Η κλιματική αλλαγή ή καλύτερα η κλιματική κρίση, που αποδειγμένα έχει επέλθει σε όλο τον πλανήτη και εμφανίζεται πιο έντονα στην περιοχή μας, με τα τόσα ακραία καιρικά φαινόμενα που παρατηρούνται με μεγάλη συχνότητα και ένταση, όπως η παρατεταμένη ανομβρία, οι συνεχόμενοι καύσωνες, με θερμοκρασίες που ξεπερνούν τους 45 βαθμούς Κελσίου, οι πλημμύρες κλπ, είναι πλέον αδιαμφισβήτητο γεγονός, με όλες τις συνεπαγόμενες αρνητικές επιπτώσεις. Είναι γι’ αυτό το λόγο που και η δική μας μακροχρόνια πολιτική και ο σχεδιασμός, έχουν διαμορφωθεί για να προωθήσουν την επίσπευση και αύξηση της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, για να επιτευχθεί η αναγκαία μείωση στην εξάρτηση από ορυκτά καύσιμα και έτσι να μειωθεί κατά το δυνατό η εκπομπή των ρύπων, με ορόσημα το 2030 αλλά και την ολοκληρωτική απεξάρτηση μέχρι το 2050. Αυτό, εξάλλου, προκύπτει από τις υποχρεώσεις μας ως Κράτος Μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης για συμμόρφωση με τις σχετικές Ευρωπαϊκές Οδηγίες και Αποφάσεις. 

Συμβατική παραγωγή και ΑΠΕ

Από τα στοιχεία που είναι δημοσιευμένα στην ιστοσελίδα του ΔΣΜΚ, μέχρι το τέλος του 2020 το ποσοστό της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας από τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, επί της συνολικής παραγόμενης ηλεκτρικής ενέργειας στην Κύπρο, είναι 11,75%. Σίγουρα, το ποσοστό αυτό θα πρέπει να αυξηθεί σημαντικά στα επόμενα χρόνια, για να μπορέσουμε να καλύψουμε τους στόχους μας μέχρι το 2030, για να μειωθούν οι ρύποι στα επίπεδα που έχουν καθοριστεί από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Η υλοποίηση των στόχων αυτών εξαρτάται από πολλούς παράγοντες, μεταξύ των οποίων είναι και η διατήρηση της ασφαλούς, αξιόπιστης και οικονομικής λειτουργίας του μικρού και απομονωμένου ηλεκτρικού μας συστήματος, γεγονός που καθιστά πολύ πιο δύσκολη την επίτευξη των στόχων αυτών, σε σχέση με τις άλλες χώρες, που διαθέτουν διασυνδεδεμένα ηλεκτρικά συστήματα.

Από την ιστοσελίδα του ΔΣΜΚ φαίνεται ότι κατά τις περιόδους αιχμής του φετινού καλοκαιριού, ενώ η συνολική ζήτηση ισχύος είχε ξεπεράσει τα 1230 MW, η μέγιστη συνεισφορά των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας κατά τις μεσημβρινές ώρες – που προέρχεται κυρίως από τα φωτοβολταικά συστήματα (επειδή κατά τις ώρες αυτές υπάρχει αρκετή ηλιοφάνεια, αλλά συνήθως ελάχιστο αιολικό δυναμικό), ήταν της τάξης των 200 MW. Η συνεισφορά της συμβατικής παραγωγής για να καλυφθούν οι ανάγκες της Κύπρου σε ηλεκτρικό φορτίο είχε ξεπεράσει τα 1060 MW.

Πρέπει, όμως, να επισημανθεί ότι η ζήτηση θα ήταν ακόμα πιο ψηλή, εάν δεν υπήρχε η σημαντική μείωση στον τουρισμό και γενικά την οικονομία, λόγω της πανδημίας. Στα επόμενα χρόνια και μέχρι να αυξηθεί σημαντικά η συνεισφορά των επιπρόσθετων μονάδων/συστημάτων ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και των αναγκαίων συστημάτων αποθήκευσης, η συμβατική παραγωγή θα έχει ένα σημαντικό ρόλο στην κάλυψη των αναγκών της Κύπρου σε ηλεκτρική ενέργεια από το ηλεκτρικό μας σύστημα, το οποίο θα πρέπει να μπορεί να ανταπεξέλθει στις ανάγκες και απαιτήσεις του τόπου. Αυτό σε καμιά περίπτωση δεν πρέπει να παραγνωριστεί ή να υποτιμηθεί, για μην βρεθούμε προ απροόπτου σε ανεπιθύμητες καταστάσεις.

