Έπρεπε να είναι η αφαλάτωση η πρώτη επιλογή για επίλυση του υδατικού προβλήματος; Ξεκινώ με απόσπασμα από άρθρο μου στον Φιλελεύθερο στις 27/03/1998: «Όταν το 1990-91 είχαμε την μεγάλη ανομβρία η κυβέρνηση ήθελε να λύσει το πρόβλημα με την εισαγωγή νερού από την Κρήτη. Στην αρχή που το άκουσα νόμιζα ότι πρόκειται για κάποιο κακόγουστο αστείο η έστω σκέψη από κάποιον “αρμόδιο” αλλά που δεν θα άντεχε περαιτέρω σοβαρής συζήτησης σε υπηρεσιακό επίπεδο και θα απερρίπτετο ευθύς εξ αρχής. Το “αστείο” όμως συνεχιζόταν για καιρό και ακούαμε από τα πιο επίσημα χείλη για τα σχέδια της μεταφοράς. Μέχρι και κατασκευή λιμανιού στο Βασιλικό συζητιόταν για να πλησιάζουν κοντά τα δεξαμενόπλοια η να ποντιστούν αγωγοί για να μεταφέρουν το νερό στην ακτή κλπ. Αρμόδιοι υδατικοί λειτουργοί έκαναν ταξίδια στη Κρήτη για διακανονισμό της μεταφοράς…
Τότε ήταν που για πρώτη φορά αισθάνθηκα την ανάγκη να δημοσιοποιήσω την αντίθεσή μου προς μια τέτοια ενέργεια. Ταυτόχρονα εξέφρασα σκέψεις και εισηγήσεις για απάμβλυνση και γιατί όχι επίλυση του υδατικού μας προβλήματος. (βλέπε «Ο Φιλελεύθερος» , 14/07/1991-ΡΙΖΙΚΕΣ ΛΥΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΛΕΙΨΥΔΡΙΑ-). Προειδοποιούσα ταυτόχρονα πως αν προχωρούσε η υλοποίηση αυτής της “λύσης” θα ξοδεύονταν εκατομμύρια και το όλον έργο θα ήταν μια παταγώδης αποτυχία. Ευτυχώς για τους εμπνευστές, η πολυομβρία, ίσως, που ακολούθησε τα επόμενα χρόνια, δεν τους άφησε περιθώρια να εκτελέσουν ένα τέτοιο έργο και έτσι αρκετά εκατομμύρια γλύτωσαν και το γόητρό τους σώθηκε.»
Δυστυχώς όμως, κάποια χρόνια αργότερα (2008), σε μια άλλη παρατεταμένη ανομβρία το υλοποιήσαν και τα αποτελέσματα είναι γνωστά. Εκατομμύρια χαθήκαν και κάναμε μια τρύπα στο νερό….
Εν τω μεταξύ είχαν ξεκινήσει τις κατασκευές μονάδων αφαλάτωσης. Η πρώτη μονάδα άρχισε την λειτουργία της στην Δεκέλεια το 1997 και η δεύτερη κοντά στο αεροδρόμιο Λάρνακας τον Απρίλιο του 2001. Γίναν και θα γίνουν και άλλες. Η κυβέρνηση λέει ότι με τις αφαλατώσεις δεν θα διψάσουμε ποτέ. Το ίδιο λέγανε και το 2001 στα εγκαίνια της δεύτερης μονάδας.
Καλές οι αφαλατώσεις, αν και φαίνεται πολύ λίγο μας ενδιαφέρει το τεράστιο οικονομικό αλλά και περιβαλλοντικό κόστος. Όπως έγραφα επίσης στον Φιλελεύθερο (27/03/1998): «Διερωτώμαι γιατί δεν προχωρήσαμε στην αφαλάτωση υφάλμυρου νερού (όχι θαλασσινού) το οποίον θα αντλείται από γεωτρήσεις και που σήμερα είναι ανεκμετάλλευτο. Φυσικά πρέπει να προηγηθεί η κατάλληλη μελέτη για τις ποσότητες που πρέπει να αντλούνται για να υπάρχει κάποια σταθερή, κυρίως από πλευράς ποιότητας (υφαλμυρότητας), ισορροπία. Το κόστος της αφαλάτωσης υφάλμυρου νερού είναι περίπου το ένα πέμπτο εκείνης του θαλασσινού».
