Το ερώτημα απαντάται καθημερινά από όλους μας και δυστυχώς η απάντηση είναι όχι για μεγάλο μέρος των συμπολιτών μας. Όχι επειδή οι άνθρωποι δεν εργάζονται. Όχι επειδή η χώρα δεν αναπτύσσεται. Αλλά επειδή η ανάπτυξη των τελευταίων χρόνων δεν μετατράπηκε σε πραγματική ασφάλεια για τον μισθωτό, τον νέο, την οικογένεια, τον ενοικιαστή, τη μικρή επιχείρηση.
Η Κύπρος εμφανίζει θετικούς μακροοικονομικούς δείκτες, δημοσιονομικά πλεονάσματα και ανάπτυξη. Όμως οι πολίτες δεν ζουν με δείκτες. Ζουν με ενοίκια, δόσεις, τρόφιμα, καύσιμα, ρεύμα, παιδική φροντίδα και την αγωνία αν θα βγει ο μήνας. Γι’ αυτό το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν αυξήθηκαν ονομαστικά οι μισθοί. Είναι τι απομένει στον εργαζόμενο μετά τις βασικές ανάγκες. Και εκεί βρίσκεται η μεγάλη κοινωνική αλήθεια: για πολλούς δεν απομένει αξιοπρέπεια, αποταμίευση, προοπτική.
Η μέση αμοιβή των €2,605 κρύβει την πραγματικότητα. Όταν ο μέσος μισθός ανεβαίνει λόγω υψηλών απολαβών στην κορυφή, δεν σημαίνει ότι ο τυπικός εργαζόμενος ζει καλύτερα. Η διάμεση αμοιβή των €1,968 δείχνει λίγο πιο καθαρά την κατάσταση – αν και όχι απόλυτα (ακόμη και εδώ τα ψηλότερα στρώματα επηρεάζουν στατιστικά). Ουσιαστικά, αν αναλύσει κανείς ακόμη πιο προσεχτικά τους αριθμούς, θα βρει ότι χιλιάδες εργαζόμενοι βρίσκονται σε μισθολογικά επίπεδα που, μπροστά στο σημερινό κόστος στέγης, ενέργειας και τροφίμων, δεν επαρκούν για μια κανονική ζωή. Οι γυναίκες, οι νέοι και όσοι δουλεύουν σε χαμηλά αμειβόμενους κλάδους βιώνουν ακόμη πιο έντονα αυτή την πίεση.
Το πρόβλημα, όμως, δεν είναι μόνο μισθολογικό. Είναι πρόβλημα οικονομικού μοντέλου. Μετά το 2013, η Κύπρος στηρίχθηκε υπέρμετρα στην αγορά ακινήτων, στις μεγάλες αναπτύξεις, στην προσέλκυση κεφαλαίων, στις φορολογικές διευκολύνσεις και σε ένα σύστημα που συχνά ευνόησε το γρήγορο κέρδος περισσότερο από την παραγωγή. Η στέγη μετατράπηκε από κοινωνικό δικαίωμα σε επενδυτικό προϊόν. Η γη έγινε βασικό εργαλείο πλουτισμού. Η εργασία και η παραγωγή έμειναν πίσω.
Και είναι εδώ ακριβώς που επισέρχεται και το ζήτημα της διαπλοκής και της διαφθοράς. Που φυσικά, δεν είναι μόνο ένα ηθικό πρόβλημα. Είναι κατά βάση οικονομικό πρόβλημα. Όταν η πολιτική εξουσία, οι πολεοδομικές αποφάσεις, οι μεγάλες αναπτύξεις, οι τράπεζες, οι επαγγελματικοί μεσάζοντες, οι σύμβουλοι και τα ισχυρά ιδιωτικά συμφέροντα έρχονται υπερβολικά κοντά, τότε η αγορά δεν λειτουργεί δίκαια. Λειτουργεί υπέρ όσων έχουν πρόσβαση. Και έτσι, η δημόσια αξία μετατρέπεται σε ιδιωτικό όφελος.
Ποιος πληρώνει το κόστος; Ο Κύπριος μισθωτός. Με ακριβότερα ενοίκια, δυσκολότερη πρόσβαση σε κατοικία, στασιμότητα πραγματικών εισοδημάτων, αποδυνάμωση της μικρής επιχείρησης και αίσθηση ότι το σύστημα δεν δουλεύει γι’ αυτόν. Όταν η ανάπτυξη ανεβάζει τις τιμές της γης αλλά όχι την παραγωγικότητα και τους μισθούς, τότε δεν είναι κοινωνικά δίκαιη ανάπτυξη. Είναι ανάπτυξη για τους λίγους.
‘Άρα αυτό που απαιτείται είναι αναπροσαρμογή του οικονομικού μας μοντέλου στις νέες κοινωνικές συνθήκες: νέα μισθολογική πολιτική με κοινωνική στόχευση, όπου καμιά εταιρεία που πληρώνει μισθούς φτώχειας δεν πρέπει να επιβραβεύεται με δημόσια έργα ή κρατικά κίνητρα. Η ΑΤΑ πρέπει να γίνει πιο δίκαιη και προοδευτική. Πραγματική στεγαστική πολιτική με περιορισμό σε ξένους και αυστηρή διάκριση ανάμεσα στην πρώτη κατοικία και την επενδυτική κερδοσκοπία. Οι επενδύσεις πρέπει να αξιολογούνται με κοινωνική ανταπόδοση και να περιορίζονται σε ωφέλιμες κοινωνικά επενδύσεις: δημιουργούν καλούς μισθούς, τεχνογνωσία, φορολογικά έσοδα και συνεργασίες με τοπικές επιχειρήσεις ή απλώς ανεβάζουν τις τιμές της γης; Και να μπει επιτέλους ένα φρένο στη διαπλοκή και διαφθορά, η οποία θεωρώ είναι και ο κύριος λόγος της μετατόπισης του οικονομικού μας μοντέλου, όσο και η γενεσιουργός αιτία για την καταστροφή της μεσαίας τάξης και των μισθωτών στον τόπο μας.
Υπάρχει ελπίδα. Η Κύπρος έχει πόρους, ανθρώπους, γνώση και δυνατότητες. Αν αλλάξουμε προτεραιότητες, μπορούμε να γίνουμε μια χώρα όπου η εργασία θα ανταμείβεται, η στέγη θα είναι προσβάσιμη, η μικρή επιχείρηση θα στηρίζεται και η ανάπτυξη θα υπηρετεί την κοινωνία. Το δίλημμα είναι καθαρό: Κύπρος των λίγων και του εύκολου κέρδους για αυτούς τους λίγους ή Κύπρος της εργασίας, της αξιοπρέπειας και της δικαιοσύνης. Η επιλογή είναι αναντίλεκτα πολιτική.
* Ο Δρ. Στέλιος Πλατής είναι Διδάκτορας Χρηματοοικονομικών και Μακροοικονομίας του Πανεπιστημίου του Cambridge
