Η παγκοσμίου φήμης Ιρλανδο-ιρακινή θεωρητικός κινηματογράφου και δημιουργός της πλατφόρμας Sasha Movies είναι πεπεισμένη πως το ζητούμενο δεν είναι η εκπροσώπηση σε δυτικά συστήματα που δεν φτιάχτηκαν για εμάς, αλλά η δημιουργία των δικών μας, ανεξάρτητων πλαισίων.

Ήταν μόλις 13 χρονών όταν το ενδιαφέρον της για τον κινηματογράφο την παρέσυρε σε κινηματογραφικά δοκίμια του Chris Marker και του Harun Farocki, μέχρι που μια ταινία του 1988 για τον εκτοπισμό, τον αποπροσανατολισμό και το αίσθημα απώλειας που προκαλεί ο χωρισμός εξαιτίας του πολέμου έμελλε να την καθορίσει. «Ήταν το Measures of Distance της Mona Hatoum, αυτή η υπέροχη δουλειά της Παλαιστίνιας καλλιτέχνιδας. Ήταν η πρώτη φορά που είδα ένα έργο που ήταν αισθητικά πρωτοποριακό αλλά παράλληλα παρουσίαζε αφηγήσεις με τις οποίες μπορούσα να ταυτιστώ». Η είσοδος της Ρόισιν Ταπόνι (Róisín Tapponi) στον χώρο του κινηματογράφου και της τέχνης, ήταν τόσο ηχηρή που την οδήγησε το 2023 στη λίστα του Forbes «30 Under 30 Europe». Σήμερα, μετρά δεκάδες συνεργασίες σε μουσεία, γκαλερί και φεστιβάλ, όπως το MoMA, το Frieze Art Fair, τα BAFTA και τα φεστιβάλ της Βενετίας, του Locarno και του St. Moritz. Η streaming πλατφόρμα που δημιούργησε το 2021 στοχεύει στην εκπροσώπηση των δημιουργών από τη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική, σαν ένα κίνημα για «δομική αλλαγή» χωρίς εξαρτήσεις ή παρεμβάσεις. Αφορμή για τη συνάντησή μας, η συμμετοχή της στην έκθεση «Αγροποιητική: χώματα/σώματα» σε επιμέλεια Έλενας Πάρπα στο Μουσείο Μοντέρνας και Σύγχρονης Τέχνης, μέσω του τριημέρου προβολών «Only Terrestrial».

–Πώς έχει επηρεάσει η διπλή σου ταυτότητα τον τρόπο που βλέπεις κι ερμηνεύεις τον κόσμο; Μπορώ να δω τον κόσμο μόνο από τη δική μου ταυτότητα. Μπορεί κανείς να έχει ενσυναίσθηση για τους άλλους, αλλά η δική σου εμπειρία είναι αυτή που καθορίζει τον τρόπο που αντικρίζεις τα πράγματα. Η οπτική μου στον κινηματογράφο και τον πολιτισμό περνά μέσα από το γεγονός ότι είμαι μισή Ιρλανδή και μισή Ασσυρο-ιρακινή, που ζει στο Λονδίνο. Η πλατφόρμα μου, Shasha Movies, βρίσκει ανταπόκριση επειδή όλοι πλέον προερχόμαστε από πολλαπλά μέρη ή κουβαλάμε πολλαπλές ταυτότητες. Πολλές από τις ταινίες των νεότερων δημιουργών της περιοχής εξερευνούν αυτή τη «θραυσματική» ταυτότητα και δείχνουν πως δεν είναι κάτι αρνητικό. Αντίθετα, το να έχεις δύο ή τρεις ταυτότητες εμπλουτίζει την αντίληψή σου για τον κόσμο.

