Το Μάντσεστερ που θυμάμαι, πριν από τριάντα χρόνια, έχει ελάχιστη σχέση με τη σημερινή πόλη. Το ίδιο ισχύει και για το Κόβεντρι και τη Γλασκώβη. Είδα και στις τρεις πόλεις από κοντά τη μετάβαση από την παρακμή στην αναγέννηση. Δεν ήταν εύκολη υπόθεση. Απαιτήθηκαν ευφάνταστες πρωτοβουλίες της κεντρικής κυβέρνησης, των δήμων, επαγγελματικών ενώσεων και των τοπικών πανεπιστημίων. 

Η συμφωνία δημοσίων φορέων για τη μεταστέγαση του Αρχιτεκτονικού Τμήματος (ΑΤ) του Πανεπιστημίου Κύπρου (ΠΚ) στο ιστορικό κτήριο των σχολείων της Φανερωμένης θα συμβάλει στην αναγέννηση του ιστορικού κέντρου της Λευκωσίας. Δεν πρόκειται για στενή τεχνοκρατική απόφαση αλλά για αξιακά φορτισμένη ανάπλαση που υπηρετεί, δυνητικά, το κοινό καλό. 

Το κτήριο της Φανερωμένης δεν είναι άδειο –μεταφορικά και κυριολεκτικά. Αφενός μεταφέρει κληρονομιά αιώνων εκπαιδευτικής ιστορίας του κυπριακού ελληνισμού, αφετέρου στεγάζει ήδη δύο εκπαιδευτικές κοινότητες. Αυτοί που θα έρθουν (το ΑΤ) θα εκτοπίσουν αυτούς που ήδη το χρησιμοποιούν (αλλοδαπής καταγωγής μαθητές). Η παράμετρος της ισχύος, όπως εύστοχα μας θύμισε η καθηγήτρια του ΠΚ Έλενα Ιωαννίδου («Πολίτης», 11/4/21), δεν πρέπει να αγνοηθεί. Συγχρόνως, δεν μπορούν να παρακαμφθούν τρία γεγονότα. 

 >>Πρώτον, η Φανερωμένη έχει αφεθεί να παρακμάσει, ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια. 

>>Δεύτερον, ο αριθμός των μαθητών είναι μικρός και μειούμενος. 

>>Τρίτον, ο περιβάλλων αστικός ιστός εμφανίζει σημάδια γκετοποίησης, απο-επένδυσης και εγκατάλειψης. 

Μια αστική περιοχή βγαίνει από το σπιράλ της υποβάθμισης όταν είναι σε θέση να επινοήσει λύσεις επωφελείς για όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη. Την πρωτοβουλία αναλαμβάνουν, συνήθως, εκείνοι οι φορείς που αφενός θα ωφεληθούν άμεσα, αφετέρου διακρίνονται για την κοινωνική επιχειρηματικότητά τους –συνήθως οι δήμοι και τα πανεπιστήμια. Το ΠΚ θέλει να εξοικονομήσει οικονομικούς πόρους, στεγάζοντας το ΑΤ του -εξ ορισμού ευαίσθητο σε αρχιτεκτονικά θέματα- σε ένα εμβληματικό κτήριο της πόλης. Ο Δήμος Λευκωσίας επιδιώκει να δώσει αναπτυξιακή ώθηση στην ιστορική Λευκωσία. 

Οι αστικές αναπλάσεις, όσο αγαθά κι αν είναι τα κίνητρά τους, έχουν βραχυχρόνιο ανθρώπινο κόστος. Το περίφημο πρόγραμμα ανάπτυξης υποδομών WPA του Προέδρου Ρούζβελτ δημιουργήθηκε το 1935, ως μέρος του New Deal, στο μέσον της Μεγάλης Ύφεσης. Η οικιστική ανάπτυξη που επέφερε είχε ως αποτέλεσμα, μεταξύ άλλων, την κατεδάφιση πάμπτωχων κατοικιών, προκαλώντας ανάμικτα συναισθήματα στους ενοίκους τους. Τραγούδια τζαζ της εποχής αποδίδουν τη λύπη των Αφροαμερικανών εργατών.

Το θέμα είναι σύνθετο: το βραχυχρόνιο ανθρώπινο κόστος της ανάπλασης ούτε πρέπει να αποτρέψει την αναζήτηση μακροχρόνιου συνολικού οφέλους ούτε να αγνοηθεί ως παράπλευρη απώλεια. Το ζητούμενο είναι η προαγωγή του κοινού καλού, με ευαίσθητο τρόπο. Αυτό θα πει: τα οφέλη της ανάπλασης τα καρπώνονται όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη και το κόστος το επωμίζονται αυτοί που ωφελούνται περισσότερο.

Οι αντιδράσεις σε μείζονες αστικές παρεμβάσεις έχουν συνήθως έρεισμα σε απώλεια ταυτότητας (identity cost). Οι θιγόμενοι νιώθουν, κατ’ αρχάς, ότι αφαιρείται κάτι πολύτιμο. Για να συναινέσουν πρέπει να δημιουργηθεί ένα νέο πλαίσιο λόγου, το οποίο να επιτρέψει να ακουστεί η φωνή τους και να δουν τις ανησυχίες τους να ενσωματώνονται στο επανορισθέν συλλογικό καλό. Πρώτα, όμως, πρέπει να γίνουν κατανοητές οι αντιδράσεις τους.  

