«Επιθυμία μου είναι τα παιδιά μου να συνεχίσουν και να τελειώσουν τις σπουδές τους, να εργαστούν μετά στον τομέα που επέλεξαν και στη συνέχεια να δημιουργήσουν τις δικές τους οικογένειες εδώ στην Κύπρο που είναι η πατρίδα μας», ανέφερε στον «Φ» ο 52χρονος δημοσιογράφος από τη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό Willy Totoro, πολιτικός πρόσφυγας στο νησί από το 2003, ιδρυτής και πρόεδρος του Συνδέσμου Αναγνωρισμένων Προσφύγων στην Κύπρο (Association of Recognized Refugees in Cyprus) που βοηθά εθελοντικά πρόσφυγες και αιτητές ασύλου σε συμβουλευτικό επίπεδο για θέματα που τους αφορούν. 

Η  συνομιλία μας έγινε την περασμένη Κυριακή ανήμερα της Πρωτοχρονιάς 2023, με αφορμή τη συμπλήρωση 20 χρόνων από την άφιξη και την εγκατάσταση του στη Λευκωσία (στο Καϊμακλί και αργότερα στον Στρόβολο).

Αρχικά ήρθε μόνος του και ζήτησε πολιτικό άσυλο αφού κινδύνευε η ζωή του από το καθεστώς στη χώρα του λόγω της πολιτικής του εναντίωσης σε αυτό. Μας εξήγησε ότι είχε ταξιδέψει στην Κύπρο για να συμμετάσχει σε συνέδριο στη Λεμεσό για δημοσιογράφους από την Αφρική και τη Μέση Ανατολή και στη διάρκεια της εδώ παραμονής του, συνελήφθη στο Κονγκό από αστυνομικούς του καθεστώτος και δολοφονήθηκε ο 25χρονος δημοσιογράφος Cleophas Birindwa που ήταν ο στενότερος συνεργάτης του. Πρόσθεσε ότι οι αστυνομικοί είχαν εισβάλει στο γραφείο τους αναζητώντας τον ίδιο τον Willy Totoro και όταν δεν τον βρήκαν, πήραν μαζί τους τον Birindwa. Ο   Willy δεν επέστρεψε στην πατρίδα του γνωρίζοντας τι τον περίμενε και έκανε αίτηση ασύλου και επανένωσης με την οικογένεια του. 

Τρεις μήνες αργότερα έφθασε στο νησί η σύζυγος του Bachy και τα τρία παιδιά τους Prisca, Gracia και Wilson που ήταν σε βρεφική και προσχολική ηλικία. Το μικρότερο παιδί τους ο Samouel Αργύρης γεννήθηκε στην Κύπρο. Το 2015 παραχωρήθηκε σε όλους –εκτός από τη σύζυγο– η κυπριακή υπηκοότητα. Τα παιδιά φοίτησαν σε Δημοτικά σχολεία, Γυμνάσια και Λύκεια στο Καϊμακλί, στην Παλουριώτισσα και στον Στρόβολο και στη συνέχεια τα τρία μεγαλύτερα σε πανεπιστήμια –η Πρίσκα αποφοίτησε πέρσι από το Τμήμα Νομικής του Πανεπιστημίου Κύπρου και άρχισε την πρακτική της άσκηση σε δικηγορικό γραφείο, η Γκράσια είναι φοιτήτρια στο ίδιο Πανεπιστήμιο (Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων και Δημόσιας Διοίκησης) και ο Γουίλσον φοιτά στο Πανεπιστήμιο Λευκωσίας (Πτυχίο Τεχνών σε Διαδραστικά Μέσα και Κινούμενο Σχέδιο). Ο μικρός Αργύρης είναι μαθητής σε Γυμνάσιο στον Στρόβολο. 

