Αρχικά να αναφέρω ότι δεν έχω οποιοδήποτε συγκρουσιακό συμφέρον. Αφορμή για το άρθρο αποτέλεσε η ενδιαφέρουσα συζήτηση για τον ρόλο της τεκμηριωμένης πρακτικής σε περιόδους κρίσης που έλαβε χώρα κατά τη διάρκεια της 7ης παγκύπριας ημερίδας δημόσιας υγείας, η οποία διοργανώνεται κάθε χρόνο από το Διεθνές Ινστιτούτο Κύπρου για την περιβαλλοντική και δημόσια υγεία του ΤΕΠΑΚ. Μερίδα επιστημόνων πιστεύει ότι η εφαρμογή τεκμηριωμένης πρακτικής στην περίοδο της πανδημίας ατονεί, μιας και η έννοια του κατεπείγοντος στην εποχή της πανδημίας έχει περάσει το μήνυμα ότι δεν υπάρχει χρόνος για κλασσική προσέγγιση αξιολόγησης των επιστημονικών δεδομένων που να ενημερώνουν  τα κέντρα λήψης αποφάσεων για οριζόντιες πληθυσμιακές παρεμβάσεις. 

Εντούτοις, διεθνείς οργανισμοί όπως ο ΠΟΥ και το ECDC συντάσσουν συχνά ολοκληρωμένες αναφορές κατά τη διάρκεια της πανδημίας (π.χ., αξιολόγηση ρίσκου) βασισμένες στην τεκμηριωμένη πρακτική, και οι οποίες απευθύνονται στα κράτη και τα κέντρα λήψης αποφάσεων τους. Είναι καθήκον μας ως επιστήμονες να υπερασπιστούμε την εφαρμογή της τεκμηριωμένης πράξης στη δημόσια υγεία της κάθε χώρας μας, γιατί πιστεύω ότι θα βοηθήσει ουσιαστικά τη διαδικασία λήψης αποφάσεων εις βάθος χρόνου, τέτοιων αποφάσεων που να αποτελούν ουσιαστική διέξοδο στα πολλαπλά κοινωνικά-οικονομικά προβλήματα που δημιούργησε η πανδημία. 

Ποια τα χαρακτηριστικά της τεκμηριωμένης πρακτικής; Η τεκμηριωμένη πρακτική δημόσιας υγείας σε περίοδο κρίσης θα πρέπει να είναι βασισμένη στη σύνθεση αβεβαιότητας, εκτίμησης κινδύνου, των παραδοχών αλλά και επιστημονικών ευρημάτων στο μικρότερο χρονικό διάστημα και λιγότερο έως καθόλου βασισμένη σε συναισθηματισμούς, ψυχολογικές ή πολιτικές πιέσεις. Η τεκμηριωμένη πρακτική δημόσιας υγείας οφείλει να λαμβάνει πάντα υπόψιν τις αξίες και προτιμήσεις των διάφορων κοινωνικών ομάδων. Ετσι, θα είναι σε θέση να μην κινδυνεύει να χάσει την εμπιστοσύνη της πλειοψηφίας της κοινωνίας και με αυτόν τον τρόπο να υποβοηθήσει την αποτελεσματικότερη υιοθέτηση των παρεμβάσεων δημόσιας υγείας, χωρίς να αφήνει υπονοούμενα διάκρισης και διαχωρισμου ανθρώπων και κοινωνικών ομάδων. Η επιστημονική προσέγγιση της τεκμηριωμένης πράξης στη δημόσια υγεία πρέπει να είναι απαλλαγμένη από συγκρουσιακά συμφέροντα είτε άμεσα ή έμμεσα, αλλά και από προσωπικές προσεγγίσεις που παραπέμπουν σε ιδεολογικές ή πολιτικές πεποιθήσεις. 

Πως εφαρμόζεται η τεκμηριωμένη πράξη στη δημόσια υγεία; Αρχικά, προϋποθέτει την αναγνώριση και ποσοτικοποίηση του προβλήματος στον συγκεκριμένο πληθυσμό ή υποομάδα του. Στη βάση του προβλήματος και του αναδυόμενου επιστημονικού ερωτήματος ακολουθεί η συλλογή των πιο αξιόλογων επιστημονικών δεδομένων ανα την παγκόσμια βιβλιογραφία για το εν λόγω πρόβλημα ή οποία θα πρέπει να είναι βασισμένη σε καλά σχεδιασμένες και εκτελεσμένες κλινικές δοκιμές, μετα αναλύσεις ή συστηματικές ανασκοπήσεις. Η αξιολόγηση της επιστημονικής ποιότητας, της αβεβαιότητας, της αιτιατής ή όχι σχέσης σε μια επιστημονική μελέτη δεν εχει αναδειχθεί όσο θα επρεπε από τους επιστήμονες στις επαφές τους με τους φορείς λήψης πολιτικών αποφάσεων. Για παράδειγμα, άρθρα σε εφημερίδες, γνώμες και απόψεις ειδικών όσο μετριασμένες και να είναι και βασισμένες σε επιστημονικά δεδομένα δεν θα πρέπει να οδηγούν τη διαδικασία λήψης αποφάσεων δημόσιας υγείας, αλλά αυτές να βασίζονται σε υψηλής ποιότητας δεδομένα από κλινικές δοκιμές, μετα αναλύσεις και συστηματικές ανασκοπήσεις. 

Οι πιο αξιόλογες επιστημονικές μελετες πρέπει να είναι άμεσα διαθέσιμες και να ιεραρχούνται από τους ειδικούς που συμβουλεύουν τα κέντρα λήψης αποφάσεων με συγκεκριμένες εισηγήσεις για κρίσιμα ερωτήματα δημόσιας υγείας της κοινωνίας. Για να είναι διαθέσιμες, οι ειδικοί πρεπει να εχουν προσβαση σε επιστημονικές βασεις δεδομένων, να ξερουν που να ψάξουν και πως να βρουν τις μελέτες και να τις αξιολογήσουν . Οσο πιο μεγαλη η εμπειρία τους τόσο πιο αποτελεσματική η ιεράρχηση παρεμβάσεων και της επιστημονικής πληροφορίας/δεδομένων σε συγκεκριμένο χρονικό διάστημα που να ενημερώνει εμπεριστατωμένα τους φορείς λήψης αποφάσεων και να συνυπολογίζονται παρεμφερείς συνιστώσες (πχ κοινωνικοοικονομικές, ηθικές, κτλ). Οι ασκήσεις αναλυσης ρίσκου και τα σχετικά μοντέλα θα πρεπει να εμπεριέχουν πιο συχνά την έννοια της στρωματοποίησης ρίσκου υγείας πχ ανα ηλιακές ομάδες ή συγκεκριμένες ομάδες διαφοροποιημένου ρίσκου, προσέγγιση η οποία εάν λείπει απο τις διαδικασία λήψης αποφάσεων οδηγεί στη συχνά εμφανιζόμενη υπερ-απλούστευση διαδικασίας αποφάσεων που εμφανίζεται με την μορφή οριζόντιων παρεμβάσεων δημόσιας υγείας.

Ισως να αναθεωρήσουμε και να ξανασκεφτούμε κατα πόσο οι αποφάσεις διαχείρισης ρίσκου υγειας πληθυσμών στα κεντρα ληψης αποφάσεων βασίζονται στις αρχές και πρωτόκολλα τεκμηριωμένης πρακτικής, και σε ποιο βαθμό, και γιατί … Τροφή για σκέψη.

* PhD