Μπορεί η σύγχρονη τέχνη να αναζητήσει τις δικές της εκφραστικές ρίζες πέρα από τα κυρίαρχα δυτικά πρότυπα; Και πώς μπορούν το χώμα, το τοπίο, τα υλικά και οι άνθρωποι ενός τόπου να λειτουργήσουν όχι απλώς ως θέματα αναπαράστασης, αλλά ως πηγές μιας ιδιαίτερης καλλιτεχνικής γλώσσας;
Αυτά τα ερωτήματα βρίσκονται στον πυρήνα της διεθνούς έκθεσης «Ταπεινές Γαίες: Πέρα από το Δυτικό Πλαίσιο — Διαπολιτισμικοί Μοντερνισμοί», που εγκαινιάζεται στη Δημοτική Πινακοθήκη Λεμεσού στις 30 Οκτωβρίου.
Με πρωτοβουλία της ομάδας In Situ και διοργάνωση της Sotto Voce Contemporary Arts, η έκθεση προτείνει μια ευρύτερη, πιο συμπεριληπτική ανάγνωση του μοντερνισμού, μέσα από τον διαπολιτισμικό διάλογο, τους περιβαλλοντικούς προβληματισμούς και καλλιτεχνικές πρακτικές που δεν ακολουθούν αποκλειστικά τα καθιερωμένα δυτικά πρότυπα. Την επιμέλεια έχει η Τζάνις Τζέφρις.
Κεντρικό σημείο αναφοράς αποτελούν τρεις σημαντικές μορφές της μοντέρνας τέχνης στην Κύπρο: ο Χριστόφορος Σάββα (1924–1968), ο Στας Παράσχος (1933–2014) και ο Γκλυν Χιουζ (1932–2014). Τα έργα τους συνομιλούν με δημιουργίες σύγχρονων καλλιτεχνών, αναδεικνύοντας μια κοινή αναζήτηση: τη διαμόρφωση μιας καλλιτεχνικής γλώσσας που αντλεί από την εμπειρία του τόπου και όχι μόνο από τις αισθητικές κατευθύνσεις που κυριαρχούν διεθνώς.
Ο Χριστόφορος Σάββα, παρά τις δυνατότητες που είχε για διεθνή σταδιοδρομία, επέστρεψε στην Κύπρο μετά τις σπουδές του και ανέπτυξε μια ιδιαίτερα δημιουργική πορεία με αφετηρία την κυπριακή πραγματικότητα. Ο Στας Παράσχος εγκατέλειψε μια εξασφαλισμένη ακαδημαϊκή διαδρομή στη Βρετανία για να ξεκινήσει ξανά στην Κύπρο, ενώ ο Ουαλός Γκλυν Χιουζ, που βίωσε την περιθωριοποίηση ως Ουαλός και ομοφυλόφιλος, επέλεξε το νησί ως πατρίδα του και συμπορεύτηκε καλλιτεχνικά με τον Σάββα.
Στην έκθεση συμμετέχουν, μαζί με τους τρεις πρωτοπόρους, οι Ουμίτ Ινατσί, Κυριάκος Καλλής, Αντρέας Σάββα, Έλενα Δανιήλ, Ευγενία Βασιλούδη, Μαρία Γκάνεβα, Γκαλίνα Ντίμοβα-Γκεοργκίεβα, Τζάνις Τζέφρις, Βιργινία Μαρκάροβα, Ζόραν Μίσε, Γιάννος Οικονόμου και Ρήνος Στεφανή. Η παρουσία καλλιτεχνών από την Κύπρο, τη Βουλγαρία και το Ηνωμένο Βασίλειο ενισχύει τον διαπολιτισμικό χαρακτήρα της διοργάνωσης.
Η έκθεση επαναφέρει στο προσκήνιο μια κρίσιμη περίοδο της κυπριακής καλλιτεχνικής ιστορίας. Σύμφωνα με το σκεπτικό των διοργανωτών, τα γεγονότα του 1974 διέκοψαν μια πολιτιστική εξέλιξη που είχε αρχίσει να διαμορφώνεται δυναμικά τη δεκαετία του 1960. Οι ανάγκες της μεταπολεμικής ανασυγκρότησης, η έμφαση στην οικονομική επιβίωση και οι διεθνείς πολιτικές και οικονομικές μεταβολές περιόρισαν τον χώρο που μπορούσαν να καταλάβουν η τέχνη και οι ανθρωπιστικές σπουδές.
Από τη δεκαετία του 1980 και μετά, οι καλλιτεχνικές αναζητήσεις στην Κύπρο επηρεάστηκαν σε μεγάλο βαθμό από τις σπουδές και τις τάσεις του εξωτερικού, με αναφορές στην Ελλάδα, τη Δυτική και την Ανατολική Ευρώπη. Η κυπριακή πραγματικότητα εξακολούθησε να αποτελεί έντονη θεματολογική παρουσία, υποστηρίζει το κείμενο της έκθεσης, χωρίς όμως να συνοδεύεται πάντοτε από αντίστοιχη αναζήτηση μιας αυτόνομης τοπικής εικαστικής γλώσσας.
Απέναντι σε αυτή τη διαδρομή, οι Σάββα, Παράσχος και Χιουζ αναζήτησαν στην ίδια τη γη, τη φύση και την καθημερινή ζωή αφετηρίες για τη δημιουργία τους. Το χώμα, οι πήλινες μορφές, το πλινθάρι και οι παραδοσιακές μορφές του τοπίου δεν αντιμετωπίστηκαν απλώς ως εικόνες προς αναπαράσταση, αλλά ως στοιχεία που μπορούσαν να ενσωματωθούν στην ίδια την υλικότητα και τη δομή του έργου. Η έκθεση επιχειρεί να επανασυνδέσει αυτή την προσέγγιση με τη σύγχρονη εικαστική παραγωγή, αναζητώντας τα ίχνη της σε νεότερες πρακτικές.
Η έκθεση αποτελεί συνέχεια μιας σειράς παρουσιάσεων που πραγματοποιήθηκαν το 2024 και το 2025 στο Δημοτικό Κέντρο Τεχνών Πάφου, στη Δημοτική Πινακοθήκη Λάρνακας και στο Τζαμί Ζιντσιρλί στις Σέρρες. Η διαδρομή θα συνεχιστεί τον Απρίλιο του 2027 με ανταποδοτική έκθεση στη Σόφια της Βουλγαρίας.
Πού και πότε
- Λεμεσός, Δημοτική Πινακοθήκη Λεμεσού- Αποθήκες Παπαδάκη. Εγκαίνια: Παρασκευή 30 Οκτωβρίου 6-10μ.μ. Διάρκεια: μέχρι 12 Δεκεμβρίου (Δευτέρα–Παρασκευή 8π.μ.–6μ.μ., Σάββατο 10π.μ.–2μ.μ.)