Όπως είναι γνωστό και όπως έχει πλειστάκις επισημανθεί, το ηλεκτρικό σύστημα της Κύπρου είναι ένα μικρό και απομονωμένο ηλεκτρικό σύστημα, με πολλές ιδιαιτερότητες, αδυναμίες και προβλήματα. Το γεγονός αυτό το καθιστά πολύ πιο ευάλωτο και ευαίσθητο από τα ηλεκτρικά συστήματα άλλων χωρών, καθότι δεν είναι διασυνδεδεμένο με κάποιο άλλο ηλεκτρικό σύστημα, που θα μπορούσε να το στηρίξει σε μια έκτακτη κατάσταση, με την άμεση παροχή της αναγκαίας βοήθειας και στήριξης. Σε περίπτωση μιας σοβαρής βλάβης που μπορεί να συμβεί, είτε σε μια από τις μονάδες της συμβατικής παραγωγής (με συνεπαγόμενη την ξαφνική απώλεια παραγωγής), ή σε κάποιο καίριο σημείο του συστήματος μεταφοράς – και τέτοιες βλάβες και διαταραχές έχουν συμβεί και συμβαίνουν στην πράξη – επηρεάζεται άμεσα και κινδυνεύει η ασφαλής λειτουργία του συστήματος αλλά και η απρόσκοπτη / αδιάλειπτη παροχή ηλεκτρικής ενέργεια στον τόπο.

Αδικαιολόγητος εφησυχασμός

Αυτό είναι απότοκο του μειωμένου βαθμού ασφάλειας και ευρωστίας του μικρού και απομονωμένου ηλεκτρικού μας συστήματος. Πέραν τούτου, είναι σημαντικό να αναφερθεί ότι τα τελευταία χρόνια έχει παρατηρηθεί μια κάποια δικαιολογημένη ή και αδικαιολόγητη αργοπορία / καθυστέρηση στην ολοκλήρωση και υλοποίηση σημαντικών έργων, τα οποία είναι απόλυτα αναγκαία για τη βελτίωση, ενίσχυση και αναβάθμιση του ηλεκτρικού μας συστήματος. Αυτή η αρνητική κατάσταση θα έπρεπε να είχε άμεσα προβληματίσει και ανησυχήσει σοβαρά όλους τους αρμοδίους και εμπλεκόμενους φορείς. Αντί αυτού, παρατηρείται ένας αδικαιολόγητος εφησυχασμός, παρόλο ότι υπάρχει ενδεχόμενο στο άμεσο μέλλον να αντιμετωπίσουμε σοβαρά προβλήματα στην απρόσκοπτη, ασφαλή και αξιόπιστη ηλεκτροδότηση του τόπου, κατά τρόπο πολύ ασύμφορο και αντιοικονομικό, με όλα τα αρνητικά επακόλουθα. Σκοπός και στόχος αυτής της παρέμβασης είναι να επισημανθούν τα σοβαρά προβλήματα που κατά την άποψη μου υπάρχουν, να τεθούν οι προβληματισμοί για το μέλλον του ηλεκτρικού μας συστήματος, να αναδειχθούν οι σημαντικότερες πτυχές που θα επηρεάσουν την απρόσκοπτη, ασφαλή, αξιόπιστη και οικονομική λειτουργία του ηλεκτρικού μας συστήματος και να γίνουν ορισμένες εισηγήσεις, με στόχο να αποφευχθούν δυσάρεστες καταστάσεις.

1. Ικανότητα και Επάρκεια Παραγωγής Ισχύος του Συστήματος

Σύμφωνα με τα στοιχεία και τις πληροφορίες που είναι αναρτημένες στην ιστοσελίδα του Διαχειριστή Συστήματος Μεταφοράς Κύπρου (ΔΣΜΚ), το Σύστημα Παραγωγής της Κύπρου διαθέτει τώρα 1478 MW εγκατεστημένης ισχύος, εκ των οποίων τα: 

· 868 MW είναι στον Ηλεκτροπαραγωγό Σταθμό Βασιλικού, 

· 460 MW στον Ηλεκτροπαραγωγό Σταθμό Δεκέλειας και 

· 150 MW στον Ηλεκτροπαραγωγό Σταθμό Μονής. 

