Τέσσερα σημαντικά κειμήλια από το Μουσείο Ιστορίας της Αρμενίας στο Γερεβάν έρχονται στη Λευκωσία για την περιοδική έκθεση «Πίστη και Ταυτότητα – Κειμήλια από το Μουσείο Ιστορίας της Αρμενίας», που παρουσιάζει το Βυζαντινό Μουσείο του Ιδρύματος Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄ σε συνεργασία με το αρμενικό μουσείο.
Η έκθεση ανοίγει στις 9 Οκτωβρίου και θα διαρκέσει επτά μήνες. Πρόκειται, σύμφωνα με το Βυζαντινό Μουσείο, για την πρώτη διεθνή έκθεση με εκθέματα από το εξωτερικό που φιλοξενείται στους χώρους του μετά τη ριζική ανακαίνισή του.
Η έκθεση, που τελεί υπό την αιγίδα της Πρεσβείας της Δημοκρατίας της Αρμενίας στην Κύπρο και της Αρμενικής Μητρόπολης Κύπρου, επιχειρεί να φωτίσει τη σχέση της πίστης με την πολιτιστική ταυτότητα της Αρμενίας, αλλά και τους ιστορικούς και πολιτιστικούς δεσμούς που συνδέουν την Αρμενία με την Κύπρο. Στην αρμενική ιστορία, εκκλησιαστικά κειμήλια, χειρόγραφα, λειτουργικά σκεύη και άλλα αντικείμενα δεν αποτελούν μόνο τεκμήρια θρησκευτικής ζωής, αλλά και μαρτυρίες της καλλιτεχνικής, πνευματικής και πολιτιστικής εξέλιξης διαφορετικών εποχών.
Σημαντικό μέρος της αφήγησης αφορά τον ρόλο των εκκλησιών και των μοναστηριών της Αρμενίας ως κέντρων παιδείας, αντιγραφής χειρογράφων, καλλιτεχνικής δημιουργίας και διατήρησης της γνώσης. Η έκθεση συνδέει αυτή την παράδοση με την αρμενική παρουσία στην Κύπρο και με κειμήλια που διασώζουν τη μνήμη της κοινότητας στο νησί.
Τέσσερα αντικείμενα από το Μουσείο Ιστορίας της Αρμενίας
Κεντρικό σημείο της έκθεσης αποτελούν τέσσερα αντικείμενα που αντιπροσωπεύουν διαφορετικές περιόδους της αρμενικής τέχνης, εκκλησιαστικής παράδοσης και ιστορίας.
Ο αργυρός επιστήθιος σταυρός (λαντσαχάτς) του 18ου αιώνα προέρχεται από τον ναό των Αγίων Πέτρου και Παύλου στο Γερεβάν, ο οποίος καταστράφηκε το 1930. Ο σταυρός διασώθηκε και αποτελεί πλέον σημαντικό τεκμήριο της αρμενικής πνευματικής κληρονομιάς. Είναι διακοσμημένος με κορναλίνη και λευκό γυαλί.
Το εφυαλωμένο κεραμικό πινάκιο από το Ντβιν, που χρονολογείται στον 12ο–13ο αιώνα, αποτελεί δείγμα της ανεπτυγμένης αστικής κουλτούρας και της κεραμικής τέχνης της μεσαιωνικής Αρμενίας. Στο κέντρο του απεικονίζεται ένας γερανός που κρατά φίδι, ενώ στο φτερό του αποδίδεται κρίνος, προσδίδοντας στη σύνθεση ιδιαίτερο συμβολικό χαρακτήρα.
Το αργυρό νόμισμα μισού τραμ του βασιλιά της Αρμενικής Κιλικίας Λέοντα Α΄ (1198–1219) συνδέει την πολιτική εξουσία με τη χριστιανική εικονογραφία. Στην μπροστινή όψη εικονίζεται ο ένθρονος βασιλιάς με σφαίρα και κρίνο, ενώ στην πίσω όψη ένας λέων κρατά πατριαρχικό σταυρό, συνοδευόμενος από την επιγραφή «Με το θέλημα του Θεού».
Τέλος, το χάλκινο θυμιατήριο του 10ου–11ου αιώνα, που βρέθηκε στις ανασκαφές του ναού Γκαγκκασέν στην Άνι, αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα σωζόμενα δείγματα της μεσαιωνικής αρμενικής εκκλησιαστικής μεταλλοτεχνίας. Στο σφαιρικό σώμα του αποδίδονται σκηνές του Ευαγγελισμού, της Γέννησης, της Βάπτισης, της Σταύρωσης και της Ανάστασης, ενώ στη βάση εικονίζεται η Θεοτόκος.
