Είναι παραδεκτό ότι ζούμε πια στην εποχή που η τεχνολογία δεν είναι ένα εργαλείο που κουβαλάμε στην τσέπη μας, αλλά το ίδιο το περιβάλλον μέσα στο οποίο αναπνέουμε, ερωτευόμαστε, εργαζόμαστε και μεγαλώνουμε παιδιά. Η ψηφιακή επανάσταση, με την Τεχνητή Νοημοσύνη στην αιχμή του δόρατος και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ως την κύρια πλατεία επικοινωνίας, μας έχει προσφέρει μια πρωτοφανή υπερδύναμη: την πρόσβαση στο σύνολο της ανθρώπινης γνώσης με ένα άγγιγμα. Ωστόσο, κάπου ανάμεσα στις ατέρμονες ώρες του scrolling και την αλγοριθμική απομόνωση, μοιάζουμε να έχουμε χάσει την πυξίδα μας. Το ερώτημα που τίθεται πλέον επιτακτικά δεν είναι αν η τεχνολογία είναι ωφέλιμη ,αυτό είναι δεδομένο, αλλά πού σταματά η συνειδητή χρήση και πού αρχίζει η ψηφιακή αποχαύνωση που καταπίνει τον χρόνο, την προσοχή και, τελικά, την ενσυναίσθησή μας.
Η δημόσια συζήτηση συχνά εγκλωβίζεται σε δύο άκρα. Από τη μία, οι επικριτές που υψώνουν το δάχτυλο προειδοποιώντας για την καταστροφή των εγκεφάλων των ανηλίκων, και από την άλλη, οι τεχνοκράτες που υπόσχονται έναν ψηφιακό παράδεισο απαλλαγμένο από την ανθρώπινη κόπωση. Η αλήθεια όμως είναι πιο σύνθετη. Η πληροφορία σταματά να είναι χρήσιμη εκεί που παύει να απαιτεί τη συμμετοχή του νου μας. Όταν η ενημέρωση γίνεται παθητική κατανάλωση περιεχομένου που επιλέγει για εμάς ένας αλγόριθμος, τότε η κριτική σκέψη αδρανεί. Αυτή η αδράνεια είναι η πραγματική «αποχαύνωση». Δεν φταίει η οθόνη που ο έφηβος απομονώνεται, ούτε το κινητό που ο ενήλικας αποξενώνεται στο τραπέζι. Φταίει η απώλεια του μέτρου και η παραίτηση από την προσπάθεια για ουσιαστική, δια ζώσης αλληλεπίδραση.
Ως άνθρωποι που οι ρίζες μας μας δίδαξαν να λειτουργούμε με βάση την προσφορά και την ομαδικότητα, οφείλουμε να βλέπουμε την τεχνολογία ως έναν «πνευματικό εξωσκελετό». Η Τεχνητή Νοημοσύνη (AI) εισβάλλει στη ζωή μας όχι για να μας αντικαταστήσει, αλλά για να γίνει ο βοηθός που θα μας λύσει τα χέρια. Η «χρυσή τομή» εδώ είναι η διάκριση: χρησιμοποιώ την AI για να οργανώσω το χάος της πληροφορίας, να μάθω μια νέα γλώσσα ή να βρω λύσεις σε σύνθετα προβλήματα, αλλά δεν της παραδίδω τα ηνία της κρίσης μου. Η AI μπορεί να σου δώσει μια απάντηση, αλλά μόνο η ανθρώπινη ενσυναίσθηση μπορεί να καταλάβει αν αυτή η απάντηση είναι ηθική ή σωστή για τον συνάνθρωπό σου. Το ρίσκο της αποχαύνωσης ελλοχεύει όταν αφήνουμε τη μηχανή να σκέφτεται αντί για εμάς, υποβαθμίζοντας την ικανότητά μας να ερευνούμε, να αμφισβητούμε και να συνθέτουμε.