Από τον πίνακα αυτό, φαίνεται ότι η διαθέσιμη ικανότητα παραγωγής είναι πιο χαμηλή από τα 1478 MW και αυτό είναι σύνηθες φαινόμενο και οφείλεται στη μη διαθεσιμότητα ορισμένων συμβατικών μονάδων παραγωγής, οι οποίες πιθανώς θα βρίσκονται υπό επιδιόρθωση ή συντήρηση, αλλά και λόγω των ψηλών θερμοκρασιών κατά τους καλοκαιρινούς μήνες, που συντελούν στη μείωση της ικανότητας παραγωγής των μονάδων παραγωγής. 

Είναι σημαντικό να αναφερθεί ότι σε σύντομο χρονικό διάστημα και πριν το τέλος του 2023, οι 6 θερμικές μονάδες της Δεκέλειας, ισχύος 360 MW, θα πρέπει να αποσυρθούν από τη λειτουργία, επειδή έχει τεθεί ένας περιορισμός των ωρών λειτουργίας των, που δεν πρέπει να υπερβαίνει τις 18,000 ώρες, από το 2020 μέχρι το 2023. Με βάση τα σημερινά δεδομένα και εάν δεν αποτραπεί ή αποσυρθεί αυτός ο συγκεκριμένος περιορισμός, υπάρχει ενδεχόμενο να μην είναι διαθέσιμες κατά τη θερινή περίοδο αιχμής του 2023, αλλά πιθανώς ούτε και του 2022.

Εάν όντως παραμείνει σε ισχύ αυτή η απόφαση, η διαθέσιμη επάρκεια παραγωγής θα περιοριστεί στα 1118 MW, χωρίς να λαμβάνεται υπόψη η περαιτέρω μείωση της ικανότητας αυτής, λόγω πιθανής βλάβης σε μια μονάδα παραγωγής και της μείωσης της μέγιστης ικανότητας παραγωγής μερικών μονάδων παραγωγής, λόγω των ψηλών θερμοκρασιών περιβάλλοντος που επικρατούν κατά τη θερινή περίοδο. Η ανάγκη για διατήρηση της αναγκαίας εφεδρείας είναι ακόμα ένας παράγοντας που μειώνει στην πράξη την ικανότητα κάλυψης της ζήτησης σε ηλεκτρικό φορτίο από τις συμβατικές μονάδες παραγωγής.

Δεν είναι ακόμα γνωστό, ούτε βέβαιο, ποια από τα έργα που αφορούν αδειοδοτημένες συμβατικές μονάδες των ανεξάρτητων παραγωγών θα προχωρήσουν και πότε θα υλοποιηθούν τα έργα αυτά. Ταυτόχρονα, το πιο σοβαρό θέμα που εγείρεται και σχετίζεται άμεσα με τη δυνατότητα υλοποίησης και λειτουργίας των έργων αυτών είναι η ημερομηνία έλευσης του φυσικού αερίου, γιατί χωρίς το φυσικό αέριο δεν μπορούν να λειτουργήσουν οι προγραμματιζόμενες αυτές επιπρόσθετες συμβατικές μονάδες παραγωγής. Το ερώτημα που τίθεται τώρα και άμεσα είναι κατά πόσο θα έχουμε το φυσικό αέριο πριν το καλοκαίρι του 2023 ή όχι. Είναι μια από τις μεγαλύτερες προκλήσεις που έχουμε να αντιμετωπίσουμε. 

Η προγραμματισμένη ένταξη της 6ης μονάδας συνδυασμένου κύκλου της ΑΗΚ στο Βασιλικό, δυναμικότητας 160 MW, θα αυξήσει την ικανότητα παραγωγής της ΑΗΚ στα 1278 MW. Από ό,τι φαίνεται, όμως, υπάρχει ενδεχόμενο να μην καταστεί δυνατή η λειτουργία της μονάδας αυτής, για να καλύψει τη ζήτηση του καλοκαιριού του 2023, λόγω των διαφόρων καθυστερήσεων που έχουν παρατηρηθεί. 