Τα τέσσερα αντικείμενα, παρότι προέρχονται από διαφορετικές περιόδους και πολιτιστικά συμφραζόμενα, συγκροτούν μια ενιαία αφήγηση για την υλική και πνευματική κληρονομιά της Αρμενίας και τη διαχρονική σχέση πίστης, πολιτιστικής ταυτότητας και παράδοσης.
Το Ευαγγελιστάριο του Αγίου Μακαρίου
Ιδιαίτερη θέση καταλαμβάνει η αρμενική χειρόγραφη παράδοση και η ιστορική παρουσία των Αρμενίων στην Κύπρο. Ανάμεσα στα σημαντικότερα τεκμήρια είναι το αρμενικό Ευαγγελιστάριο της Μονής του Αγίου Μακαρίου στον Πενταδάκτυλο, το οποίο κλάπηκε από αρχαιοκάπηλους μετά την τουρκική εισβολή του 1974 και μεταφέρθηκε στο Μόναχο. Το χειρόγραφο επαναπατρίσθηκε το 2013 και σήμερα φυλάσσεται και εκτίθεται στην Α΄ Αίθουσα του Βυζαντινού Μουσείου, με τη συγκατάθεση της Αρμενικής Μητρόπολης Κύπρου.
Η έκθεση πλαισιώνεται ακόμη από τρία Ευαγγέλια του 18ου και 19ου αιώνα με επίχρυσα καλύμματα και από Πατριαρχική Εγκύκλιο του Καθολικού της Σις Κιλικίας Μιχαήλ του 1847, από την Αρμενική Μητρόπολη Κύπρου.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα τρία Ευαγγέλια που τυπώθηκαν στην Κωνσταντινούπολη το 1796, στο Ετσμιατζίν το 1710 και στα Ιεροσόλυμα το 1868. Τα καλύμματά τους μαρτυρούν τις πολιτιστικές και καλλιτεχνικές ανταλλαγές ανάμεσα στην Κύπρο, την Αρμενία και τον ευρύτερο χριστιανικό κόσμο. Σε ένα από αυτά, το αργυρεπίχρυσο κάλυμμα φαίνεται να κατασκευάστηκε στην Κύπρο, ακολουθώντας την τεχνοτροπία του Ιωάννου Κορνάρου.
Η αρμενική παρουσία στην Κύπρο αποτελεί μακραίωνο κεφάλαιο της ιστορίας του νησιού, με δεσμούς που ενισχύθηκαν κατά τη Φραγκοκρατία και την Ενετοκρατία μέσω εμπορίου, μετακινήσεων πληθυσμών και πολιτιστικών δικτύων. Μετά τη Γενοκτονία των Αρμενίων, η Κύπρος έγινε τόπος καταφυγής για χιλιάδες πρόσφυγες, ενώ εκκλησίες, μοναστήρια, σχολεία, αρχεία και έργα τέχνης συνέβαλαν στη διατήρηση της μνήμης και της ταυτότητας της κοινότητας.
Εγκαίνια και διάλεξη
Τα εγκαίνια θα πραγματοποιηθούν την Παρασκευή 9 Οκτωβρίου στις 7μ.μ. Θα απευθύνουν χαιρετισμούς ο διευθυντής του Βυζαντινού Μουσείου Ιωάννης Ηλιάδης, ο διευθυντής του Μουσείου Ιστορίας της Αρμενίας Νταβίτ Πογκοσιάν, ο αντιπρόσωπος της θρησκευτικής ομάδας των Αρμενίων στη Βουλή Βαρτκές Μαχτεσιάν, ο Αρχιεπίσκοπος των Αρμενίων της Κύπρου Γκομιτάς, ο Αρχιεπίσκοπος Κύπρου Γεώργιος και η πρέσβης της Αρμενίας Ίννα Τοργκομιάν. Τα εγκαίνια θα τελέσει, εκ μέρους του Προέδρου της Δημοκρατίας, η Υφυπουργός Πολιτισμού Κλέα Χατζηστεφάνου Παπαέλληνα. Θα ακολουθήσουν ξενάγηση και δεξίωση.
Την επόμενη ημέρα, Σάββατο 10 Οκτωβρίου στις 11π.μ. ο διευθυντής του Μουσείου Ιστορίας της Αρμενίας, Νταβίτ Πογκοσιάν, θα δώσει διάλεξη για το μουσείο. Η διάλεξη είναι ανοικτή στο κοινό.
Πού και πότε
- Λευκωσία, Βυζαντινό Μουσείο (22430008), Εγκαίνια: Παρασκευή 9 Οκτωβρίου, 7μ.μ. Διάρκεια: μέχρι 9 Απριλίου 2027 (Τρίτη–Σάββατο 9.30π.μ.- 5μ.μ.)