Τα πρώτα χρόνια της εγκατάστασης του στην Κύπρο ο  Willy Totoro εργάστηκε ως δημοσιογράφος στον τηλεοπτικό σταθμό SAT-7 που είναι χριστιανικό δορυφορικό δίκτυο που εκπέμπει σε χώρες της Μέσης Ανατολής και της Βόρειας Αφρικής, ενώ τον τελευταίο καιρό εργάζεται σε πρακτορείο Τύπου και έχει εβδομαδιαία εκπομπή στον ραδιοφωνικό σταθμό  MYCY Radio. Ο σταθμός στεγάζεται στο ξενοδοχείο Λήδρα Πάλας στη Νεκρή Ζώνη στη Λευκωσία, έχει συσταθεί υπό την αιγίδα του Cyprus Community Media Center (CCMC) και υποστηρίζεται από την Αντιπροσωπεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στην Κύπρο. Όπως μας είπε η λειτουργός ενημέρωσης της Ύπατης Αρμοστείας των Ηνωμένων στην Κύπρο (UNHCR Cyprus) Αιμιλία Στροβολίδου «παρόλο που τα τελευταία 20 χρόνια έχουν γίνει τομές στο σύστημα ασύλου, η ένταξη των προσφύγων είναι μία πτυχή που χρήζει μεγαλύτερης προσοχής».  Πρόσθεσε ότι «από το 2002 που ανέλαβε η Κυπριακή Δημοκρατία την εξέταση των αιτήσεων ασύλου μέχρι σήμερα, περίπου 16.500 άτομα έχουν αναγνωρισθεί ως πρόσφυγες ή ως δικαιούχοι συμπληρωματικής προστασίας. Κάποιοι, όπως τον Willy Totoro, έχουν ενσωματωθεί στην κυπριακή κοινωνία, όμως πολλοί άλλοι αντιμετωπίζουν προκλήσεις που τους εμποδίζουν να ενσωματωθούν στην κοινωνία».

«Δεν υπάρχει περίπτωση επιστροφής μας στο Κονγκό –μας είπε ο Willy Totoro– παρόλο που ο κίνδυνος για μένα και σε προέκταση για την οικογένεια μου εξέλιπε, λόγω του ότι έχουμε την κυπριακή υπηκοότητα και η κυβέρνηση του Κονγκό είναι πια υπόλογη στην Ευρωπαϊκή Ένωση σε σχέση με την ασφάλεια μας ως Κύπριοι πολίτες. Έχουμε πια κτίσει τη ζωή μας στην Κύπρο, τα παιδιά έχουν ενταχθεί εντελώς στην κυπριακή κοινωνία, μιλούν και γράφουν τα ελληνικά καλύτερα από οποιαδήποτε άλλη γλώσσα, σκέφτονται με διαφορετικό τρόπο από τους ανθρώπους στο Κονγκό αφού έχουν… κυπριοποιηθεί. Τώρα βέβαια έχουμε τη δυνατότητα να επισκεφθούμε τη χώρα και να επιστρέψουμε στην Κύπρο – προσωπικά πήγα στο Κονγκό το 2020 για να παραστώ στην κηδεία του πατέρα μου και να συμπαρασταθώ στη μητέρα μου που ζει εκεί, όπως και τα πέντε από τα έξι αδέλφια μου». Πρόσθεσε ότι ένας μικρότερος αδελφός του σπούδασε στο Αμερικανικό Κολέγιο στην Κύπρο και επέστρεψε στο Κονγκό, ενώ ένας άλλος μετανάστευσε στη Νορβηγία. «Αρχική επιδίωξή μου –συνέχισε– ήταν να πάω κι εγώ στη Νορβηγία, αλλά αποφάσισα να μείνω στην Κύπρο γιατί τη θεωρώ  πιο ασφαλή από τη Νορβηγία και άλλες χώρες της Ευρώπης για να μεγαλώσουν και να μορφωθούν τα παιδιά μου».

Όταν ήταν πρωτοετής φοιτήτρια στο Πανεπιστήμιο Κύπρου, η Πρίσκα Τοτόρο  μίλησε δημόσια για πρώτη φορά για την προσωπική της εμπειρία της προσφυγιάς σε ανοιχτό διάλογο πολιτών με θέμα «Η κατάσταση των προσφύγων και αιτητών ασύλου στην Κύπρο» στις 17 Απριλίου 2019 στο Πανεπιστήμιο Κύπρου, όπου επίσης κατέθεσε τη δική του προσωπική  μαρτυρία ως παιδί πρόσφυγας στην Κύπρο, ο επίσης φοιτητής του Πανεπιστημίου Κύπρου (Τμήμα Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών),  Κούρδος Mazlum Aksu. Την εκδήλωση είχε οργανώσει το Πανεπιστήμιο Κύπρου και η UNHCR. Η Πρίσκα μίλησε «για την ανάγκη να ακούγεται η φωνή των μη κυβερνητικών οργανώσεων. Τους ευχαριστώ – είπε – γιατί αν δεν ήταν αυτοί οι οργανισμοί, τα προβλήματα των προσφύγων θα ήταν μεγαλύτερα». 