Ένα άλλο παρεμφερές αλλά σοβαρό θέμα που εγείρεται σε σχέση με αυτή τη συγκεκριμένη μονάδα συνδυασμένου κύκλου, είναι το μέγεθος που έχει επιλεγεί για τη μονάδα. Ενόψει της οριακής κατάστασης που διαμορφώνεται με την επάρκεια παραγωγής, είναι τουλάχιστο ακατανόητη η απόφαση για μονάδα 160 ΜW, αντί ενός ισοδύναμου ή και μεγαλύτερου μεγέθους με τις άλλες υφιστάμενες μονάδες συνδυασμένου κύκλου που υπάρχουν ήδη και λειτουργούν στο Βασιλικό. Δεν φαίνεται να ευσταθεί ο ισχυρισμός ότι η επιλογή του μεγέθους έγινε για να υπάρχει μεγαλύτερη ευελιξία, καθότι, κατά την άποψη μου, ένα τέτοιο θέμα δεν εγείρεται, επειδή στην πράξη η μονάδα συνδυασμένου κύκλου αποτελείται από τρεις μονάδες και έτσι παρέχεται πλήρης ευχέρεια ευέλικτης λειτουργίας.

Είναι επίσης σημαντικό να αναφερθεί ότι στον Ηλεκτροπαραγωγό Σταθμό του Βασιλικού δεν υπάρχει άλλος διαθέσιμος χώρος για επέκταση, εάν χρειαστεί στο μέλλον. Συνεπώς, θεωρώ ότι είναι εσφαλμένη αλλά και επιζήμια για τον τόπο η στέρηση, τώρα, από το σύστημα παραγωγής ακόμα 60-100 MW, λαμβάνοντας υπόψη την οριακή κατάσταση πραγμάτων που θα έχουμε να αντιμετωπίσουμε σύντομα, όσον αφορά την επάρκεια συμβατικής παραγωγής. Απλά επισημαίνεται ότι ο παραπλήσιος ανεξάρτητος παραγωγός έχει αδειοδοτηθεί με μονάδα συνδυασμένου κύκλου δυναμικότητας 260 MW. Γιατί σε αυτή την περίπτωση δεν τέθηκε θέμα ευελιξίας;

Υπό αυτές τις συνθήκες και με αυτά τα δεδομένα, το θέμα της επάρκειας της συμβατικής παραγωγής για να καλύψει τις ανάγκες του τόπου είναι πολύ σοβαρό και χρήζει άμεσης και επείγουσας αντιμετώπισης. Ενόψει και της προβλεπόμενης αυξημένης ζήτησης στα επόμενα δύο με τρία χρόνια, με την αναμενόμενη ανάκαμψη του τουρισμού και γενικά της οικονομίας, η μέγιστη ζήτηση μπορεί να φτάσει και να ξεπεράσει τα 1300 με 1400 MW. Μια τέτοια ζήτηση δεν θα μπορεί να καλυφθεί από τις συμβατικές μονάδες και τη συνεισφορά από τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας που θα είναι σε λειτουργία! Άραγε θα φτάσουμε στο σημείο που η ΑΗΚ πιθανώς θα υποχρεωθεί να προχωρήσει με την ενοικίαση κινητών συμβατικών μονάδων, για να καλύψουν τις ανάγκες του 2023 ή ακόμα και του 2022; Μια τέτοια εξέλιξη θα είναι όντως ένα τραγικό και καταστροφικό γεγονός για τον τόπο, τόσο από οικονομικής όσο και περιβαλλοντικής πλευράς. Και αυτό ως αποτέλεσμα του ανεπαρκούς μακροχρόνιου εθνικού ενεργειακού σχεδιασμού από όλους τους αρμόδιους φορείς. 

2. Λειτουργία του συστήματος με σχεδόν όλη τη συμβατική παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας από ένα γεωγραφικό σημείο – αυτό του Ηλεκτροπαραγωγού Σταθμού Βασιλικού

Η λειτουργία του συστήματος με σχεδόν όλη τη συμβατική παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας από ένα γεωγραφικό σημείο, τον Η.Σ. Βασιλικού, αυξάνει σημαντικά τον κίνδυνο πρόκλησης ολικής σβέσης του συστήματος, στην περίπτωση βλάβης στο Σύστημα Παροχής Φυσικού Αερίου ή στο Σύστημα Παραγωγής / Μεταφοράς, που θα έχει ως αποτέλεσμα την αποσύνδεση όλων των συγχρονισμένων Μονάδων Παραγωγής του ΗΣ. Βασιλικού.

