Διαχρονικά η Μέση Ανατολή αποτελεί ένα πεδίο συγκρούσεων όπου ιστορικές αντιπαλότητες, γεωπολιτικοί ανταγωνισμοί και ενεργειακά συμφέροντα διαμορφώνουν ένα σύνθετο και συχνά ασταθές περιβάλλον. Τα πρόσφατα γεγονότα καταδεικνύουν ότι οι κρίσεις στην περιοχή δεν περιορίζονται στην ίδια τη Μέση Ανατολή αλλά επηρεάζουν ολόκληρο τον κόσμο, δημιουργώντας σημαντικές προκλήσεις σε ζητήματα ασφάλειας, ενέργειας και μεταναστευτικών ροών. Για την Κύπρο, λόγω της γεωγραφικής της εγγύτητας και της ιδιότητάς της ως κράτος-μέλος της ΕΕ, οι εξελίξεις στη Μέση Ανατολή αποκτούν ιδιαίτερη σημασία. Ταυτόχρονα, αναδεικνύονται οι αδυναμίες της ΕΕ στην περιοχή αλλά και η επιτακτική αναγκαιότητα ενός πιο ενεργού ρόλου της Ένωσης.
Δια μέσου των αιώνων η Κύπρος ήταν υπό την κατοχή ή την επιρροή της επικρατούσας δύναμης στην Ανατολική Μεσόγειο. Το 1878 η Κύπρος περιήλθε υπό τη διοίκηση της Βρετανίας ως αποτέλεσμα γεγονότων που έλαβαν χώρα στη Νοτιοανατολική Ευρώπη. Μεταξύ άλλων, η Βρετανία στήριξε την Οθωμανική αυτοκρατορία στην προσπάθειά της να ανακόψει την κάθοδο της Τσαρικής Ρωσίας στο Αιγαίο και την Κωνσταντινούπολη. Ως αντάλλαγμα η Βρετανία πήρε την Κύπρο η οποία είχε και εξακολουθεί να έχει τη δική της γεωστρατηγική αξία.
Η Κύπρος βρίσκεται στην καρδιά της Ανατολικής Μεσογείου, στο σταυροδρόμι τριών ηπείρων. Ταυτόχρονα γειτνιάζει με την Τουρκία και τη Μέση Ανατολή. Η Ανατολική Μεσόγειος αποτελεί επίσης σημείο συνάντησης τριών θρησκειών (Ιουδαϊσμού, Χριστιανισμού και Ισλάμ), του οικονομικού Βορρά και Νότου καθώς Δύσης και Ανατολής.
Μετά την απόκτηση της δεσμευμένης ανεξαρτησίας της η Κύπρος ακολούθησε αδέσμευτη πολιτική. Και τούτο παρά το γεγονός ότι οι τρεις εγγυήτριες δυνάμεις ήταν χώρες μέλη του ΝΑΤΟ. Ο Πρόεδρος Μακάριος καθώς και η πλειοψηφία των πολιτικών δυνάμεων έκριναν ότι η συγκεκριμένη πολιτική θα εξυπηρετούσε τον στόχο της ολοκλήρωσης της κυπριακής ανεξαρτησίας.
Η Κύπρος ακολουθούσε μια φιλοαραβική πολιτική και οι σχέσεις με το Ισραήλ ήταν σε πολύ χαμηλό επίπεδο. Όταν πέθανε ο Πρόεδρος Νάσερ της Αιγύπτου (28 Σεπτεμβρίου 1970) οι σημαίες στην Κύπρο ήταν μεσίστιες για τρεις μέρες. Στον Αραβοϊσραηλινό πόλεμο του Οκτωβρίου του 1973 η Λευκωσία σε ρητορικό επίπεδο είχε υιοθετήσει μια φιλοαραβική στάση ενώ η Αθήνα προσπάθησε να παραμείνει ουδέτερη. Σε λίγες βδομάδες ο Γεώργιος Παπαδόπουλος ανετράπη από τον Δημήτριο Ιωαννίδη, ο οποίος λίγους μήνες αργότερα έπραξε το ίδιο και με τον Πρόεδρο Μακάριο στην Κύπρο. Είναι γνωστή η στάση που υιοθέτησε ο τότε Αμερικανός Υπουργός Εξωτερικών Χένρι Κίσιντζερ το καλοκαίρι του 1974.