Πιστεύω ότι είναι λάθος που δώσαμε τόσο μεγάλη σημασία στις αφαλατώσεις ενώ έπρεπε, κατά την γνώμη μου, να προηγηθούν άλλα πιο φτηνά και πιο σταθερής αξίας έργα.
Η συνεχής ενασχόλησή μου μέχρι και σήμερα για 50 χρόνια με θέματα νερού, τόσο στην Κύπρο αλλά κυρίως στο εξωτερικό τόσο στον μελετητικό αλλά και κατασκευαστικό τομέα μου έδινε νομίζω (και δίνει) το δικαίωμα αλλά και την υποχρέωση. Σε άρθρα μου στον ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΟ στις 14/07/1991, στις 27/03/1998 και στις 20/04/2008 αλλά και στο περιοδικό ΣΕΛΙΔΕΣ στις 17/01/1997 είχα κάνει συγκεκριμένες προτάσεις-εισηγήσεις με αναλύσεις για επίλυση του υδατικού.
Μερικοί τίτλοι των εισηγήσεων μου όπως ήταν τότε (και με αναλύσεις τότε, χωρίς να μπω σε λεπτομέρειες τώρα):
1. Διαχείριση των υδατικών μας πόρων. Δημιουργία Εθνικού Συμβουλίου Υδάτων. Εμπλοκή και άλλων προσώπων με πείρα στα υδατικά.
2. Εκμετάλλευση του ορεινού όγκου του Τροόδους.
3. Χρήση νερού αποβλήτων.
4. Γεωτρήσεις στις πόλεις για πάρκα κ.λ.π.
5. Ορθολογική άρδευση-Αρδευτική αγωγή.
6. Ποταμός Καρκώτης.
7. Υδατική συνείδηση.
Τριάντα τέσσερα χρόνια μετά κάποια από τα παραπάνω έγιναν, κάποια εκτελεστήκαν μερικώς και άλλα ΘΑ γίνουν (εξ ανάγκης…)
Είχα αναλύσει ένα προς ένα τα πιο πάνω τότε. Σήμερα θα επαναλάβω μόνον το (2) που αφορά την “Εκμετάλλευση του ορεινού όγκου του Τροόδους” και γενικά τα υπόγεια νερά.
Μεγάλες υπόγειες ποσότητες στο Τρόοδος
Το έγραφα στον Φιλελεύθερο και στις 14/07/1991, χωρίς να προχωρώ σε γεωλογικούς ορισμούς και ανάλυση υδρογεωλογικών μεθόδων εντόπισης υπόγειων νερών. Πιστεύω ότι η οροσειρά του Τροόδους γενικά έχει ακόμα σημαντικές ποσότητες υπόγειων νερών που δεν έχουν εκμεταλλευτεί. Υπάρχουν αποθέματα για ικανοποίηση πολλών αναγκών τόσο για ύδρευση όσο και άρδευση. Και ο καλύτερος τρόπος είναι να γίνει ολοκληρωμένη, εμπεριστατωμένη υδρογεωλογική μελέτη που να καλύπτει όλον τον ορεινό όγκο τής ευρύτερης περιοχής Τροόδους. Μια τέτοια μελέτη θα διαρκέσει 2-3 χρόνια και σκοπό θα έχει να υπολογίσει τα υπόγεια αποθέματα και να εντοπίσει κατάλληλες θέσεις για ανόρυξη γεωτρήσεων. Φυσικά θα καθορίσει και την ορθολογική εκμετάλλευση των υπόγειων υδροφόρων στρωμάτων (πυκνότητα γεωτρήσεων, κρίσιμες παροχές άντλησης κ.λ.π..
Στις 27 Μαρτίου 1998 για το ίδιο θέμα (εκμετάλλευση ορεινού όγκου Τροόδους), επαναλάμβανα στον Φιλελεύθερο:
Ο ορεινός όγκος του Τροόδους πιθανότατα κρύβει μεγάλες ποσότητες νερού. Ο δικός μου ισχυρισμός είναι ότι υπάρχουν μεγάλες δυνατότητες περαιτέρω (ορθολογιστικής και προγραμματισμένης εννοείται) εκμετάλλευσης νερού από την ευρύτερη περιοχή των εκρηξιγενών πετρωμάτων του Τροόδους με ανόρυξη και άλλων γεωτρήσεων σε προσεκτικά επιλεγμένες θέσεις. Μπορεί να γίνει ένας αριθμός (γύρω στις 50), να συνδεθούν με κεντρικούς αγωγούς και να ενεργοποιούνται στις χρονιές μεγάλης ανομβρίας για κάλυψη υδρευτικών αναγκών, κυρίως στα αστικά κέντρα. Μεγάλο μέρος του νερού που θα αντλείται θα επανακτάται στα υδροφόρα στρώματα τις επόμενες χρονιές όταν δεν θα χρειάζεται και οι γεωτρήσεις θα είναι κλειστές. Εξ άλλου τα αποθέματα νερού σε υπόγεια υδροφόρα στρώματα όπως εκείνα του Τροόδους μπορούν να αντέξουν πολύ μεγαλύτερο χρονικό διάστημα απ’ ό,τι τα αποθέματα φραγμάτων σε περιόδους παρατεταμένης ανομβρίας.