Είναι σημαντικό να αναφερθεί ότι ακόμα και μετά την έκρηξη στο Μαρί και την απώλεια του Η.Σ. Βασιλικού, το ηλεκτρικό σύστημα δεν κατέρρευσε πλήρως και δεν υπήρξε ολική σβέση, γιατί υπήρχε δυνατότητα παραγωγής και από ένα άλλο διαφορετικό γεωγραφικό σημείο της Κύπρου – εκείνο της Δεκέλειας, αλλά και τις μονάδες του Η.Σ. Μονής.

Η συγκέντρωση σχεδόν όλης της συμβατικής παραγωγής της Κύπρου σε ένα γεωγραφικό σημείο – αυτό του Βασιλικού, ελλοχεύει σοβαρούς κινδύνους και μπορεί να αποδειχθεί μέγα σφάλμα. 

Η διατήρηση και αναβάθμιση/επέκταση της Δεκέλειας, ως ένα δεύτερο σημείο συμβατικής παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας, με νέες ευέλικτες και αποδοτικές μονάδες, θα προσδώσει στο ηλεκτρικό μας σύστημα την αναγκαία και απαραίτητη ασφάλεια, καθότι είναι μακριά από το Βασιλικό και είναι ένας ασφαλισμένος χώρος, επειδή εμπίπτει στο έδαφος των Βρετανικών Βάσεων. Ταυτόχρονα, θα δώσει τη δυνατότητα μεγαλύτερης διείσδυσης ανανεώσιμων πηγών ενέργειας με την επιλογή των κατάλληλων συμβατικών μονάδων. Για να καταστεί, όμως, αυτό δυνατό πρέπει άμεσα το κράτος να αποφασίσει και να προχωρήσει χωρίς άλλη καθυστέρηση στον σχεδιασμό και υλοποίηση του έργου για την εγκατάσταση αγωγού φυσικού αερίου από το Βασιλικό προς τη Δεκέλεια. Εάν σωστά θυμάμαι, το έργο αυτό είχε εγκριθεί για μια σημαντική χρηματοδότηση από την Ευρωπαϊκή Ένωση. 

Ο κίνδυνος ολικής σβέσης του συστήματος

Το ενδεχόμενο πρόκλησης ολικής σβέσης του συστήματος, αν και απομακρυσμένο, εντούτοις δεν μπορεί να αποκλειστεί, με τέτοιες συνθήκες λειτουργίας, αλλά ούτε να προβλεφθεί. Η ολική σβέση προκαλεί τεράστια αναστάτωση στο Ηλεκτρικό Σύστημα και ο χρόνος αποκατάστασης της ομαλής λειτουργίας δεν μπορεί να εκτιμηθεί, ούτε να υπολογισθεί επακριβώς, γιατί αποτελεί συνάρτηση πολλών και αστάθμητων παραγόντων. Μπορεί, όμως, να διαρκέσει μέχρι και 6 με 10 ώρες για την πλήρη αποκατάσταση της ομαλής επαναλειτουργίας του ηλεκτρικού συστήματος και την αποκατάσταση της παροχής σε όλους τους καταναλωτές, ανάλογα και με την κατάσταση που θα επικρατήσει και τα προβλήματα που θα εμφανιστούν. 

Καταληκτικό

Βρισκόμαστε τώρα, όχι στην ώρα μηδέν, αλλά στο και 5, όσον αφορά την επάρκεια της συμβατικής παραγωγής και την ασφάλεια και αξιοπιστία του ηλεκτρικού μας συστήματος. Η λήψη άμεσων και δραστικών αποφάσεων είναι απόλυτα αναγκαία και επιβεβλημένη. Η βοήθεια του κράτους είναι ακόμα πιο επιτακτική και εκ των ων ουκ άνευ. Διαφορετικά, η κατάσταση δεν θα παραμείνει για πολύ καιρό οριακή αλλά θα καταστεί τραγική για τον τόπο.

*Δρ. Χρίστος Ε. Χριστοδουλίδης – Πρώην Διευθυντής Διαχειριστή Συστήματος Μεταφοράς Κύπρου (ΔΣΜΚ)