Η Κυπριακή Δημοκρατία συγκαταλέγεται μεταξύ των κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης που προχωρούν άμεσα στην αξιοποίηση της ευρωπαϊκής τεχνικής πρότασης για την επαλήθευση της ηλικίας στον διαδικτυακό χώρο. Όπως ανακοίνωσε ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, η πρόταση αναμένεται να ενσωματωθεί εντός του έτους στην εθνική εφαρμογή «Ψηφιακός Πολίτης», η οποία υπάγεται στο Υφυπουργείο Έρευνας Καινοτομίας και Ψηφιακής Πολιτικής.
Την ίδια ώρα, η Κυβέρνηση προχωρά ένα βήμα παρακάτω, θέτοντας στο τραπέζι τον καθορισμό της ηλικίας των 15 ετών ως ελάχιστου ορίου για τη δημιουργία και διατήρηση λογαριασμού σε πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης. Στόχος είναι η προστασία των ανηλίκων, η ενίσχυση του ρόλου της οικογένειας και η ουσιαστικότερη συμμόρφωση των ίδιων των πλατφορμών.
Το σχετικό νομοσχέδιο, το οποίο βρίσκεται υπό επεξεργασία, αναμένεται να καθορίζει το πεδίο εφαρμογής, την υποχρέωση επαλήθευσης ηλικίας, τις κυρώσεις σε περίπτωση μη συμμόρφωσης, καθώς και τις αναγκαίες μεταβατικές διατάξεις.
Πανευρωπαϊκή κινητοποίηση
Οι κυβερνήσεις σε όλη την Ευρώπη σπεύδουν να αποκλείσουν τα παιδιά κάτω των 15 ετών από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Η Γαλλία έχει ήδη εγκρίνει την απαγόρευσή της. Η Δανία κατέληξε σε πολιτική συμφωνία. Η Ισπανία εξετάζει ένα αυστηρότερο όριο ηλικίας στα 16. Η Ελλάδα, που αναμένεται να εφαρμόσει τη δική της απαγόρευση από το 2027, καθώς και άλλες χώρες, άσκησαν πίεση στις Βρυξέλλες για μια ενιαία ευρωπαϊκή προσέγγιση. Αυτή η πίεση φαίνεται να φέρνει αποτελέσματα, αφού η Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής κατέστησε σαφές στις πλατφόρμες ότι «δεν υπάρχουν πια δικαιολογίες» για τη μη προστασία των παιδιών στο διαδίκτυο και ανακοίνωσε ότι η εφαρμογή επαλήθευσης ηλικίας της ίδιας της ΕΕ είναι τεχνικά έτοιμη για να τεθεί σε εφαρμογή.
Η εφαρμογή ζητά από τους χρήστες να επιβεβαιώνουν την ηλικία τους με επίσημα έγγραφα ή ψηφιακές ταυτότητες. Στη συνέχεια εκδίδει μια επιβεβαίωση χρησιμοποιώντας αποδείξεις μηδενικής γνώσης, παρέχοντας στις πλατφόρμες απόδειξη ηλικίας χωρίς να εκτίθενται προσωπικά δεδομένα. Πρόκειται για λογισμικό ανοικτού κώδικα, σχεδιασμένο ώστε να ενσωματώνεται στα εθνικά ψηφιακά πορτοφόλια, και είναι ήδη έτοιμο για το TikTok, το Instagram, το Facebook και το Snapchat.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εξέδωσε σύσταση με την οποία καλεί τα κράτη μέλη να επιταχύνουν τη χρήση της εφαρμογής, ώστε να είναι διαθέσιμη για τους πολίτες έως το τέλος του έτους.
Και οι τέσσερις πλατφόρμες που αναφέρθηκαν πιο πάνω βρίσκονται ήδη υπό έρευνα της ΕΕ για την αποτυχία προστασίας των ανηλίκων, με την επιτροπή της Κομισιόν για την ασφάλεια των παιδιών να επιφυλάσσει το πόρισμά της το ερχόμενο καλοκαίρι.
Το πλάνο της Κύπρου
Ο Υφυπουργός Έρευνας, Καινοτομίας και Ψηφιακής Πολιτικής, Νικόδημος Δαμιανού, μιλώντας τις προάλλες στην τηλεόραση του Alpha διευκρίνισε ότι το όριο των 15 ετών που προωθείται στη χώρα μας δεν θα αποτελεί απλώς μια τυπική «συγκατάθεση», αλλά έναν ενεργό φραγμό πρόσβασης. Η διαδικασία επαλήθευσης θα βασίζεται στην αξιοποίηση του «Ψηφιακού Πολίτη», όπου ο χρήστης, κατά τη σύνδεσή του σε πλατφόρμα, θα σκανάρει έναν κωδικό QR. Η εφαρμογή, αντλώντας πιστοποιημένα δεδομένα από το Αρχείο Πληθυσμού, θα επιβεβαιώνει την ηλικία χωρίς να αποκαλύπτει επιπλέον προσωπικά στοιχεία, διασφαλίζοντας την ιδιωτικότητα. Θεωρείται σημαντικό ότι οι πλατφόρμες θα αντλούν την πληροφορία από το Αρχείο Πληθυσμού και συνεπώς δεν θα μπορεί να αλλοιωθεί.