–Υπήρξε κάποια συγκεκριμένη στιγμή που σε έκανε να συνειδητοποιήσεις ότι κάποιες φωνές έλειπαν από το διεθνές κινηματογραφικό τοπίο; Οι αραβικές ταινίες που γνώριζα σε νεαρή ηλικία ήταν κυρίως mainstream παραγωγές ή σαπουνόπερες που έβλεπαν οι γονείς μου. Άρχισα λοιπόν να ψάχνω πιο βαθιά τον κινηματογράφο της περιοχής και συνειδητοποίησα ότι δεν πρόκειται για κάτι που αφορά μόνο ένα περιορισμένο κοινό. Υπάρχουν χιλιάδες σπουδαίες ταινίες, τόσο σύγχρονες όσο και ιστορικές. Το πρόβλημα, λοιπόν, δεν ήταν η έλλειψη, αλλά η διάδοση, η διανομή και η αρχειοθέτησή τους. Όταν ξεκίνησα το Shasha Movies, ένιωσα ότι συμμετείχα σε ένα ευρύτερο κίνημα που προσπαθεί να φέρει αυτές τις ταινίες στο κοινό και να δώσει χώρο σε σπουδαίους δημιουργούς.

–Πώς επιλέγεις τις ταινίες; Υπάρχει κάποιο νήμα που να τις συνδέει; Ασχολούμαι με τον προγραμματισμό κινηματογραφικών προβολών εδώ και πολλά χρόνια, οπότε γνωρίζω καλά τη σκηνή και πού να ψάξω. Δεν τις αναζητώ μόνο στα φεστιβάλ, αλλά παρακολουθώ καλλιτέχνες και δημιουργούς από διαφορετικές πηγές. Συνήθως, όταν ανακαλύπτουμε μια ενδιαφέρουσα ταινία, χτίζουμε μια μακροχρόνια σχέση. Για παράδειγμα, έχουμε συνεργαστεί πολλές φορές με τη Basma al-Sharif, ενώ μέσα στον Μάιο θα προβάλλουμε άλλη μια ταινία του Hassan Salha στο ICA του Λονδίνου. Τις συνδέει το ότι οι δημιουργοί κάνουν κάτι ενδιαφέρον, προκλητικό ή ανατρεπτικό. Οι ταινίες μας βρίσκονται εκτός της λογικής της βιομηχανικής παραγωγής – μας ενδιαφέρουν έργα που σπρώχνουν τα όρια.

–Έχεις πει ότι σε ενδιαφέρει η «δομική αλλαγή». Πώς εφαρμόζεται αυτό στην πράξη; Το Shasha Movies χτίστηκε με βάση τις ίδιες τις πολιτικές μας αξίες. Η τεχνολογική υποδομή της είναι πλήρως ανεξάρτητη που σημαίνει πως δεν βασιζόμαστε σε υπηρεσίες της Silicon Valley και δεν χορηγούμαστε από ιδιωτικούς ή κρατικούς φορείς. Λειτουργούμε απόλυτα ανεξάρτητα και η χρηματοδότηση προέρχεται αποκλειστικά από συνδρομές. Αυτό μας επιτρέπει να έχουμε ελευθερία στο τι προβάλλουμε. Μπορούμε να δείξουμε πολύ πολιτικές, μαχητικές ή προκλητικές ταινίες χωρίς λογοκρισία ή παρεμβάσεις. Αυτή η αυτονομία είναι που κάνει το Shasha τόσο σημαντικό για εμένα και, νομίζω, και για το κοινό του.

–Πώς ισορροπείτε ανάμεσα στην αμφισβήτηση των μηχανισμών λογοκρισίας και στην προστασία των δημιουργών; Το ζήτημα της λογοκρισίας είναι κάτι με το οποίο έχουμε βρεθεί αντιμέτωποι πάρα πολλές φορές. Δεν θα βάζαμε, όμως, ποτέ κάποιον σε κίνδυνο και αυτή είναι η προτεραιότητά μας. Υπάρχουν, όμως, δημιουργοί που θέλουν οι ίδιοι να αμφισβητήσουν τοπικά καθεστώτα προβάλλοντας τις ταινίες τους, και τότε εμείς στεκόμαστε στο πλευρό τους. Πρόσφατα, για παράδειγμα, οργανώσαμε την πρεμιέρα στο Λονδίνο της ταινίας «Treat Me Like Your Mother» του Mohammed Abdouni, για τέσσερις τρανς γυναίκες στον Λίβανο. Αρχικά η ταινία λογοκρίθηκε στη Βηρυτό, αλλά τελικά πήρε άδεια προβολής και το κοινό τη δέχθηκε με πολλή συγκίνηση. Η λογοκρισία είναι σχεδόν εγγενές κομμάτι της δημιουργίας τέχνης που είναι προκλητική ή ανατρεπτική σε συγκεκριμένα γεωγραφικά και πολιτικά πλαίσια.