Αναφέρω και κάποια ακόμα αποσπάσματα από την συνέντευξή μου που δημοσίευσε Ο Φιλελεύθερος στις 14 Ιουλίου 1991:
«Στην Υδρογεωλογία η βασικότερη ίσως έννοια κατά την γνώμη μου είναι ο κύκλος του νερού και κατ’ επέκταση το υδατικό ισοζύγιο. Το νερό εκτελεί ένα αέναο κύκλο, μια φυσική ανακύκλωση.
Πιο συγκεκριμένα:
Το νερό της βροχής (η αυτό που προέρχεται από το λιώσιμο των πάγων η χιονιών) αφού πέσει στην επιφάνεια της γης ακολουθεί τους εξής δρόμους:
Μια ποσότητα οδεύει μέσω ποταμών κ.λπ. προς την θάλασσα, άλλη ποσότητα κατεισδύει μέσω ρωγμών, ρηγμάτων και γενικά διαπερατών πετρωμάτων προς το εσωτερικό της γης δημιουργώντας τους υπόγειους υδροφόρους ορίζοντες (αυτούς που εκμεταλλευόμαστε με την ανόρυξη γεωτρήσεων), μέρος μπαίνει μέσα στη γη και ξαναβγαίνει υπό μορφή πηγών και μέρος πάλι ξαναρέει προς την θάλασσα. Μια άλλη ποσότητα εξατμίζεται είτε μέσω του φαινομένου της διαπνοής των φυτών είτε από την επιφάνεια του εδάφους, των θαλασσών, ποταμών ή λιμνών και επιστρέφει πίσω στην ατμόσφαιρα (εξατμισοδιαπνοή). Εκεί θα συμπυκνωθεί σε νέφη και κάτω από τις κατάλληλες ατμοσφαιρικές συνθήκες θα πέσει σαν βροχή ή χιόνι και θα ακολουθήσει πάλι τον ίδιο δρόμο. Αυτός είναι ο Κύκλος του νερού. Είναι συνεχής, αέναος κύκλος. Επειδή λοιπόν όλα τα πιο πάνω μπορούν να μετρηθούν (βροχοπτώσεις, επιφανειακές απορροές προς την θάλασσα, εξάτμιση, διαπνοή, εκροές από πηγές) και λαμβάνοντας υπόψη και άλλους παράγοντες (πετρώματα, τεκτονική, φυτοκάλυψη κ.λπ.) μπορούμε να υπολογίσουμε το υδατικό ισοζύγιο άρα και τα αποθέματα κάποιας υδρογεωλογικής λεκάνης.
Σε περιόδους παρατεταμένης ανομβρίας είναι φυσικό να σταματά ή να λιγοστεύει το νερό των πηγών γιατί περιορίζεται ή σταματά η τροφοδοσία τους. Σ ‘αυτές τις περιπτώσεις φυσικά σταματά ή λιγοστεύει η υπερχείλιση. Δεν παύει όμως να υπάρχει το νερό στους υπόγειους χώρους που κατέλαβε προηγουμένως στις περιόδους βροχών ή χιονοπτώσεων (μετά το λιώσιμο των χιονιών).
Αυτά τα αποθέματα λοιπόν, που μπορεί να είναι και αποθέματα χιλιάδων ετών, μπορούμε να τα εκμεταλλευτούμε με ανορύξεις γεωτρήσεων (έστω κι αν στερέψουν οι πηγές). Θα εκμεταλλευόμαστε το νερό στις ξηρές εποχές και αυτό θα αναπληρωθεί όταν θα βρέχει.