Όσον αφορά το χρονοδιάγραμμα υλοποίησης, η Κυπριακή Δημοκρατία στοχεύει στην πλήρη επιχειρησιακή ετοιμότητα εντός του 2026 ή το αργότερο στις αρχές του 2027, συμβαδίζοντας με τον σχεδιασμό των υπόλοιπων ευρωπαϊκών κρατών. «Η νομοθεσία που επεξεργαζόμαστε θα είναι εναρμονισμένη με το Digital Services Act και τον GDPR, διασφαλίζοντας ότι οι κυρώσεις για τις πλατφόρμες που δεν θα συμμορφώνονται θα είναι ουσιαστικές και αποτρεπτικές», σημείωσε ο κ. Δαμιανού.
Εμπειρίες και προκλήσεις
Η εμπειρία από άλλα κράτη-μέλη της Ε.Ε. αναδεικνύει μια σειρά από προκλήσεις, τις οποίες καλείται να διαχειριστεί η και η κυπριακή Πολιτεία. Η κυριότερη ανησυχία ειδικών και οργανώσεων για τα ανθρώπινα δικαιώματα αφορά τη συλλογή και διαχείριση ευαίσθητων προσωπικών δεδομένων. Η επαλήθευση ηλικίας -είτε μέσω κρατικών εφαρμογών είτε μέσω τρίτων παρόχων- απαιτεί την επεξεργασία στοιχείων που, σε περίπτωση διαρροής ή κυβερνοεπίθεσης, θέτουν σε κίνδυνο την ψηφιακή ασφάλεια των ανηλίκων. «Δεν πρέπει να ανταλλάσσουμε έναν κίνδυνο με έναν άλλον», προειδοποιούν αναλυτές, υπογραμμίζοντας ότι ο «ψηφιακός φάκελος» ενός παιδιού θα παραμένει για πάντα στο διαδίκτυο.
Πονοκέφαλος οι παρακάμψεις
Το κομμάτι των τεχνικών παρακάμψεων αποτελεί το αγκάθι κάθε προσπάθειας περιορισμού της πρόσβασης ανηλίκων. Παρά την εφαρμογή αυστηρών κρατικών μηχανισμών επαλήθευσης, η φύση του διαδικτύου και η εφευρετικότητα των νέων δημιουργούν συνεχώς «παράθυρα», για τα οποία η κυπριακή Πολιτεία οφείλει να είναι προετοιμασμένη.
Πρώτον, τη χρήση VPN, που επιτρέπει στον χρήστη να αποκρύψει την τοποθεσία του, μεταφέροντας τη σύνδεση σε χώρες όπου οι περιορισμοί είναι ανύπαρκτοι. Δεύτερον, τη χρήση λογαριασμών τρίτων, όπου οι έφηβοι χρησιμοποιούν τα διαπιστευτήρια μεγαλύτερων αδελφών ή γονέων για να «ξεγελάσουν» το σύστημα επαλήθευσης. Τρίτον, τη μετάβαση σε πλατφόρμες «σκιώδους» περιεχομένου, μικρότερες και λιγότερο ελεγχόμενες εφαρμογές, που προσφέρουν παρόμοιες υπηρεσίες κοινωνικής δικτύωσης μακριά από τα αυστηρά φίλτρα. Τέλος, την απενεργοποίηση της ψηφιακής ταυτοποίησης, όπου οι χρήστες εκμεταλλεύονται κενά ασφαλείας σε διαδικτυακές εκδόσεις περιηγητών, οι οποίες συχνά παρουσιάζουν λιγότερο αυστηρούς ελέγχους σε σύγκριση με τις επίσημες εφαρμογές.
Αυτές οι απλές τεχνικές που παρατίθενται, καθιστούν σαφές ότι κανένα ψηφιακό τείχος δεν είναι αδιαπέραστο.
Κλειδί η τεχνική υλοποίηση του μέτρου
Τον κρίσιμο ρόλο της τεχνικής υλοποίησης στην επιτυχία του εγχειρήματος υπογραμμίζει μιλώντας στον «Φ της Κυριακής» ο ειδικός σε θέματα διαδικτύου, Ντίνος Παστός. Επισημαίνει μάλιστα ότι η αξιοποίηση του «Ψηφιακού Πολίτη» αποτελεί την πιο ενδεδειγμένη λύση για τη διασύνδεση πραγματικής ταυτότητας και ψηφιακού λογαριασμού.
