Είναι αδιαμφισβήτητο το γεγονός ότι ο χρόνος επιφέρει βαθιές αλλαγές, μεταξύ άλλων, σε καταστάσεις, ηγεσίες και στόχους, με αποτέλεσμα μέσα σε συγκεκριμένους χώρους να δημιουργούνται νέα στρατηγικά δεδομένα για τις κυβερνήσεις των κρατών της περιοχής. Αυτή τη θεώρηση απαιτεί και το πολιτικό δόγμα ανάλυσης “dans le temps et dans l’espace” (μέσα στο χρόνο και τον χώρο).
Στην Μέση Ανατολή, αυτός, λοιπόν, ο παράγοντας χρόνος οδήγησε σε μία εντυπωσιακή μετάλλαξη των συσχετισμών που γνωρίζαμε. Η ανάλυση που ακολουθεί το αποδεικνύει περίτρανα, στην βάση της συμπεριφοράς των δυνάμεων της περιοχής και του ανατγωνισμού που υπάρχει μεταξύ Αραβικών χωρών (Σαουδική Αραβία, ΗΑΕ, Μπαχρέιν και Κατάρ), Ισραήλ, Ιράν και Τουρκίας για αύξηση της επιρροής τους στην Μέση Ανατολή. Ακόμη και οι ΗΠΑ, που πολλοί την θεωρούν απούσα από την περιοχή, παραμένει ενεργός παίκτης, όπως θα δούμε πιο κάτω.
Παραδασιακά η Σαουδική Αραβία ασκέι ηγετικό ρόλο στον Σουνιτικό Αραβικό κόσμο, που βασίζεται στον πετρελαικό της πλούτο, στο γεγονός ότι είναι ο θεματοφύλακας των ιερών πόλεων της Μέκκας και Μεδίνας και στην πλεονεκτική γεωγραφική της θέση, και εκδηλώνεται με μία πολιτική έντονης καταδίκης των προσαρτήσεων Παλαιστινιακών εδάφων από το Ισραήλ, υποστήριξης του Παλαιστινιακού αγώνα και αντιμετώπισης του Σιιτικού Ιράν.
Πρόσφατα, η μείωση των τιμών του πετρελαίου, ο πόλεμος στην Υεμένη με τις συνέπειες της και οι έξυπνες κινήσεις εξωτερικής πολιτικής των ΗΑΕ και το Μπαχρέιν να ομαλοποιήσουν τις σχέσεις τους με το Ισραήλ οδήγησαν την Σαουδική Αραβία να κάνει δεύτερες σκέψεις και να διερευνήσει την πιθανότητα ομαλοποίησης των σχέσεων της με το Ισραήλ και το Κατάρ. Σχετικά, θα πρέπει να αναφερθεί ότι τα Εμιράτα ενεργά υποστηρίζουν τον Εθνικό Στρατό στην Λιβύη εναντίον της Κυβέρνησης Εθνικής Συμφωνίας που υποστηρίζει η Τουρκία και το Κατάρ, προστατεύουν στην ενίσχυση των δεσμών του Κόλπου με το Φόρουμ Φυσικού Αερίου της Ανατολικής Μεσογείου εναντίον του Τουρκικού επεκτατισμού στην Μεσόγειο, και έχουν πετύχει μια συμφωνία με το Ισραήλ για την μεταφορά πετρελαίου στα λιμάνια Ειλάτ και Ασκελόν του Ισραήλ. Τα εμφανή πολιτκά και οικονομικά οφέλη από μία προσέγγιση με το Ισραήλ οδήγησαν την Ριάντ σε συνομιλίες με τις ΗΠΑ γαι επίτευξη αυτόυ του σκοπού. Ήδη από τις αρχές Δεκεμβρίου του 2020 Αμερικανική αντιπροσωπεία επισκέφθηκε την Ριάντ επιζητώντας όχο μόνο διπλωματική ομαλοποίηση με το Ισραήλ, αλλά και τερματισμό της κρίσης που άρχισε το 2017 μεταξύ των χωρών του Κόλπου και του Κατάρ, εξέλιξη που θα συμβάλει στην περιφερειακή σταθερότητα και θα ενισχύσει τις προσπάθειες των ΗΠΑ για την δημοιυργία ενός κοινού μετώπου κατά του Ιράν. Λέγεται, μάλιστα, ότι έγινε υπαινισμός από ΗΠΑ και Ισραήλ ότι θα μπορούσε να συζητηθεί κοινή φύλαξη του Μουσουλμανικού ιερού τεμένους Αλ-Ακσα στην Ιερουσαλήμ, κάτι που θα αύξανε το γόητρο της Σαουδικής Αραβίας ως θρησκευτικού θεματοφύλακα του παγκόσμιου Ισλαμισμού και θα έδινε στην Ριάντ την ευκαιρία να προβληθεί ως διαμεσολαβευτής για μια Ισραλο-Παλαιστινιακή συμφωνία ειρήνης.