Η μεγάλη ανομβρία είναι φαινόμενο που δεν είναι η πρώτη φορά ούτε και η τελευταία που παρατηρείται. Είναι ένα φαινόμενο που εμφανίζεται περιοδικά σε όλες τις χώρες του κόσμου. Για την ΑΝΟΜΒΡΙΑ ελάχιστα, για να μην πω τίποτα, δεν μπορούμε να κάνομε. Στο χέρι μας όμως είναι να ελαχιστοποιήσουμε η και να εξαλείψουμε τις επιπτώσεις από την ΛΥΨΕΙΔΡΙΑ με τα κατάλληλα έργα και χειρισμούς.
Όλα τα πιο πάνω (καθώς και άλλες εισηγήσεις) τα έλεγα πριν 30 τόσα χρόνια. Σήμερα εξακολουθώ να πιστεύω ότι υπάρχουν ακόμα μεγάλες δυνατότητες αξιοποίησης των υπόγειων νερών τής ευρύτερης περιοχής του ορεινού όγκου των εκρηξιγενών πετρωμάτων του Τροόδους κυρίως (που ως επί το πλείστον είναι πολύ καλής ποιότητας νερά και μπορούν να χρησιμοποιηθούν όπως είναι),αλλά και άλλων περιοχών, έστω και αν ποιοτικά χρειάζονται κάποιαν επεξεργασία, ανάλογα και με την χρήση τους.
Κατά την γνώμη μου κανένα χωριό που βρίσκεται στον ορεινό όγκο του Τροόδους (ή έστω γειτνιάζει) δεν έπρεπε να αντιμετωπίζει θέματα έλλειψης νερού για ύδρευση αλλά και σε μεγάλο βαθμό και για άρδευση. Με γεωτρήσεις είτε και με μικρά τοπικά-περιφερειακά φράγματα.
Γλυκό νερό κάτω από τη θάλασσα
Επιπρόσθετα θέλω να καταθέσω και το εξής: Στην Νιγηρία όπου δραστηριοποιούμουν για πολλά χρόνια με το θέμα “νερό”, ιδίως τo υπόγειo, έχομε εκτελέσει, μεταξύ άλλων και δεκάδες γεωτρήσεις στην παράκτια περιοχή του Λάγος, ακόμα και μέσα στην Θάλασσα (Ατλαντικός Ωκεανός) σε περιοχές που κάναν επιχωματώσεις. Απομονώναμε τα αλμυρά νερά μέχρι τα 200 περίπου μέτρα και από κάτω αντλούσαμε γλυκύ νερό. Γεωτρήσεις 230 έως 300 μέτρα με παροχές από 10 μέχρι και 100m3/h, ανάλογα με τις ανάγκες και προδιαγραφές της κάθε περίπτωσης . Απλώς, όπως και τα πιο πολλά νερά της Νιγηρίας έχουν αυξημένο σίδηρo και χαμηλό PH (Μπε Χα-όξινα). Με απλά συστήματα επεξεργασίας που κατασκευάζαμε αφαιρούσαμε τον σίδηρο, ανυψώναμε το PH και υπό κάποιες άλλες προϋποθέσεις το νερό γινόταν και πόσιμο. Το νερό σ ‘αυτό το βάθος είναι παγιδευμένο (απολιθωμένο) εδώ και εκατομμύρια χρόνια. Πρόκειται για τεράστιο υπόγειο υδροφόρο στρώμα κάτω από τον ωκεανό. Από το 1992 που κάναμε τις πρώτες τέτοιες γεωτρήσεις δεν έχει παρατηρηθεί καμμιά ουσιαστική πτώση στάθμης ή παροχής μέχρι σήμερα παρόλο που έχουν γίνει (και γίνονται) εκατοντάδες γεωτρήσεις γιατί είναι ο κυριότερος τρόπος ύδρευσης αυτών των παράκτιων περιοχών όπου ζούνε εκατοντάδες χιλιάδες ή και εκατομμύρια κόσμου.
Το θέτω σαν προβληματισμό και εισήγηση γιατί πιστεύω ότι αξίζει τον κόπο να μελετηθεί και αυτή η περίπτωση για την Κύπρο. Ας μην επαναπαυθούμε στις πανάκριβες, ενεργοβόρες και με μεγάλες πιθανότητες μελλοντικών περιβαλλοντικών επιπτώσεων, αφαλατώσεις.
*Γεωλόγος – Υδρογεωλόγος