Το ζήτημα της ασφάλειας των ανηλίκων είναι ίσως το πιο ευαίσθητο σημείο αυτής της μετάβασης. Στην Ελλάδα και την Κύπρο, είδαμε πρόσφατα τη σκοτεινή πλευρά της τεχνολογίας, με φαινόμενα ψηφιακού εκφοβισμού και παραποίησης εικόνων που πλήττουν την ψυχή των παιδιών. Όμως, η λύση δεν είναι η απαγόρευση. Ένας κόσμος με τείχη και φίλτρα είναι ένας κόσμος ψεύτικος. Η πραγματική θωράκιση έρχεται μέσα από την παιδεία και την ενσυναισθητική καθοδήγηση. Πρέπει να διδάξουμε στα παιδιά ,αλλά και να θυμηθούμε εμείς οι ενήλικες ότι η αξία μας δεν μετριέται σε pixels, likes ή views. Η ψηφιακή ζωή είναι μια προέκταση της φυσικής μας ύπαρξης και οι αξίες που μας διέπουν στην εργασία, στις προσωπικές ενασχολήσεις και στην καθημερινότητα μας πρέπει να μεταφέρονται αυτούσιες και στο διαδίκτυο. Η αλληλεγγύη, ο σεβασμός και η προστασία του αδύναμου δεν έχουν offline και online εκδοχή ,είναι ενιαίες.
Το παράδοξο της εποχής μας είναι ότι έχουμε όλα τα μέσα να είμαστε «μαζί», αλλά συχνά νιώθουμε πιο μόνοι από ποτέ. Η ψηφιακή επικοινωνία, όσο γρήγορη κι αν είναι, στερείται τη ζεστασιά του βλέμματος και την αλήθεια της σωματικής παρουσίας. Τα social media οφείλουν να είναι η γέφυρα που μας οδηγεί στην επόμενη συνάντηση, στην επόμενη δράση, στην επόμενη κοινή εμπειρία. Αν η επικοινωνία εξαντλείται στην οθόνη, τότε έχουμε χάσει την ουσία της σύνδεσης. Η τεχνολογία πρέπει να λειτουργεί ως καταλύτης κοινωνικοποίησης και όχι ως καταφύγιο απομόνωσης.
Η «χρυσή τομή», λοιπόν, είναι μια διαρκής άσκηση ισορροπίας. Είναι η ικανότητα να απολαμβάνεις την ευκολία ενός ψηφιακού χάρτη, αλλά να μπορείς ακόμα να προσανατολιστείς κοιτώντας τα άστρα. Είναι η δύναμη να κλείνεις το κινητό όταν η στιγμή απαιτεί την πλήρη παρουσία σου. Είναι η απόφαση να χρησιμοποιήσεις την τεχνολογία για να δημιουργήσεις κάτι όμορφο, να βοηθήσεις κάποιον που έχει ανάγκη ή να διευρύνεις τους ορίζοντές σου, αντί να την αφήσεις να καταναλώσει τον χρόνο σου σε μια άσκοπη αναμονή του επόμενου notification.
Κλείνοντας, οφείλουμε να συνειδητοποιήσουμε ότι η τεχνολογία είναι ένας καθρέφτης του εαυτού μας. Αν είμαστε παθητικοί, θα μας αποχαυνώσει. Αν είμαστε δημιουργικοί και γεμάτοι ενσυναίσθηση, θα μας απογειώσει. Το στοίχημα δεν είναι να νικήσουμε τη μηχανή, αλλά να μην επιτρέψουμε στη μηχανή να νικήσει τον άνθρωπο μέσα μας. Η ψηφιακή μας πορεία πρέπει να είναι μια πορεία προς το «εμείς», χρησιμοποιώντας κάθε εργαλείο ,από το πιο απλό μέχρι το πιο εξελιγμένο, για να κάνουμε την καθημερινότητά μας πιο φωτεινή, πιο δίκαιη και, κυρίως, πιο ανθρώπινη. Η πυξίδα είναι στο χέρι μας. Το μόνο που μένει είναι να αποφασίσουμε προς τα πού θέλουμε να βαδίσουμε.