Εκφράστηκαν τριών ειδών αντιδράσεις. 

*Πρώτον, οι βιωματικές. Προέρχονται, κυρίως, από αποφοίτους, οι οποίοι εκλαμβάνουν το κλείσιμο των σχολείων ως υπαρξιακή απώλεια. (βλ. ανάρτηση της αποφοίτου Φερνάντα Ράικοβα). 

*Δεύτερον, οι παραδοσιοκεντρικές. Αναδεικνύουν την ιστορικότητα του σχολείου και τον ρόλο του στην προαγωγή του ελληνικού πολιτισμού (βλ. άρθρο του Συνδέσμου Αποφοίτων Παγκυπρίου Γυμνασίου Φανερωμένης, «Φ», 5/4/21). *Τρίτον, οι πολυ-πολιτισμοκεντρικές. Υπερασπίζονται τη «συμπεριληπτικότητα» και τον «πολύχρωμο χαρακτήρα του κέντρου», μέρους του οποίου είναι τα πολυπολιτισμικά δημόσια σχολεία (βλ. ανάρτηση Προοδευτικής Κίνησης Δασκάλων και Νηπιαγωγών).

Και οι τρεις αντιδράσεις πασχίζουν να συντηρήσουν το στάτους κβο –μνήμες, σχήματα, αξίες. Το δύσκολο ερώτημα είναι: πώς μπορούν οι έγνοιες αυτές να ενσωματωθούν σε ένα νέο αφήγημα, το οποίο και θα αγκαλιάζει την αλλαγή και θα τη θέτει με όρους αποδεκτούς από τα ενδιαφερόμενα μέρη; Αυτός είναι ο ρόλος της ρηξικέλευθης ηγεσίας: να διαχωρίσει τη συντηρητική φόρμα από την αυθεντική ανησυχία και να εκφράσει ένα νέο όραμα. Τι θα μπορούσε να περιλαμβάνει;

Το συλλογικό καλό της Λευκωσίας υπηρετείται όταν ενισχύεται η έξυπνη, βιώσιμη ανάπτυξη. Η μεταστέγαση του ΑΤ θα επιφέρει τη συντήρηση του ιστορικού κτηρίου:

>> θα δώσει ζωντάνια στην περιοχή με εκατοντάδες μορφωμένους νέους να φοιτούν και να διαμένουν εκεί.

>>θα ωθηθούν ιδιώτες να ανακαινίσουν τα κτήριά τους.

>> θα προσελκυσθούν νέες επιχειρήσεις, ιδιαίτερα εντάσεως γνώσης.

>> θα αυξηθούν τα φορολογικά έσοδα για τον δήμο κοκ. Τα οικονομικά οφέλη είναι εμφανή. 

Δεν είναι τα μόνα. Θα ενισχυθεί η πολυφωνία, ενώ η μεταναστευτική κοινότητα θα βρει στο ΠΚ έναν σταθερό υποστηρικτή. Η Φανερωμένη θα παραμείνει εκπαιδευτικό ίδρυμα, υπηρετώντας, μεταξύ άλλων, τόσο την ελληνόφωνη εκπαίδευση όσο και τη διεθνή έρευνα/διδασκαλία. Το ξερίζωμα που βιώνουν οι απόφοιτοι θα απαλυνθεί όταν δουν το εμβληματικό κτήριό τους να αποκτά καινούργια ζωή. Μέρος των εγκαταστάσεων μπορεί να χρησιμοποιείται από σχολεία της περιοχής. Πρέπει να επιδιωχθεί ενεργά η δημιουργική ενσωμάτωση των αλλοδαπής καταγωγής μαθητών στα παρακείμενα σχολεία, συνεχίζοντας τα καινοτόμα εκπαιδευτικά προγράμματα της Φανερωμένης. Το μείζον για τον μαθητή είναι το εκπαιδευτικό περιεχόμενο και οι συνθήκες παροχής του, όχι το κτήριο ως τέτοιο. Η συμπεριληπτική κοινωνία επιτυγχάνεται όταν επανορίζουμε διαρκώς τις προϋποθέσεις της, όχι όταν εμμένουμε σε ιστορικώς κληρονομημένα κελύφη. Οι άμεσα ωφελούμενοι να συμβάλλουν οικονομικά σε ένα νέο ταμείο για την οικονομική βοήθεια των παιδιών της Φανερωμένης. Αν αφήσουμε τη φαντασία μας ελεύθερη θα βρούμε πολλές λύσεις. 

Το ΠΚ, εξ αντικειμένου, καλείται να πρωτοστατήσει στην ανάπλαση της περιοχής με κοινωνικά ευαίσθητο τρόπο. Χρειάζεται διαβούλευση, αλληλοκατανόηση, πνεύμα δημιουργικής αλλαγής και ηγετικές πρωτοβουλίες. Στο χέρι μας είναι.

* Καθηγητής και κοσμήτορας της Σχολής Μεταπτυχιακών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Κύπρου (www.htsoukas.com).