Η αναβάθμιση των σχέσεων της Κύπρου και της Ελλάδος με το Ισραήλ άρχισε να λαμβάνει χώρα τη δεκαετία του 1990 με τον Κληρίδη και τον Μητσοτάκη. Σημειώνεται ότι ο Σιμόν Πέρες τη δεκαετία του 1990 είχε ασκήσει τη δική του επιρροή προς τη Γερμανία για να στηριχθεί η πολιτική της Κύπρου για ένταξη στην ΕΕ. Το Ισραήλ θεωρούσε ότι η επέκταση της ΕΕ στην Ανατολική Μεσόγειο εξυπηρετούσε τα συμφέροντά του.
Με την επιδείνωση των σχέσεων Ισραήλ και Τουρκίας μετά το 2009 οι σχέσεις του Ισραήλ με την Κύπρο και την Ελλάδα αναβαθμίσθηκαν ουσιαστικά. Στην πορεία του χρόνου και ιδίως μετά τον πόλεμο στη Γάζα η Κύπρος βρέθηκε προ του διλήμματος της επιλογής μεταξύ Ρεαλπολιτίκ και Διεθνούς Δικαίου. Το δίλημμα αυτό θα εξακολουθεί να υφίσταται και η Κύπρος πρέπει να προβαίνει στις κατάλληλες εξισορροπήσεις.
Η ΕΕ ήταν και είναι εν πολλοίς απούσα από τις εξελίξεις στην ευρύτερη Μέση Ανατολή. Και τούτο παρά το γεγονός ότι υπάρχουν αρνητικές συνέπειες για την Ένωση. Μεταξύ άλλων, σημειώνονται οι αυξήσεις στις τιμές του πετρελαίου και οι μεταναστευτικές ροές ως αποτέλεσμα των συγκρούσεων και της αστάθειας στην ευρύτερη περιοχή.
Τόσο η Κύπρος όσο και η ΕΕ θα πρέπει να έχουν μια ολοκληρωμένη στρατηγική για τα ζητήματα της Μέσης Ανατολής. Μεταξύ των στόχων πρέπει να είναι η προώθηση της ειρηνικής επίλυσης των συγκρούσεων, η αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής και η σταθερότητα.
Η Κύπρος ειδικά ως χώρα που γειτνιάζει με τη Μέση Ανατολή μπορεί να επιδιώξει ένα ιδιαίτερο ρόλο. Κατ’ αρχήν η Κύπρος θα πρέπει να αποφύγει να είναι ή να μετατρέπεται μέρος των συγκρούσεων. Πέραν τούτου, είναι σημαντικό να καταστεί ένα κέντρο ανθρωπιστικών επιχειρήσεων. Επιπρόσθετα, είναι καθοριστικής σημασίας να είναι η χώρα συζήτησης θεμάτων χαμηλής και υψηλής πολιτικής που απασχολούν την ευρύτερη περιοχή. Τέλος επιβάλλεται να αναδειχθεί ως η χώρα η οποία προάγει τον διάλογο μεταξύ ΕΕ και Μέσης Ανατολής για διάφορα ζητήματα. Για την υλοποίηση όλων αυτών των επιδιώξεων υπάρχουν σοβαρά προαπαιτούμενα, όπως η ουσιαστική αναβάθμιση του τομέα των δεξαμενών σκέψης. Πάνω απ’ όλα όμως επιβάλλεται η μετατροπή της Κύπρου σε ένα κράτος πρότυπο με όλα όσα αυτό συνεπάγεται.
*Καθηγητής και πρόεδρος του Κυπριακού Κέντρου Ευρωπαϊκών και Διεθνών Υποθέσεων το οποίο είναι διασυνδεδεμένο με το Πανεπιστήμιο Λευκωσίας.
