Κράτος και παρακράτος στην μικρή και μαρτυρική μας πατρίδα δημιουργήθηκαν σχεδόν ταυτόχρονα. Κράτος και παρακράτος υπήρξαν συγκοινωνούντα δοχεία. Και συχνά το δεύτερο όχι μόνο υπέσκαπτε και υπονόμευε το πρώτο, αλλά το υπερσκέλιζε κιόλας. Αυτή η πικρά οδυνηρή και ανομολόγητη αλήθεια διαπερνά από την αρχή μέχρι το τέλος όλες τις σελίδες του καινούργιου βιβλίου του Τάκη Χατζηδημητρίου, ενός βετεράνου πολιτικού, ενός εμπνευσμένου συγγραφέα και πολιτικού αναλυτή, ενός παθιασμένου, πρωτοπόρου ακτιβιστή της ολικής, επανενωμένης, ειρηνικής και ευημερούσας Κύπρου.
Το βιβλίο φέρει τίτλο: «Κυπριακή Δημοκρατία 1959-1964 Κράτος και παρακράτος» και τον αρκούντως εύγλωττο υπότιτλο: «Αιχμάλωτοι ενός χαμένου αλυτρωτισμού». Με τον αλυτρωτισμό, και συγκεκριμένα με το τέλος του, ο Τ. Χατζηδημητρίου ασχολήθηκε και στο προηγούμενο βιβλίο του, με το οποίο εξέταζε την ιστορική περίοδο 1950-1959. Πλην όμως, ο αλυτρωτισμός όπως αποδεικνύει η ιστορική έρευνα και μελέτη -και δυστυχώς και η τρέχουσα καμπή της ιστορίας μας- αφήνει βαριά τη σκιά του, δραστικό το δηλητήριό του στο γίγνεσθαι αλλά και την προοπτική της Κυπριακής Δημοκρατίας.
Ας επιστρέψουμε, όμως, στο υπό παρουσίαση νέο βιβλίο που εξετάζει την καθοριστική και κρίσιμη περίοδο της τοξικής συνύπαρξης κράτους και παρακράτους. Μια περίοδο με κύριο οχηματαγωγό προς την καταστροφή ή μάλλον ακριβέστερα προς την αυτοκαταστροφή, τον εκατέρωθεν εθνικό αλυτρωτισμό. Μέχρι που επήλθε το ουσιαστικό τέλος της λειτουργικής και συνάμα δημιουργικής συμβίωσης Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων, το 1964.
Το βιβλίο ξεκινά με ενδελεχή ανάλυση της Διάσκεψης του Λονδίνου στα τέλη Φεβρουαρίου 1959 και ολοκληρώνεται με το ψήφισμα 186 του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών τον Μάρτιο του 1964, το οποίο επίσης αναλύεται με τεκμηρίωση και ορθολογισμό. Με πραγματική οδύνη, ο συγγραφέας συμπεραίνει: «Η λειτουργία της εκτελεστικής εξουσίας δεν μπόρεσε να ξεπεράσει την αντιπαράθεση του παρελθόντος μεταξύ Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων. Είχε όλα τα χαρακτηριστικά της δυσπιστίας, της παρασκηνιακής και προκατειλημμένης μεθόδευσης στη λήψη των αποφάσεων. Χωριστές συνεδριάσεις. Προειλημμένες αποφάσεις. Ανταγωνισμοί. Αδυναμία διαλόγου. Κατασκοπίες στα υπουργεία. Προσποίηση και καχυποψία». (σελ. 153) Με την ίδια συντριβή ο Τ. Χατζηδημητρίου υπογραμμίζει αυτά που έπρεπε να γίνουν αλλά δεν έγιναν: «Η ηγεσία έπρεπε να μετατραπεί από εθνική ηγεσία σε πολιτειακή». (σελ. 73)
Κατά την επίμαχη περίοδο ο Πρόεδρος Μακάριος και ο Αντιπρόεδρος Κουτσιούκ δεν λειτούργησαν ποτέ ως πολιτειακοί άρχοντες ενός δικοινοτικού κράτους. Παρέμειναν αμφότεροι ηγέτες των κοινοτήτων τους και τίποτε πέραν αυτού. Κλίμα συνεργασίας και συμπόρευσης δεν καλλιέργησαν ούτε ο ένας, ούτε ο άλλος. Αντίθετα, αμφότεροι έδιναν καθημερινά διαπιστευτήρια πίστης και αφοσίωσης στα χωριστά, εθνικά αλυτρωτικά οράματά τους. Δυο οράματα που αλληλο-εξουδετερώνονταν αλλά την ίδια ώρα έθαβαν και την όποια προοπτική είχε η νεοσύστατη Κυπριακή Δημοκρατία να μακροημερεύσει.
«Το παρελθόν δεν έπρεπε να παγιδεύσει το μέλλον», (σελ. 210) λέει ο Τ. Χατζηδημητρίου. Δυστυχώς, όμως, για τον τόπο, αυτό έγινε. Το αποτέλεσμα ήταν οικτρό: «Η βία εξελίσσεται σε μόνιμο φαινόμενο της νέας πολιτικής πραγματικότητας. Η κάθε πλευρά καταδικάζει τη βία της άλλης. Λείπει η πολιτειακή προσέγγιση». (σελ. 144)
Τα γεγονότα που σήμερα φαντάζουν εξωφρενικά, αλλά τότε που συνέβαιναν μάλλον κανείς δεν τα εκλάμβανε ως τέτοια, είναι πολλά. Από το βιβλίο του Τ. Χατζηδημητρίου μαθαίνουμε ότι ο Μακάριος, στην πανηγυρική ομιλία μετά την εκλογή του στην προεδρία της Κυπριακής Δημοκρατίας, δεν είπε λέξη για τους Τ/κ. Ο αρχηγός του κράτους τους δεν είπε λέξη γι’ αυτούς! Μαθαίνουμε ακόμη ότι η απόφαση για ένταξη στο Κίνημα των Αδεσμεύτων λήφθηκε μονομερώς από τον Μακάριο. Ο Αντιπρόεδρος της χώρας το πληροφορήθηκε εκ των υστέρων! Μαθαίνουμε επίσης ότι κάθε φορά που συνεδρίαζε το Υπουργικό Συμβούλιο προηγείτο παρασυναγωγή των Ε/κ υπουργών, έτσι που στην κανονική συνεδρία του σώματος, οι Τ/κ συνάδελφοί τους να βρεθούν προ τετελεσμένων γεγονότων!
Αυτό που έγινε στο τέλος ο συγγραφέας το χαρακτηρίζει: «Απόλυτη χρεοκοπία ηγετών και θεσμών». (σελ. 248) Το πιο σπαραχτικό συμπέρασμα του Τ. Χατζηδημητρίου είναι η τελευταία πρόταση στο βιβλίο του: «Ότι τελικά συνέβη δεν ήταν τυχαίο. Προετοιμαζόταν για χρόνια. Ήταν εκ προμελέτης». (σελ. 449)
Το κρίσιμο ερώτημα είναι, τι άλλαξε στις μέρες μας; Δυστυχώς, όχι πολλά. Τα αλυτρωτικά οράματα συνεχίζουν να αποδεικνύονται εφιάλτες. Αλλά πάντοτε εκ των υστέρων. Και πάντοτε όταν είναι πια αργά…