Ο κ. Παστός σημείωσε ότι αν το σύστημα απαιτεί πλήρη αντιστοίχιση ταυτότητας και λογαριασμού μέσω του Ψηφιακού Πολίτη, η ασφάλεια ενισχύεται σημαντικά. Εξέφρασε επιπρόσθετα την άποψη ότι για να είναι αποτελεσματικό, το μέτρο θα πρέπει να περιορίζει τη δυνατότητα ενός ενήλικα να διατηρεί πολλαπλούς λογαριασμούς.
Όσον αφορά τη χρήση VPN, μέσω του οποίου οι ανήλικοι ενδεχομένως να επιχειρήσουν να δημιουργήσουν λογαριασμούς σε ξένες χώρες που δεν θα υπάρχουν αυστηρά φίλτρα, ο Ντίνος Παστός παραδέχτηκε ότι αυτό δεν αποκλείεται να συμβεί. Ωστόσο ο ίδιος πιστεύει ότι για σκοπούς πρόληψης οι πλατφόρμες κοινωνικών δικτύων θα εφαρμόσουν καθολικά την πολιτική ταυτοποίησης. Εξήγησε επίσης ότι ο έλεγχος IP και γεωγραφικής τοποθεσίας (location) θα καταστήσει πολύ δύσκολο το έργο των ανηλίκων που ψάχνουν εναλλακτικές λύσεις. Στοίχημα για τον ίδιο είναι και η χρήση λογαριασμών τρίτων, κάτι το οποίο θα είναι ιδιαίτερα δύσκολο να ελεγχθεί.
Ο Ντίνος Παστός εμφανίζεται πάντως ρεαλιστής και υπογραμμίζει ότι σε τέτοια θέματα δεν υπάρχει 100% επιτυχία. Και να υπάρξει καθολική επιτυχία, αυτό θα γίνει σε στάδια. Ο στόχος είναι η μαζική αποτροπή από τις δημοφιλείς πλατφόρμες σήμερα. Αν η πολιτική ασφαλείας των κρατών και των εταιρειών συντονιστεί, τότε η παράκαμψη των μέτρων θα δυσκολέψει σημαντικά για τους πιο… εφευρετικούς ανήλικους που θα επιχειρήσουν να πάνε κόντρα στην απαγόρευση.
Όσον αφορά τα προσωπικά δεδομένα, ο Ντίνος Παστός ξεκαθαρίζει ότι υπό προϋποθέσεις η χρήση του «Ψηφιακού Πολίτη» μπορεί να προσφέρει δικλείδες ασφαλείας, καθώς η πλατφόρμα θα μπορεί να λαμβάνει μόνο την επιβεβαίωση της ηλικίας και όχι το σύνολο των στοιχείων του χρήστη. Το κρίσιμο ερώτημα παραμένει το εύρος των δεδομένων που θα ανταλλάσσονται, συνεπώς όλα εξαρτούνται από τον τρόπο με τον οποίο το μέτρο θα εφαρμοστεί.
Αξίζει να σημειωθεί, ότι σε δημόσιες δηλώσεις του ο Υφυπουργός Έρευνας ανέφερε ότι η Κυπριακή Δημοκρατία θα δύναται να επιβάλει κυρώσεις στις πλατφόρμες που δεν θα συμμορφώνονται με τη ρύθμιση που θα εφαρμοστεί.
Φωτεινή Τσιρίδου: Η προστασία των παιδιών είναι υποχρέωση όλων μας
Η συζήτηση για τον καθορισμό ελάχιστου ορίου ηλικίας στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι αναγκαία, αλλά σίγουρα δεν μπορεί εξαντλείται στον αριθμό του ορίου. Το όριο σίγουρα χρειάζεται. Η διεθνής εμπειρία όμως δείχνει ότι οι απλές απαγορεύσεις παρακάμπτονται εύκολα και δημιουργούν μια ψευδαίσθηση προστασίας.
Οι πλατφόρμες είναι σχεδιασμένα περιβάλλοντα που αξιοποιούν δεδομένα και μηχανισμούς συμπεριφορικής επιρροής με στόχο τη διατήρηση της προσοχής. Όταν ο χρήστης είναι ανήλικος, η ανισορροπία είναι δεδομένη.
Το ερώτημα, συνεπώς, δεν είναι μόνο ποια ηλικία θα τεθεί ως όριο, αλλά πώς διασφαλίζεται στην πράξη η προστασία των παιδιών.
Η θέση μου είναι σαφής.
>Πρώτον, απαιτείται η εφαρμογή αξιόπιστων μηχανισμών επιβεβαίωσης ηλικίας από τις ίδιες τις πλατφόρμες.