Μια τέτοια εξέλιξη θα είχε ως αποτέλεσμα την απομόνωση δυο ανταγωνιστών στην περιοχή, του Ιράν και της Τουρκίας. Το Ιράν με τον άξονα Τεχεράνης, Βαγδάτης και Χεσμπολάχ, τον προσεταιρισμό των Σιιτών του Ιράκ και την υποστήριξη των Χούτις στην Υεμένη ανέπτυξε μια στρατηγική επιρροή στην Μέση Ανατολή, που στόχο έχει πρωτίστως το Ισραήλ και δευτερευόντως την Σαουδική Αραβία. Οι αλλαγές λοιπόν που έχουν γίνει δημιουργούν δυσκολίες στο Ιράν, γιατί εκτός των κυρώσεων και της εσωτερικής αναταραχής, η συμπόρευση των Αράβων με το Ισραήλ, απομονώνει το Ιράν, ενώ στο παρελθόν ήταν το Ισραήλ που αντιμετώπιζε την εχθρότητα των Αραβικών κρατών. Βεβαίως αντιδρώντας το Ιράν θα μπορούσε να προβάλει τον εαυτό του ως το μόνο υπερασπιστή των Παλαιστινίων και τον μόνο γνήσιο εχθρό του Ισραήλ που θέλει να εξαλείψει από τον χάρτη, αναπτύσσοντας το πυρηνικό του πρόγραμμα, που πρόσφατα αποφάσισε να ενισχύσει με την παραγωγή εμπλουτισμένου ουρανίου κατά 20%.
Η Τουρκία, για άλλους λόγους αποτελεί πρόσκληση για τους Άραβες, όσο και το Ισραήλ. Συνοπτικά, θα μπορούσαμε να απαριθμήσουμε τις νεο-Οθωμανικές φιλοδοξίες του Ερντογάν, την στρατιωτική παρουσία της Τουρκίας στην περιοχή, τις επεκτατικές της διαθέσεις, την υποστήριξη στην Μουσουλμανική Αδελφότητα, την συνειδητή της προσπάθεια για διεθνή επιρροή, όπως καταμαρτυρείται από την στρατιωτική της παρουσία στην Κύπρο, την Συρία, το Ιράκ, το Κατάρ, την Λιβύη, το Αζερμπαιτζάν, την Αλβανία και άλλες επτά χώρες στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ και του ΟΗΕ. Ιδίως για την Σαουδική Αραβία και την Αίγυπτο, η προβολή του Ερντογάν ως ηγέτη του Μουσουλμανικού κόσμου αποτελεί ανάθεμα. Όσον αφορά στο Ισραήλ, η αντιπαλότητα αρχίζει από την προσπάθεια της Τουρκίας να παραβιάσει τον αποκλεισμό της Γάζας το 2010, και τρέφεται από τις προσπάθειες του Ερντογάν να παρουσιάζεται ως προασπιστής της Παλαιστινιακής υπόθεσης. Πιο πρόσφατα ακόμη, τον Σεπτέμβριο του 2020, η Τουρκία μεσολάβησε για την συμφιλίωση της Χαμάς και της Φάταχ για να ενισχύσει το μέτωπο κατά το Ισραήλ , καταγηρώντας το για τις προσαρτήσεις Παλαιστινιακών