Η παρρησία της ιστορικής μνήμης, αναπόφευκτα, επισύρει την οργή, τη «μήνιν». Κι όμως οι ερινύες της ιστορικής αλήθειας δεν μας επιτρέπουν την πλάνη, τον εφησυχασμό. Προσκλητήριο μνήμης αλήστου τούτη η γραφή, είναι και μια οφειλή, αλλά και ένα ράπισμα ενοχών.
Ανιχνεύοντας το περιεχόμενο του ηρωισμού, παλιννοστούμε, από εσωτερική αναγκαιότητα, σε εκείνο τον κόσμο που χώρεσε σε χρόνο στιγμιαίο, 1955-59, την αξιοπρέπεια, την περηφάνια, το μέτρο, την ανθρωπιά, το ήθος. Πολύσημη η έννοια του ηρωισμού, όμως γίνεται επικίνδυνη, όταν νοθεύεται και αλλοιώνεται από τον ψευτοηρωισμό, τον ψευτοπατριωτισμό.
Ο ηρωισμός, στην αυθεντικότητά του, προβάλλει ως συνύπαρξη, ως συμπύκνωση, του έθους, του ήθους, της εσωτερικής ελευθερίας, και της εθελοθυσίας. Το έθος ως τρόπος ζωής, ως βίωση παραδοσιακών υποθηκών και ηθικών επιταγών, είναι το προζύμι του ήθους. Τη συνάφεια, τη συνάρτηση έθους και ήθους ως παιδευτικού αξιώματος, μας την κληροδότησε η αρχαία ελληνική γραμματεία, στη γραφή του Αριστοτέλη («Ηθικά Νικομάχεια», βιβ.ΙΙ,1) και του Πλάτωνα («Νόμοι», βιβλ.VII, 792, D, E). Σιμά σ’ εκείνη τη γραμματεία αγρύπνησε, μαθήτευσε, και καρποφόρησε εκείνη η γενιά, με παραστάτη τη βυζαντινή, μελική παράδοση. Αγνός ιδεαλισμός, ελεύθερος, χωρίς τις ανελεύθερες παρωπίδες της προσωπολατρείας… φώτισε τον ορίζοντά μας, μια καίρια στιγμή, σε μια απέριττη σπηλιά, «καιόμενη βάτος». Κι ήταν Μάρτης, απαρχή της ακριβής Άνοιξης του Οδυσσέα Ελύτη… Σήμερα!… Σήμερα δεν μας ενοχλεί, αν καρπωνόμαστε, ξεδιάντροπα κι «άκαιρα»(!), τη θυσία των άλλων… Το αυθαδέστατο, την ίδια ώρα, μεμψιμοιρούμε για το «άκαιρο»!
Η ελευθερία ως κατάκτηση και το ήθος ως έθος, ως συνεχής αυτοαγωγή και παιδεία, ως καθημερινή πράξη ζωής και όχι ως συγκυριακό γεγονός, επιβραβεύουν τον κόσμο του ’55-59 ως την αξίωση του πιο δυσπόρθητου, του πιο ωραίου ιδανικού, ως την τελευταία πράξη ηρωισμού…
« (…) Το κελλί μου ευρίσκεται ακριβώς απέναντι στου Ζάκου και του Χαρίλαου Μιχαήλ. Τραγουδώντας πατριωτικά τραγούδια, γιατί πάσχουμε για την Πατρίδα… Είναι αλήθεια, κουράσθηκα, ανεβαίνοντας τον ανηφορικό δρόμο του Γολγοθά! Ιδού όμως επλησίασε και η ημέρα της Αναστάσεως…», μονολογεί ο Ιάκωβος Πατάτσος.
Κάρπισμα, τελεσφόρο, του ηρωισμού, η εκούσια επιλογή του θανάτου, ως επιβεβαίωση του ανθρώπινου προσώπου της Παιδείας, ως πάσχουσα συνείδηση της Πατρίδας, που κραταιώνει τους ήρωες, τους πραγματώνοντας την αρετή «εν δυνάμει», και όχι «εν λόγω», ανεβαίνοντας στο ικρίωμα της αγχόνης, και ο δήμιος ταράζει τη φορτική, την ανελέητη σιωπή… Κι εμείς, σήμερα, «πάσχουμε»(!), χλωμά φαντάσματα, μιας αλλοτινής εποχής, τόσο ανθρώπινης και τόσο ηρωικής.
Να μιλήσω για ήρωες… γράφει ο Γιώργος Σεφέρης, με διάθεση οδυνηρής αυτοκριτικής. Μόνη τροφός του ηρωισμού, ο κόσμος του ’55-59. Όσο ξεμακραίνουμε, χρονικά, από εκείνο τον κόσμο, τόσο επανέρχεται ως βαρύθυμη ανάμνηση, αποτροπιαζόμενη για το σημερινό, χλευαστικό κατάντημα μας, αλλά, ευτυχώς, αναστρέφεται και ως περήφανη θύμηση, ως νοσταλγία του ωραίου. Όμως, «άλλο η νοσταλγία του ωραίου και άλλο η συνείδηση της παρουσίας του αιώνιου», η συνάδουσα με το προνόμιο της Ομηρικής υστεροφημίας.