–Πιστεύεις ότι ακόμη και μη πολιτικές ταινίες από τη Μέση Ανατολή αντιμετωπίζονται ως πολιτικές; Συχνά, το να είσαι άνθρωπος από τη Μέση Ανατολή στη Δύση σημαίνει ότι πολιτικοποιείσαι είτε το θέλεις είτε όχι. Άλλες φορές πολιτικοποιούμαστε συνειδητά μέσα από τον ακτιβισμό και τη διαμαρτυρία. Είναι μια συνεχής διαπραγμάτευση ανάμεσα στο να σε πολιτικοποιούν και στο να είσαι πολιτικά ενεργός από επιλογή.

–Ποια ευθύνη θεωρείτε ότι έχουν σήμερα οι καλλιτέχνες και οι κινηματογραφιστές απέναντι στην Παλαιστίνη; Για μένα προσωπικά, με καταγωγή από τη Μέση Ανατολή, η υποστήριξη προς την απελευθέρωση των Παλαιστινίων ήταν πάντα βαθιά ριζωμένη στην οικογένειά μου. Το δικαίωμα των Παλαιστινίων να υπάρχουν στη γη τους δεν ήταν ποτέ ζήτημα προς συζήτηση για μένα. Θεωρώ πολύ σημαντικό ότι όλο και περισσότεροι άνθρωποι διεθνώς συνειδητοποιούν σήμερα αυτή την πραγματικότητα και ενεργοποιούνται μέσα από δράσεις αλληλεγγύης. Μέσα από το Shasha έχουμε οργανώσει πολλές προβολές και οικονομικές ενισχύσεις για οργανώσεις και πρωτοβουλίες σε Λίβανο και Παλαιστίνη. Αυτή είναι η δική μου μορφή δράσης: να οργανώνω προβολές και εκδηλώσεις αλληλεγγύης μέσω του κινηματογράφου.

–Από τεχνικής πλευράς, πώς αλλάζει η αισθητική μιας ταινίας όταν δημιουργείται υπό συνθήκες πολέμου, εξορίας ή κατοχής; Αλλάζουν δραστικά τα μέσα παραγωγής. Οι αρχειακές και μαχητικές ταινίες των δεκαετιών του ’60 και ’70, όπως αυτές του Qassem Hawal που θα προβάλουμε στην Κύπρο πρόκειται περισσότερο για guerrilla filmmaking: λιγότερο ιεραρχικές και πιο συλλογικές διαδικασίες δημιουργίας. Σήμερα βλέπουμε και μια νέα μορφή κινηματογράφου που γυρίζεται ακόμη και με κινητά τηλέφωνα. Ένα «by any means necessary» σινεμά, όπου οι δημιουργοί χρησιμοποιούν ό,τι μέσα έχουν διαθέσιμα. Έχει εξελιχθεί σε ένα σχεδόν ξεχωριστό κινηματογραφικό είδος και είναι πολύ συναρπαστικό, γιατί επιτρέπει στους ανθρώπους να καταγράφουν άμεσα ό,τι συμβαίνει μπροστά τους, χωρίς την ανάγκη ακριβού εξοπλισμού.

–Πιστεύεις ότι υπάρχει σήμερα χώρος για παλαιστινιακές αφηγήσεις στον δυτικό κινηματογράφο ή προβάλλονται μόνο όσες είναι «αποδεκτές» από τη Δύση; Αυτός είναι και ο λόγος ύπαρξης του Shasha. Δεν προσπαθούμε να μπούμε στο Χόλιγουντ – δημιουργούμε τις δικές μας πλατφόρμες, δομές και θεσμούς. Αντί να παλεύουμε για εκπροσώπηση μέσα σε δυτικά συστήματα που δεν χτίστηκαν για εμάς, χτίζουμε δικούς μας χώρους και αυτό το βρίσκω συναρπαστικό.