Λίγους μήνες αργότερα τον Οκτώβρη 2017, έκανε άλλη μια δημόσια παρέμβαση σε ημερίδα στο Παιδαγωγικό Ινστιτούτο στη Λευκωσία που οργάνωσαν το υπουργείο Παιδείας, η Επίτροπος Προστασίας των Δικαιωμάτων του Παιδιού και η UNHCR. Η ημερίδα έγινε στο πλαίσιο του εκπαιδευτικού προγράμματος «Μακριά από την πατρίδα και τον φόβο», που είχε στόχο την υλοποίηση δράσεων από τα σχολεία, για την ένταξη των παιδιών με προσφυγική ή μεταναστευτική βιογραφία στο σχολικό περιβάλλον, με παροχή στήριξης στη σχολική μονάδα από τους συνεργαζόμενους φορείς. «Ήρθα στην Κύπρο – είπε μεταξύ άλλων – μαζί με την οικογένεια μου από πολύ μικρή ηλικία και μεγάλωσα εδώ, δηλαδή εδώ έζησα τα παιδικά και μαθητικά μου χρόνια, εδώ έκανα τους φίλους μου, εδώ διαμορφώθηκε η προσωπικότητα μου, ο χαρακτήρας μου, οι ιδεολογίες μου, εδώ έχουν διαμορφωθεί οι περισσότερες αναμνήσεις μου, εδώ ενηλικιώθηκα και η Κύπρος πλέον για μένα, είναι η πατρίδα μου». 

Πρόσθεσε τα εξής: «Δεν ήταν όμως όλα ρόδινα, αφού για μια ζωή, ήμουν μια «ξένη». Αν και δεν το νιώθω, κάποια πράγματα, ορισμένες περιστάσεις και συμπεριφορές, μου το θυμίζουν πάντα. Η γλώσσα φυσικά, ήταν μια τεράστια δοκιμασία. Με τον καιρό άρχισα να συνηθίζω, μάθαινα τα ελληνικά, διάβαζα αρκετά, διότι δεν ήθελα να είμαι η μαθήτρια που δεν τα πήγαινε και τόσο καλά στο σχολείο. Στην περίπτωση αυτή, η χαμηλή επίδοση μου θα αποδιδόταν στο ότι είμαι «ξένη» και αυτός μπορεί να μην ήταν ο πραγματικός λόγος. Γενικά έμαθα να προσπαθώ και να κάνω την διπλή δουλειά για τα πάντα, απλώς για να μην ζήσω, ούτε να νιώσω αυτό το αίσθημα του διαχωρισμού και της διάκρισης από τους υπόλοιπους. Προσπαθούσα πάντα να δώσω τον καλύτερο εαυτό μου σε όλα, όσες δυσκολίες και εμπόδια και αν είχα ν’ αντιμετωπίσω. Προσπαθούσα να μην αφήσω τα αρνητικά, να σβήσουν τα θετικά, ποτέ. Και έτσι με αυτό το σκεπτικό και με αυτή τη διάθεση, κατάφερα να αντιμετωπίσω κάθε δυσκολία και κάθε εμπόδιο, να κάνω φίλους που μου είναι σαν αδέλφια, να ξεπεράσω φόβους, να καλλιεργήσω τα ταλέντα μου και τώρα πλέον ως ενήλικας, να είμαι φοιτήτρια στο Πανεπιστήμιο Κύπρου – και φυσικά έχω ολόκληρη τη ζωή μπροστά μου, για να πετύχω και άλλους στόχους και να πραγματοποιήσω και άλλα όνειρα». Είπε και τα εξής: «Εγώ προσωπικά, θα έλεγα ήμουν από τους τυχερούς, όσον αφορά την ένταξή μου σε κυπριακό σχολείο. Όλοι με υποδέχτηκαν και με βοήθησαν αρκετά, στο να συνηθίσω το νέο μου περιβάλλον με σκοπό να νιώσω, όπως λέμε, «σαν στο σπίτι μου».  Οι δάσκαλοί μου, μου έδειχναν κατανόηση και μου συμπεριφέρονταν τις περισσότερες φορές, όπως και στους υπόλοιπους, κάτι που νομίζω έπαιξε ένα ρόλο, στο να με βλέπουν και οι συμμαθητές μου, ως μια από αυτούς. Φυσικά και υπήρχαν αρκετά εμπόδια και αρκετές δυσκολίες που έπρεπε να αντιμετωπίσω και μερικές φορές ένιωθα πως μόνη αντιμετώπιζα αυτές τις δυσκολίες, αφού στην τελική, οι άλλοι συμμαθητές μου δεν είχαν να αντιμετωπίσουν τις ίδιες δυσκολίες. Η γλώσσα φυσικά, ήταν μια τεράστια δοκιμασία, διότι είναι ένα μέσο για επικοινωνία, αλλά και για μάθηση. Στο σχολείο άκουγα ελληνικά και στο σπίτι μιλούσα τη μητρική μου γλώσσα, αφού ούτε οι γονείς μου γνώριζαν τότε, ελληνικά.  Θυμάμαι που προσπαθούσα πάρα πολύ να καταλάβω τις εργασίες μου για το σπίτι και ευτυχώς που η γειτόνισσά μου, με βοηθούσε όποτε μπορούσε, με αυτές».

