Έχοντας υπόψη ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δέχεται πιέσεις από μεγάλες εταιρείες για να σταματήσει τους ελέγχους σε σχέση με τους νέους γενετικά τροποποιημένους οργανισμούς (ΓΤΟ) αφαιρώντας την ετικέτα που σηματοδοτεί ότι το τρόφιμό αυτό είναι γενετικά τροποποιημένο, άρχισα να ανησυχώ για την πιθανότητα χαλάρωσης των μέχρι σήμερα αυστηρών θα έλεγα, Ευρωπαϊκών κανονισμών, που σκοπό έχουν την ασφάλεια και τη διαφάνεια.
Υπενθυμίζεται ότι μέχρι σήμερα η Κύπρος έχει κρατήσει αυστηρή στάση στο θέμα αυτό σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης και έχει πρωτοπορήσει αφού με πρόταση νόμου του Κινήματος Οικολόγων – Συνεργασία Πολιτών, τα γενετικά τροποποιημένα προϊόντα τοποθετούνται σε ξεχωριστά ράφια με ειδική σήμανση.
Για το θέμα της παραγωγής και κατανάλωσης ΓΤΟ δεν έχουν εκφρασθεί αντιρρήσεις μόνο για τις πιθανές επιπτώσεις στην υγεία και το περιβάλλον αλλά και για τη βιοηθική διάσταση του θέματος.
Με ομόφωνη υιοθέτηση της «Οικουμενικής Διακήρυξης για τη Βιοηθική και τα Ανθρώπινα Δικαιώματα» η Γενική Συνέλευση της UNESCO στις 12 Οκτωβρίου 2005 κατέληξε σε ένα κείμενο αρχών το οποίο εξετάζει ηθικά ζητήματα που σχετίζονται με την ιατρική, τις βιοεπιστήμες και τις συναφείς τεχνολογίες, όπως εφαρμόζονται στους ανθρώπους, λαμβάνοντας υπόψη την κοινωνική, νομική και περιβαλλοντική τους διάσταση και απευθύνεται στα κράτη.
Επέλεξα να αναφέρω τρεις από τις βασικές αρχές όπως καταγράφονται στην Διακήρυξη οι οποίες πιστεύω ότι θα πρέπει να τηρούνται από τους επιστήμονες που ασχολούνται με το θέμα των ΓΤΟ:
- Ανθρώπινη αξιοπρέπεια και ανθρώπινα δικαιώματα
- Η ανθρώπινη αξιοπρέπεια, τα ανθρώπινα δικαιώματα και οι θεμελιώδεις ελευθερίες πρέπει να γίνονται πλήρως σεβαστές.
- Τα συμφέροντα και η ευημερία του ατόμου πρέπει να έχουν προτεραιότητα έναντι του αποκλειστικού συμφέροντος της επιστήμης ή της κοινωνίας.
- Προστασία των μελλοντικών γενεών
Ο αντίκτυπος των βιοεπιστημών στις μελλοντικές γενιές, συμπεριλαμβανομένης της γενετικής τους σύνταξης, πρέπει να ληφθεί δεόντως υπόψη. - Προστασία του περιβάλλοντος, της βιόσφαιρας και της βιοποικιλότητας
Πρέπει να ληφθεί δεόντως υπόψη η διασύνδεση μεταξύ ανθρώπων και άλλων μορφών ζωής, η σημασία της κατάλληλης πρόσβασης και αξιοποίησης βιολογικών και γενετικών πόρων, ο σεβασμός της παραδοσιακής γνώσης και ο ρόλος των ανθρώπων στην προστασία του περιβάλλοντος , τη βιόσφαιρα και τη βιοποικιλότητα».
Κατά την γνώμη μου, θεμέλιο της βιοηθικής θα πρέπει να θεωρούνται τα ανθρώπινα δικαιώματα αφού αποτελούν ισχυρό εργαλείο για την αποφυγή καταστροφικών κινδύνων και αποφάσεων, συμπεριλαμβανομένων κινδύνων και αποφάσεων που σχετίζονται με την βιοτεχνολογία και την Γενετική Μηχανική.
Αναφερόμενη στην αρχή της Αυτονομίας και της ατομικής ευθύνης θα ήθελα να τονίσω τη σημασία της γνώσης, της ενημέρωσης και της ελεύθερης επιλογής ως βιοηθικής προσέγγισης, στο θέμα των ΓΤΟ και ειδικότερα των Γενετικά Τροποποιημένων Τροφίμων (ΓΤΤ), αφού στη συνείδηση κυρίως των Ευρωπαίων πολιτών αντιμετωπίζονται ως αμφιλεγόμενα βιοτεχνολογικά επιτεύγματα κυρίως στον άξονα επιστήμη – φύση.
Η Εθνική Επιτροπή Βιοηθικής Κύπρου (ΕΕΒΚ) ασχολήθηκε μετά από σύσταση ad-hoc Επιτροπής από μέλη της με το θέμα των ΓΤΟ και των προϊόντων που παράγονται απ’ αυτά και εξέδωσε Γνώμη στις 3 Απριλίου 2008.
