« … η ομορφιά είναι δυο φορές ομορφιά / κι ό,τι καλό είναι δυο φορές καλό / όταν πρόκειται για ένα ζευγάρι κάλτσες μπλεγμένες με μαλλί / μες στον χειμώνα». Pablo Neruda, «Ωδή στις κάλτσες μου».
Φυλλομετρώντας τον κατάλογο της επικείμενης έκθεσης Crafting Nature, που πραγματοποιείται τον Ιούνιο στην Κοπεγχάγη, κράτησα κάτι οικείο: κάτι γνώριμο, μια αίσθηση ταυτότητας του τόπου μας. Και στην περίπτωση αυτή, η ταυτότητα για την οποία γίνεται λόγος είναι κάτι απτό. Κάτι το οποίο ορίζεται από τα χέρια και με τα χέρια.
Η χειροτεχνία είναι «μια τέχνη της αίσθησης και κατ’ επέκταση του βιωμένου κόσμου». Κι αυτό που παράγεται, όπως λέει ο Paul Valéry δεν είναι το σώμα ενός αντικειμένου αλλά το αντικείμενο ενός βιώματος, δεδομένου ότι η αίσθηση της αφής πρωτοστατεί στο δημιουργικό εγχείρημα.
Η χειροτεχνία απαντά απόλυτα στον «τρόπο του ποιείν» του Valéry: κάνει λόγο για μια «συνειδητή πράξη», για μια «ποιότητα του τρόπου του ποιείν» στη βάση, μεταξύ άλλων, της βούλησης, της αναγκαιότητας και της χρηστικότητας. Στο ίδιο βιβλίο, ο Γάλλος στοχαστής επισημαίνει την ανάγκη του ανθρώπου να οικειοποιείται στο μέγιστο βαθμό το αντικείμενο το οποίο πασκίζει να παράξει. Αυτό, σύμφωνα με τον ίδιο είναι εφικτό με την αφή, κυρίως με την προσήλωση στη χειρονομία του ποιείν. Έτσι επιτυγχάνεται καλύτερη και πιο τεκμηριωμένη αντίληψη ενός αντικειμένου.
Στη χειροτεχνία δεν γίνεται λόγος για μια αυθαίρετη πράξη όπως συμβαίνει συχνά στην περίπτωση δημιουργίας του έργου τέχνης. Πρόκειται για μύηση και καλλιέργεια πρακτικής που οδηγεί στη δημιουργία ενός προϊόντος με κύριο γνώρισμα τη θέρμη του κρατήματος και την ευθύνη των χεριών.
«Η χειροτεχνική δραστηριότητα συνδέεται ιστορικά με τη μυστικότητα και την πανουργία, όπως εξάλλου δηλώνει και η ετυμολογία της αγγλικής λέξης crafty (πανούργος, πονηρός). Η λέξη εντούτοις ευθέως κατάγεται από τη λέξη craft, η οποία σημαίνει τη μαστορική, την τέχνη του χεριού». Η Κατερίνα Σχινά επισημαίνει τους απαράβατους όρκους σιωπής αλλά και τις ραδιουργίες που εμφώλευαν σε τέτοιου τύπου πρακτικές σε παλαιότερες κλειστές κοινωνίες. Σχολιάζοντας ιδιαίτερα τον πολιτισμό του πλεκτού διευκρινίζει ότι η χειροτεχνία δεν αποτελεί πλέον στις μέρες μας αντίδοτο στην αμηχανία ή την πλήξη αλλά μια νέα, εναλλακτική και ευφάνταστη θεώρηση των πραγμάτων.
Η ίδια εστιάζει σε περιπτώσεις κατά τις οποίες – μέσα από τη χειροτεχνία – το ιδιωτικό ανοίγεται στο δημόσιο και η προσωπική δεξιότητα προσφέρεται για μια διεξοδική πολιτική και κοινωνική δέσμευση ή αποδέσμευση.
Η δυνητική ισχύς κάθε ατομικής πρακτικής, που η έκθεση Crafting Nature προτείνει, δεν αποτελεί παρά το αντίβαρο στην υπαρξιακή δυσφορία που το σειριακό και αψεγάδιαστο βιομηχανικό παράγωγο προκαλεί σε πολλούς. Αυτού του τύπου πρακτικές στοχεύουν να επισημάνουν μεταξύ άλλων ζητήματα παγκοσμιοποίησης, κλιματικής αλλαγής, αλλοίωσης του περιβάλλοντος αλλά και να απαντήσουν σε αγωνίες όπως αυτές που η οικονομική δυσχέρεια, η ανεργία και οι συρράξεις συνεπάγονται. Ο άνθρωπος, με τα χέρια του δημιουργεί και παράλληλα αντιστέκεται στην ομογενοποίηση του κόσμου. «Δεν μπορούμε να σώσουμε την ατομικότητα στον κόσμο, μπορούμε μόνο να υπερασπιστούμε το άτομο μέσα μας» διακηρύττει ο Stefan Ζweig το 1925. Πέρα από κάθε ενδοσκοπική υπόνοια, η εν λόγω διατύπωση καθιστά σαφές ότι εφαλτήριο για κάθε δημιουργικό εγχείρημα δεν είναι μόνο η έμπνευση. Είναι ο σεβασμός στην ταυτότητα και η προσήλωση στο είναι.