«Βρίσκομαι εδώ μπροστά σας ως άριστη μαθήτρια»…

Μιλώντας σε άπταιστα ελληνικά στην εκδήλωση «Γυναίκα Μετανάστρια, Γυναίκα Πρόσφυγας στην Κύπρο» στις 9 Ιουλίου 2019 στη Λευκωσία, που στήριξε μεταξύ άλλων η UNHCR, η τότε τελειόφοιτη μαθήτρια του Λυκείου Παλουριώτισσας Γκράσια Τοτόρο, είπε ότι κατάγεται από το Κονγκό και ήρθε στην Κύπρο όταν ήταν δυόμισι χρονών. «Όπως μπορείτε ν’ αντιληφθείτε», ανέφερε, «εδώ άρχισα το σχολείο, εδώ γνώρισα τους φίλους μου, εδώ γνώρισα την αγάπη μου για το σπίτι. Μπορώ να πω ότι έχω αισθανθεί την αγάπη από την κυπριακή κοινότητα μέσω των φίλων, των δασκάλων, των καθηγητών μου. 

Όμως αυτό δεν σημαίνει πως δεν γνώρισα και τον ρατσισμό, κάτι που μου έδωσε το κίνητρο να πετύχω τους στόχους μου και να προσπαθήσω να ανεβάσω τον εαυτό μου πιο πολύ. Με αποτέλεσμα να ξεπεράσω πολλά εμπόδια και να είμαι τώρα στην ευχάριστη θέση να βρίσκομαι εδώ μπροστά σας ως άριστη μαθήτρια και αθλήτρια με μεγάλες επιτυχίες. Είναι σημαντικό ν’ αναφέρω ότι η στήριξη της οικογένειας και των φίλων μου, έπαιξαν μεγάλο ρόλο σε όλες μου τις επιτυχίες. Συνεχίζοντας έχω και άλλους στόχους που θα ήθελα να εκπληρώσω για να κάνω περήφανο πρώτα τον εαυτό μου και αργότερα τους ανθρώπους που με στηρίζουν».

 

 

 

Δίπλα του η UNHCR Κύπρου

Ανέφερε μεταξύ άλλων τα εξής στον «Φ» η λειτουργός ενημέρωσης της UNHCR Κύπρου Αιμιλία Στροβολίδου: «Όταν ο Willy Totoro ήρθε στην Κύπρο πριν από 20 χρόνια αναζητώντας ασφάλεια, το σύστημα ασύλου βρισκόταν στα πρώτα στάδια της εφαρμογής του και ως εκ τούτου οι προκλήσεις ήταν ποικίλες σε ό,τι αφορούσε την προστασία των προσφύγων και τη διαδικασία εξέτασης αιτημάτων για άσυλο, μεταξύ άλλων. Η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες βρισκόταν σε επικοινωνία με τις αρμόδιες αρχές συμβάλλοντας στην αξιολόγηση του αιτήματός του για άσυλο στη βάση των διεθνών προτύπων και διαδικασιών, καθώς επίσης και στο θέμα της επανένωσης του με τη σύζυγο και τα παιδιά του που βρίσκονταν στο Κονγκό όταν ο Willy έφθασε στην Κύπρο και αιτήθηκε άσυλο. 

Σε μεταγενέστερο στάδιο, όταν ο Willy είχε ήδη περάσει από τη διαδικασία ασύλου και αναγνωρίσθηκε ως πρόσφυγας κι άρχισε να ξανακτίζει τη ζωή του εδώ στην Κύπρο, η Ύπατη Αρμοστεία στήριξε την πρωτοβουλία που πήρε ο Willy μαζί με άλλους αναγνωρισμένους πρόσφυγες να δημιουργήσουν τον Σύνδεσμο Αναγνωρισμένων Προσφύγων στην Κύπρο – τον πρώτο οργανισμό στην Κύπρο που δημιουργήθηκε από πρόσφυγες για να βοηθήσουν αιτητές ασύλου και πρόσφυγες στην Κύπρο στις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν σε θέματα υποδοχής κι ενσωμάτωσής τους στην κυπριακή κοινωνία. Η μη πρόσβαση στην αγορά εργασίας, στην οικογενειακή επανένωση, καθώς και σε μόνιμα καθεστώτα παραμονής, είτε μέσω της  πολιτογράφησης είτε μέσω της διαδικασίας χορήγησης του επί μακρόν διαμένοντος, παραμένουν σημαντικές προκλήσεις που εμποδίζουν την ενσωμάτωση των προσφύγων». 

