Ξεκίνησε ως μια περιθωριακή νεοναζιστική ομάδα, γύρω από το ομώνυμο περιοδικό «Χρυσή Αυγή» στις αρχές της δεκαετίας του 1980. Οι επιθετικές, ακόμη και δολοφονικές, διαστάσεις του μορφώματος αποκαλύπτονται από την πρώτη στιγμή. Άτομα που δρουν με στρατιωτική πειθαρχία και σε φάλαγγες, με μαύρο ρουχισμό ή παραλλαγή, με κοντοξυρισμένα μαλλιά, χτυπούνε οτιδήποτε βρίσκεται στο διάβα τους και αντιστέκεται στο ναζισμό, φασισμό, εθνικισμό, την ακροδεξιά καθώς και τους ξένους. Η Χρυσή Αυγή, εκμεταλλευόμενη τη δεινή οικονομική κρίση του 2008 και την κοινωνική ισοπέδωση στην Ελλάδα, κατορθώνει να πείσει για τα κίνητρα της και το 2012 να εισέλθει για πρώτη φορά στη Βουλή, φέροντας πατριωτικό και αντιμνημονιακό προσωπείο. Ωστόσο, και παρά τις ανθρωποκτονίες και τις επιθέσεις, το 2013 υποπίπτει στο μοιραίο λάθος με τη δολοφονία του αντιφασίστα μουσικού Παύλου Φύσσα, με αποτέλεσμα στις 7 Οκτωβρίου 2020 να καταδικάζεται ως εγκληματική οργάνωση.
Εμπνευστής και αρχηγός της Χρυσής Αυγής είναι ο Νίκος Μιχαλολιάκος, ο οποίος ξεκίνησε την πολιτική του διαδρομή στον ακροδεξιό χώρο το 1973, σε ηλικία 16 ετών. Αρχικά εντάχθηκε στην οργάνωση «4η Αυγούστου» του γνωστού δικηγόρου Κώστα Πλεύρη (συνηγόρου υπεράσπισης του Ευρωβουλευτή Γιάννη Λαγού στη δίκη της Χρυσής Αυγής) και έπειτα συνέχισε με τη συμμετοχή του στην ηγεσία της ΕΠΕΝ, την οποία είχε ιδρύσει ο δικτάτορας Γεώργιος Παπδόπουλος. Μετά τη μεταπολίτευση, η ακροδεξιά επέδειξε έντονη δραστηριότητα, η οποία κορυφώθηκε το 1978 με μία σειρά τυφλών βομβιστικών επιθέσεων στην Αθήνα που προκάλεσε τον σοβαρό τραυματισμό πολλών αθώων πολιτών. Η κυβέρνηση Καραμανλή έδρασε αποφασιστικά. Ο Νίκος Μιχαλολιάκος συνελήφθη και καταδικάστηκε σε φυλάκιση 13 μηνών. Τον Δεκέμβριο του 1980 επανεμφανίζεται στο προσκήνιο με το περιοδικό «Χρυσή Αυγή» το οποίο είναι καθαρά φιλοναζιστικού προσανατολισμού με παγανιστικές θρησκευτικές ιδέες όπου υμνεί τον Αδόλφο Χίτλερ και εκφράζει το μίσος του για Εβραίους και Κομμουνιστές.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ: Με… πρόβατα και παιδιά προσπαθούν να γλιτώσουν τη φυλακή οι Χρυσαυγίτες
Η Χρυσή Αυγή ανέπτυξε τη δράση της στις αρχές της δεκαετίας του 1990, περίοδο έντασης του Μακεδονικού ζητήματος, ενώ παράλληλα ξεκίνησε την οργάνωση βίαιων επιθέσεων εναντίον μεταναστών και Ελλήνων. Τελικά, την 1η Νοεμβρίου του 1993 από περιοδικό μετασχηματίζεται σε πολιτικό κόμμα με στρατιωτική δομή και πειθαρχία. Ο Νίκος Μιχαλολιάκος βάζει στην άκρη τον φιλοναζισμό του και εμφανίζεται ως πατριώτης και πιστός χριστιανός, αποφασισμένος να μετρήσει τις δυνάμεις του στις εκλογές του 1993 και του 1996. Ωστόσο, αποτυγχάνει παταγωδώς!
Πρώτη γνωστή δολοφονική επίθεση
Το καλοκαίρι του 1998 η κοινή γνώμη θα γνωρίσει το σκληρό πρόσωπό της Χρυσής Αυγής. Αν και προϋπήρχαν περιστατικά επιθέσεων, σημειώνεται η πρώτη δολοφονική επίθεση χρυσαυγιτών, χτυπούνε με μανία έξω από τα δικαστήρια της Ευελπίδων στην Αθήνα τον αριστερό φοιτητή Δημήτρη Κουσουρή καθώς και τους Γιάννη Καραμπατσόλη και Ηλία Φωτιάδη. Επικεφαλής της δεκαμελούς φάλαγγας ο οποίος χαρακτηρίζεται ως υπαρχηγός του Μιχαλολιάκου, είναι ο Αντώνης Ανδρουτσόπουλος, γνωστός και ως «Περίανδρος». Είναι, μάλιστα, το μοναδικό πρόσωπο που θα παραπεμφθεί στη Δικαιοσύνη για το έγκλημα.
Ωστόσο, ο «Περίανδρος» φυγοδικεί και συλλαμβάνεται μετά από αρκετά χρόνια, το 2005. Ένα έτος μετά καταδικάζεται σε κάθειρξη 21 ετών σε πρώτο βαθμό και 12 σε δεύτερο βαθμό. Αμέσως μετά διαρρηγνύει τις σχέσεις του με την οργάνωση και καταγγέλλει τον Νίκο Μιχαλολιάκο, ότι τον άφησε ακάλυπτο. Ο «Περίανδρος» θα μείνει, τελικά, τέσσερα χρόνια στη φυλακή, οπόταν και θα αποφυλακιστεί με αναστολή. Στην εν λόγω υπόθεση είχε σημειωθεί εξαιρετική αδράνεια των αστυνομικών Αρχών στην αρχική διερεύνηση, απόλυτη ανικανότητα στον εντοπισμό των καταζητούμενων προσώπων και ανοχή της Πολιτείας στην εξόφθαλμη προσπάθεια συγκάλυψης.