Ο συγγραφέας συνιστά μάλιστα στον αναγνώστη να σταθεί απέναντι στην «αύξουσα ομοιομορφία του κόσμου» και να παραμείνει πιστός σε «ό,τι ακατάστρεπτο διαθέτει, σε ό,τι βρίσκεται πέρα και πάνω από αλλαγές». Σε ποιο βαθμό άραγε ο χειρώνακτας μπορεί να εμποδίσει την έλευση του νεωτερικού και να θωρακίσει αυτό που οι δεξιότητες του αφήνουν να διαφανεί ως κάτι «ένσαρκο», χειροπιαστό, ανεπιτήδευτο, «δέσμιο» αρχών και παραδόσεων;
Η Θάλεια Στεφανίδου, επιμελήτρια της έκθεσης Crafting Nature γράφει στην ομώνυμη έκδοση που κυκλοφόρησε: «Τα έργα που παρουσιάζονται σε αυτή την έκθεση προτείνουν ποικίλες δια χειρός πρακτικές σε μια βαθιά συνομιλία με υλικότητες του φυσικού κόσμου, με βάση την ιδέα πως η φύση δεν αποτελεί την πρωταρχική πηγή υλικών, αλλά και το απόλυτο πρότυπο αισθητικής και ρυθμών».
Επισημαίνει τη σημασία του γεωλογικού χαρακτήρα της Κύπρου αλλά και της ιστορίας της, στη συμβολή μιας ενσώματης γνώσης γύρω από τα υλικά που οι συμμετέχοντες καλλιτέχνες καλούνται να διαχειριστούν προκειμένου να παράξουν δημιουργίες διακριτές ως προς την αριστεία κατασκευής αλλά και ως προς το ύφος και τη φόρμα.
Η Στεφανίδου τονίζει τη σπουδαιότητα της χειροτεχνικής παράδοσης επισημαίνοντας ότι αυτή αποτελεί φορέα μνήμης και πολιτισμού αφού δεν παύει να «υπενθυμίζει την αξία του ανθρωπίνου μέτρου, της επιμονής και της ποιότητας». Γράφει επίσης: «Στο δια χειρός τέχνημα / έργο τέχνης πραγματώνεται αυτό που ονομάζουμε νοήμονα χειρονομία (intelligence de la main/ thinking hand). Η σύγχρονη αισθητική φαίνεται να επιστρέφει με δέος στην υλικότητα και στις χειροτεχνικές πρακτικές ως αντίδοτο στον άυλο χαρακτήρα της ψηφιακής συνθήκης».
Η έκθεση Crafting Nature αποτελεί συνεργασία του Υφυπουργείου Πολιτισμού και της Υπηρεσίας Κυπριακής Χειροτεχνίας με την Κυπριακή Προεδρία της οποίας και πλαισιώνει το πολιτιστικό πρόγραμμα. Φιλοξενείται στην αίθουσα Gyldne του Παλατιού Moltkes της Κοπεγχάγης. Εγκαινιάζεται στις 10 Ιουνίου και διαρκεί μέχρι τις 25 του ιδίου μήνα.
Η έκθεση εμπίπτει στο καθιερωμένο ετήσιο τριήμερο για το ντιζάιν (3daysofdesign) που πραγματοποιείται στην πρωτεύουσα της Δανίας στην αρχή του καλοκαιριού. Φιλοξενεί 17 δημιουργούς των οποίων οι πρακτικές διέπονται από αρχές χειροτεχνίας και μια αισθητική του συναισθήματος.
Πηγές:
- Paul Valéry, Γενική έννοια της τέχνης, μτφρ. Π. Σ. Παπαδόπουλος, Principia, Αθήνα, 2012.
- Κατερίνα Σχινά, Καλή και ανάποδη, Κίχλη, Αθήνα, 2014.
- Stefan Zweig, Η ομογενοποίηση του κόσμου, μτφρ. Μ. Αγγελίδου – Α. Αγγελίδης, Άγρα, Αθήνα, 2024.
- Crafting Nature, κατάλογος, Κυπριακή Προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ 2026 – Υφυπουργείο Πολιτισμού, Λευκωσία, 2026.
Ελεύθερα, 31.05.2026