Ενδυνάμωση αντί γκετοποίηση αιτητών

Όπως μας είπε η Αιμιλία Στροβολίδου, «το Εθνικό Σχέδιο Ένταξης Υπηκόων Τρίτων Χωρών, το οποίο αναμενόταν να υλοποιηθεί στις αρχές του 2022 θα μπορούσε να είναι καταλυτικό στη βελτίωση της ένταξης των δικαιούχων διεθνούς προστασίας. Το εν λόγω σχέδιο το οποίο συντάχθηκε κατόπιν συμμετοχικής διαδικασίας με διάφορους φορείς, κυβερνητικά τμήματα και μη κυβερνητικές οργανώσεις, αποτελείται κυρίως από 30 προτάσεις σε οκτώ βασικούς τομείς, όπως η στέγαση, η εκπαίδευση, η απασχόληση, η επαγγελματική κατάρτιση. Εκκρεμεί όμως η έγκριση τους από το Υπουργικό Συμβούλιο. Αν υποστηριχθεί γενικότερα η ενδυνάμωση και η ένταξη των αιτητών ασύλου που δεν μπορούν να επιστραφούν πίσω στις χώρες τους επειδή κινδυνεύει η ζωή τους, αυτό θα μπορούσε ν’ αμβλύνει τις εντάσεις που δημιουργούνται, δυστυχώς ολοένα και περισσότερο σε ορισμένες  περιοχές όπου συγκεντρώνεται μεγάλος αριθμός αιτητών ασύλου  και προσφύγων. Θεωρούμε ότι είναι κρίσιμο να επενδύσουμε στην ένταξη για να αποφευχθεί η γκετοποίηση και να διασφαλιστεί η κοινωνική συνοχή. Η άμεση εφαρμογή του Εθνικού Σχεδίου Ένταξης, καθώς επίσης και η αξιοποίηση των Ευρωπαϊκών κονδυλίων για προγράμματα ένταξης, θα μπορούσαν να βελτιώσουν τις προοπτικές οικονομικής και κοινωνικής ενσωμάτωσης των προσφύγων. 

Μεταξύ των πρωταρχικών στόχων της UNHCR στην Κυπριακή Δημοκρατία είναι να συμβάλει στην εξεύρεση μιας βιώσιμης λύσης για τους πρόσφυγες μέσω της ενσωμάτωσής τους στον οικονομικό, κοινωνικό και πολιτιστικό ιστό της κυπριακής κοινωνίας. Η παροχή διεθνούς προστασίας σ’ ένα άτομο, είτε πρόκειται για καθεστώς πρόσφυγα είτε για καθεστώς συμπληρωματικής προστασίας, αποτελεί μόνο το σημείο εκκίνησης και όχι το τέλος της προστασίας των προσφύγων. Η ένταξη είναι μια πολύπλοκη και σταδιακή διαδικασία. Πρόκειται επίσης για μια  αμφίδρομη διαδικασία που απαιτεί τόσο την ετοιμότητα της κοινωνίας υποδοχής να υποστηρίξει την ένταξη των προσφύγων, όσο και την προθυμία των προσφύγων να προσαρμοστούν στο νέο τους περιβάλλον. Δεν υπάρχει μία κοινή, μαγική συνταγή για την επιτυχή ένταξη. Υπάρχουν όμως ορισμένοι γενικοί κανόνες και στόχοι, όπως για παράδειγμα, προσπάθειες με στόχο να δοθεί η ευκαιρία στους πρόσφυγες ν’ αναπτύξουν  πλήρως το δυναμικό τους, ενέργειες που θα μειώσουν την περιθωριοποίηση και θα προωθήσουν  την κοινωνική συνοχή. Η πρόσβαση στην εκπαίδευση, στην απασχόληση, στη στέγαση και στην οικογενειακή επανένωση αποτελούν τις βασικές παραμέτρους της διαδικασίας της ένταξης σε κάθε κοινωνία υποδοχής. Αν οι πρόσφυγες καταφύγουν σε φιλόξενες κοινωνίες, αν γίνουν αποδεκτοί όπως είναι, και αν τους δώσουμε την ευκαιρία να συμμετάσχουν ως ισότιμα μέλη της κοινωνίας σε όλες τις πτυχές της καθημερινής ζωής, τότε η ένταξη μπορεί να επιτευχθεί».