–Ποια ήταν η αφετηρία σου για το «Only Terrestrial»; Η έκθεση της Έλενας Πάρπα αντλεί το σημείο εκκίνησής της από αυτό που στην ιστορία της τέχνης περιγράφεται ως «οικολογικό βλέμμα», διερευνώντας τις πολυεπίπεδες σχέσεις ανάμεσα στην τέχνη και το τοπίο στην πρακτική Κυπρίων καλλιτεχνών. Αυτό αποτέλεσε και για μένα την αφετηρία. Πιστεύω ότι πρόκειται για την πρώτη έκθεση του «Μουσείου Σύγχρονης και Νεότερης Τέχνης» στην Κύπρο που αναδεικνύει τις δυνατότητες της σύγχρονης κυπριακής τέχνης σε μια ιδιαίτερα σημαντική στιγμή για τη χώρα.

–Τι θα δούμε στο τριήμερο κινηματογραφικών προβολών; Περιλαμβάνει τρεις κινηματογραφικές προβολές, και μία από αυτές εστιάζει σε νεαρούς Κύπριους καλλιτέχνες: τη Μαρίνα Ξενοφώντος, με την οποία είχα συνεργαστεί στο παρελθόν, τον Στέλιο Καλλινίκου, τη Rahme Veziroglu και την Ελληνίδα Δανάη Ηώ. Τα υπόλοιπα περιλαμβάνουν καλλιτέχνες από την ευρύτερη περιοχή. Όλες ταινίες πολύ διαφορετικές μεταξύ τους, αλλά που εξερευνούν το θέμα του τοπίου με μια διευρυμένη έννοια, όπου η εμπειρία της γεωμορφολογίας, της γεωλογίας, του φωτός και της φύσης συνδέεται με την ιστορία και με αντιλήψεις ταυτότητας και ανήκειν. Το δεύτερο πρόγραμμα περιλαμβάνει ταινίες των Philip Rizk, Basma Al Sharif και Ghassan al Shalhab και το τρίτο δύο αρχειακές ταινίες των δεκαετιών του 1976 και 1983 από τον Ιρακινό σκηνοθέτη Qassem Hawal.

–Πώς αντιλαμβάνεσαι τη σχέση της Κύπρου με τον αραβικό και βορειοαφρικανικό κόσμο μέσα από το κινηματογραφικό πρίσμα; Εξερευνώ αυτή τη σχέση μέσα από την έννοια του τοπίου, αλλά και των αμφισβητούμενων συνόρων και εδαφών, ζητήματα που επηρεάζουν ανθρώπους, μετανάστες και εκτοπισμένους τόσο στο τοπικό πλαίσιο της Κύπρου όσο και στη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική. Θεωρώ σημαντικό να δούμε τις ομοιότητες και τα κοινά στοιχεία: Πώς, για παράδειγμα, ένας άνθρωπος από την Κύπρο μπορεί να σχετιστεί με κάποιον από τον Λίβανο ή την Παλαιστίνη μέσα από τον τρόπο που προσεγγίζουν τη γη, τα σύνορα και την έννοια της επικράτειας, τόσο σήμερα όσο και στο παρελθόν.

  • INFO Η έκθεση «Αγροποιητική, χώματα/σώματα» παρουσιάζεται στο «Μουσείο Μοντέρνας και Σύγχρονης Τέχνης» (Κτήριο ΣΠΕΛ) έως τις 30 Ιουνίου 2026. Στις 28 – 30 Μαΐου η ταράτσα θα μετατραπεί σε film club, με το τριήμερο προβολών «Only Terrestrial» σε επιμέλεια της Ρόισιν Ταπόνι.

Ελεύθερα, 16.05.2026