Στα γενικά σχόλια της εν λόγω Γνώμης αναφέρει: «Σαν βασική αρχή τοποθέτησης απέναντι στο θέμα της εισαγωγής νέων τεχνολογιών στη ζωή του ανθρώπου θα πρέπει να είναι ότι η ανακάλυψη και η έρευνα της φύσης δεν εμπεριέχει κάτι κακό. Το πώς όμως χρησιμοποιείται από τον άνθρωπο η γνώση που αποκτάται είναι αυτό που θα πρέπει να δημιουργεί ηθικά διλήμματα και ανησυχίες. Είναι δημοκρατικό δικαίωμα του κάθε πολίτη να απαιτεί τον έλεγχο της γνώσης η οποία εν κατακλείδι θα πρέπει να έχει ως κέντρο αναφοράς το γενικό καλό του ανθρώπου. Επίσης, ως βασική αρχή στην χρήση της οποιασδήποτε τεχνολογίας θα πρέπει να είναι η αυστηρή κριτική και αντιμετώπιση της όταν αυτή εμπεριέχει κινδύνους τους οποίους ακόμη δεν μπορούμε να κατανοήσουμε, να αποφύγουμε ή να προβλέψουμε».
Η Εθνική Επιτροπή Βιοηθικής Ελλάδος στην επίσημη ιστοσελίδα της έχει αναρτημένη Γνώμη με ημερομηνία 22 Ιουνίου 2020 όπου αναφέρει ότι «η χρήση ΓΤΟ στην αγροτική παραγωγή, με σκοπό την παραγωγή τροφίμων και ζωοτροφών, παρουσιάζει ηθικοκοινωνικά ζητήματα που θα μπορούσαν να καταταχθούν σε δύο τομείς: τον τομέα της ασφάλειας για την υγεία και το περιβάλλον και τον τομέα των δικαιωμάτων που συνδέονται με την οικονομική δραστηριότητα».
Όπως αναφέρει ο Δρ. Χαράλαμπος Ν. Λαζαρίδης «Υπάρχει μια ουσιώδης διαφορά ανάμεσα στις άλλες τεχνολογικές εξελίξεις και τη Γενετική Μηχανική. Ενώ τις άλλες εξελίξεις τις παρατηρήσαμε και τις χρησιμοποιήσαμε, τη Γενετική Μηχανική (πέρα από τις άμεσες επιπτώσεις της στα έμβια όντα) κυριολεκτικά την τρώμε!».
Δεν θα μπορούσε, να περιγραφεί με πιο πετυχημένο τρόπο η συνεισφορά της Γενετικής Μηχανικής στην παραγωγή των τροφίμων.
Αναλύοντας τις πιο πάνω πτυχές είναι ξεκάθαρο ότι το θέμα της καλλιέργειας των Γενετικά Τροποποιημένων Φυτών (ΓΤΦ) δεν είναι ένα καθαρά επιστημονικό ζήτημα. Είναι ένα ζήτημα πρωτίστως πολιτικό και κοινωνικό και δευτερευόντως επιστημονικό.
Τα δικαιώματα της ενημέρωσης και της επιλογής αποτελούν τα βασικότερα νομικά εργαλεία του καταναλωτή από τον οποίο εξαρτάται η αποδοχή των ΓΤΤ και η οποία εκφράζεται μέσα από την καθημερινή καταναλωτική του στάση και συμπεριφορά.
Θα μπορούσαμε να πούμε ότι υπάρχουν εφαρμογές που μπορούν να χαρακτηρισθούν ως θετικές για τον άνθρωπο και αφορούν κυρίως την χρήση ΓΤΟ εντός των εργαστηρίων για την παρασκευή κυρίως φαρμακευτικών ουσιών (π.χ εμβόλια και φάρμακα) καθώς και ουσίες και οργανισμούς χρήσιμους για την έρευνα της γενετικής. Η κατηγορία αυτή μπορεί να γίνει αποδεκτή κάτω από προϋποθέσεις και όρους, σε καμία όμως περίπτωση δεν μπορεί να γίνει αποδεχτή αν αφορά προϊόντα που σχετίζονται με οποιοδήποτε τρόπο με τη διατροφή του ανθρώπου και των ζώων.
Η δεύτερη κατηγορία περιλαμβάνει τους ΓΤΟ που απελευθερώνονται σε μεγάλες εκτάσεις (π.χ σόγια και καλαμπόκι) και οι οποίοι δεν συμβάλουν ουσιαστικά στην επίλυση των προβλημάτων της ανθρωπότητας ενώ υπονομεύουν την ισορροπία στη φύση και θέτουν σε πιθανούς κινδύνους την ανθρώπινη υγεία.
Εδώ θα πρέπει να τονίσουμε ότι, συνήθως τα αποτελέσματα νέων βιοτεχνολογικών εφαρμογών δεν παραμένουν κλειστά εντός των εργαστηρίων αλλά επεκτείνονται στην κοινωνία και επηρεάζουν την ανθρώπινη καθημερινότητα, ως εκ τούτου η αποδοχή ή η απόρριψη τους θα πρέπει να στηρίζεται σε αξίες όπως είναι ο σεβασμός της ζωής, η υγεία, η προστασία του περιβάλλοντος μέσα στο οποίο ο άνθρωπος ζει, η γενεαλογική δικαιοσύνη και όλα τα δικαιώματα τα οποία έχει κατακτήσει με σκληρούς αγώνες μέσα στην πολύχρονη ιστορία του.
Βιολόγος, ΜΒΑ, ΜΑ
Εκτελεστική Διευθύντρια Πανεπιστημίου Λεμεσού