εδάφων και τις συνεννοήσεις του Ισραήλ με τις χώρες του Κόλπου για αντιμέτωπιση των Τουρκικών κινήσεων στις θάλασσες της Ανατολικής Μεσογείου. Τελευταία, τα διπλωματικά ανοίγματα του Ερντογάν προς το Ισραήλ δεν φαίνεται ότι μπορούν να επιτύχουν, γιατί στην συγκεκριμένη συγκυρία, οι Άραβες μετρούν περισσότερο για το Ισραήλ. Το ίδιο επιβεβαιώνει και η πρόσφατη αμυντική συμφωνία Ελλάδας-Ισραήλ που αποτελεί αρνητική απάντηση στα ανοίγματα Ερντογάν που μάλλον αποσκοπούν στο να ρίξει γέφυρες προς την νέα Αμερικανίκη διοίκηση Μπάιντεν.
Ερχόμενος τώρα στο άλλο σκέλος των διπλωματικών προσπαθειών ΗΠΑ και Σαουδικής Αραβίας για την δημιουργία μετώπου κατά του Ιράν που αφορά στο Κατάρ, παρατηρούμε ότι τα πράγματα είναι πιο περίπλοκα Ο λόγος είναι διότι, μετά την κρίση του 2017 και τον αποκλεισμό του Κατάρ από αέρος, ξηράς και θαλάσσης, η Ντόχα ομαλοποίησε τις σχέσεις της με το Ιράν και κατέστη ο πιο αξιόπιστος σύμμαχος της Τουρκίας στην οποία παραχώρησε στρατιωτική βάση, προσφέρει οικονομική βοήθεια, και ενισχύει τις εμπορικές της σχέσεις. Φαίνεται, όμως, ότι οι προσπάθειες των διαμεσολαβητών Κουβέιτ και ΗΠΑ βρίσκονται σε καλό δρόμιο. Ήδη, το πρώτο βήμα έγινε πρόσφατα με την απόφαση της Σαουδικής Αραβίας να ανοίξει τα σύνορα της στο Κατάσρ, όπως ανακοίνωσε ο ΥΠΕΞ του Κουβέιτ. Η διαμεσολάβηση συνεχίζεται για την λύση της διαφοράς και με την Αίγυπτο, τα ΗΑΕ και το Μπαχρέιν, που μαζί με την Σαουδική Αραβία διέκοψαν διπλωματικές, εμπορικές και ταξιδιωτικές σχέσεις με το Κατάρ, το 2017.
Αυτές λοιπόν είναι οι αλλαγές στο σκηνικό της Μέσης Ανατολής που ενδιαφέρουν ιδιαιτέρως την Κύπρο. Αποτελεί καλό οιωνό το ότι η Κύπρος έχει άριστες σχέσεις τόσο με τους Άραβες, όσο και το Ισραήλ, ιδίως αυτή την περίοδο των ριζικών αλλαγών στους γεωστρατηγικούς συσχετισμούς που συντελούνται στην περιοχή μας. Οι προσπάθειες της διπλωματίας μας για περαιτέρω ενίσχυση αυτών των σχέσεων βρίσκονται σε καλό δρόμο, θα πρέπει, όμως να ληφθεί σοβαρά υπόψη και ο παράγοντας Τζο Μπαίντεν, που θα επιδιώξει να αναλάβει και πάλι πρωτεύοντα ρόλο στα τεκταινόμενα στην Μέση Ανατολή.
* Πρέσβης ε.τ.