Σήμερα, άραγε, να μιλήσουμε για «ήρωες»! Να μιλήσουμε για συνειδήσεις… Τις ξεπουλήσαμε στα ζάρια και στα χαμαιτυπεία… Ο αυθάδης ελιτισμός αξιοθρήνητος… Συνειδήσεις πωρωμένες, «κορδέλες κεντημένες με ροδόχροα μαργαριτάρια», κατά τον Αλεξανδρινό Καβάφη, τόσο ανοξαιμικές από την απουσία του δέους του Θεϊκού, πλανώνται στην τρυφή της «αυλής», και των «συν αυτοίς» αυλικών. Κι όμως, η βασιλεία του Θεού προνοεί «εν δυνάμει» (Α΄ Προς Κορινθίους, Δ, 20) με τη μακροθυμία Του ανέχεται, και «…ζωήν (την καλοζωία) ασεβών ανατρέψει (θα αφανίσει)», (Παροιμ.10,3).
Η Εκπαίδευση, ανακυκλούμενη, «εκσυγχρονίζεται» και ταυτίζεται, «ευφυώς» και επιτηδείως, με την Παιδεία. Στόχος της παραπλανητικής σύγχυσης η διαμόρφωση του «κοσμοπολίτικου», του «τεχνοκρατικού» ηρωισμού, η «διασωλήνωση» και η «καταστολή» του ελληνικού πνεύματος. Η κωμωδία της μεταρρύθμισης ανομολόγητη, «ώδινεν όρος και έτεκε μυν» (κοιλοπονούσε το βουνό και γέννησε ποντίκι), αποπροσανατολίζει από την ουσία της αποτυχίας και στοχεύει στον εξοβελισμό της αρχαίας γραμματείας, στην απάμβλυνση της κριτικής σκέψης… « (…) Και μιλώντας για Ελληνισμό, μιλάμε φυσικά για ελληνική παιδεία», «για ήθος και ηθική της γλώσσας», «για ποιότητα του λόγου», γράφει ο Γεώργιος Μπαμπινιώτης και προεκτείνοντας τη σκέψη του ειδήμονος ακαδημαϊκού, μιλάμε για ποιότητα ανθρώπων και όχι για αποχρωματισμό!
Με άλλα λόγια το «ελεύθερον» και το «εύψυχον» αλώθηκαν από το ανελεύθερο και το αντιηρωικό, αδύναμο να αντιδράσει στον πολιτικό και κοινωνικό εκφυλισμό, ευάλωτο στην κεφαλαιοκρατία, στη δυτική υποκουλτούρα, και στον ανατολικό εκμαυλισμό (η μαύλις = η μαστροπός). Κι ας αφορίζουμε τον δυτικό καπιταλισμό, όποτε μας βολεύει, προς τέρψη κι αποκοίμιση του όχλου… Ο πιστωτικός κι «ανθρώπινος», τραπεζικός καπιταλισμός δεν οξυγονώνεται, ασφυκτιά από την «ισχνή» κερδοφορία, απομυζώντας αστούς και προλετάριους… Με την ανοχή της κραταιάς δημοκρατίας!
Η «αγωνιστικότητα» προτάσσεται ως προμετωπίδα του «κεκονιαμένου» ηρωισμού… Η απογύμνωση του ψευτοπατριωτισμού έρχεται στη διαφάνεια της αμείλικτης γραφής του Χρήστου Γιανναρά: «Υπάρχει και η λύση της ευκολίας, η λύση του συμβιβασμού με τη μικρή και τη ξέγνοιαστη ζωή. Η μικρή ζωή έχει σκοπό το βόλεμα και την εξασφάλιση και όχι το χρέος». Είναι και η λύση του πολιτικού συναγελασμού, της αγελοποίησης. Για να συμπληρώσει ο Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος, με ράπισμα απογυμνωτικό: «Σήμερα, βέβαια, ξέρουμε πια, τι σημαίνει πολιτική, πόσο άπιαστο και ουσιαστικά ανήθικο πράμα είναι».
Χρειάζεται ορυμαγδός, Αριστοφάνειος, για τη θεραπεία από χρονίζουσες παθήσεις… Δυστυχώς, είμαστε πλήρεις από «στρατευμένους» πνευματικούς, του σαλονιού, από καθέδρας κι από άμβωνος… Ίσως, κάποτε, μπορεί να εννοήσουμε…
Η τελευταία πράξη ηρωισμού γράφτηκε σ’ έναν στιγμιαίο χρόνο, ’55-59,σχετικοποιώντας το άπειρο και αποκαθιστώντας την ανθρώπινη αξιοπρέπεια…
- Φιλόλογος