>Δεύτερον, οι γονικοί έλεγχοι πρέπει να ενεργοποιούνται ως προεπιλογή για ανηλίκους.
>Τρίτον, η πολιτεία οφείλει να εφαρμόζει ουσιαστικά τον Digital Services Act, με ελέγχους και κυρώσεις όπου υπάρχει παραβίαση.
>Τέταρτον, η ψηφιακή πολιτότητα πρέπει να ενταχθεί συστηματικά στην εκπαίδευση, ώστε τα παιδιά να κατανοούν το περιβάλλον στο οποίο κινούνται.
Η ευθύνη δεν μπορεί να μετακυλίεται αποκλειστικά στις οικογένειες. Χρειάζεται ένα λειτουργικό θεσμικό πλαίσιο που να ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα της ψηφιακής εποχής.
Η νομοθετική πρόταση που κατέθεσα
Η πρόταση νόμου που κατέθεσα στη Βουλή για εκπαίδευση των παιδιών μας στόχο έχει να δώσει εργαλεία, όχι απαγορεύσεις. Να τα βοηθήσει να κατανοήσουν τον ψηφιακό κόσμο στον οποίο ήδη ζουν αντί να τα αφήνει να πλοηγούνται χωρίς πυξίδα. Η εκπαίδευση στην ψηφιακή πολιτότητα είναι πλέον αναγκαιότητα. Το σχολείο έχει ευθύνη να προετοιμάζει τους μαθητές για την πραγματική ζωή. Και σήμερα, η πραγματική ζωή περιλαμβάνει το διαδίκτυο. Η πραγματικότητα αντιμετωπίζεται με γνώση, όχι μόνο με απαγορεύσεις.
Τα παιδιά είναι ανήλικοι πολίτες και η προστασία τους είναι υποχρέωση όλων μας.
Παύλος Μυλωνάς: Η νομοθεσία δεν μπορεί από μόνη της να πετύχει τα επιθυμητά αποτελέσματα
Η αρνητική επίδραση της οθόνης είτε μέσω τηλεφώνου είτε μέσω ταμπλετ στον άνθρωπο είναι επιστημονικά τεκμηριωμένη. Εθισμός, απομόνωση, θυμός και απουσία οποιασδήποτε κοινωνικό ποίησης του ανθρώπου. Δηλαδή συναναστροφή ανθρώπου με άνθρωπο. Συνομιλία, ακοή, μυρωδιές, συναισθήματα. Ο εικονικός κόσμος επιτηδευμένα προκαλεί τον εθισμό. Ακόμα χειρότερα όταν μιλάμε για παιδιά από τις ηλικίες των 5, ακόμα και νωρίτερα, μέχρι και την ενηλικίωση.
Η νηπιακή ηλικία μέχρι και τα 9-10 Χρόνια λένε οι επιστημονικές ερευνες καθορίζει προσωπικότητες, χαρακτήρες και κυριως την νοητική εξέλιξη. Τα τεκμηριωμένα αυτά δεδομένα κτυπουν εδώ και καιρο συναγερμό για όσους ακόμα παλεύουν για την συνέχιση του ανθρώπινου ειδους όπως τον γνωρίζουμε. Ούτε το κέρδος ούτε η αναγκη για επιβίωση δεν μπορούν να δικαιολογησουν το εγκληματικό λάθος των γονιών να αφήνουμε τα παιδιά μας μπροστά στις οθόνες. Όλες οι έρευνές επιβεβαιωνουν την σημαντικότητα της επαφής των παιδιών με την φύση και το περιβάλλον και ειδικότερα την διαδραστική σχέση πατέρα, μητέρας και παιδιου.
Πριν από 8 μήνες ανέλαβα πρωτοβουλία για τον έλεγχο της χρήσης του διαδικτύου για παιδιά κάτω των 15 ετών. Λίγο αργότερα και άλλοι συνάδελφοι ανέλαβαν παρόμοια πρωτοβουλία. Τότε η κυβέρνηση ανακοίνωσε την πρόθεση της να καταθεσει κυβερνητικό νομοσχέδιο για το θέμα αυτό. Η Ε.Ε. άρχισε να αντιλαμβάνεται επισης το μέγεθος του προβλήματος αναλαμβανοντας δράση για περιορισμό της χρήσης του διαδικτύου από τα παιδιά.
Δυστυχώς το κυβερνητικό νομοσχέδιο δεν κατατέθηκε στην απερχόμενη Βουλη. Ελπίζω και προσδοκώ σύντομα η νομοθεσία να προστατεύει τα παιδιά μας δίνοντας τους την ευκαιρία μαζί με την γνώση της τεχνολογίας να μάθουν πως ένας άνθρωπος χρειάζεται και την συναναστροφη, τα συναισθήματα, τα όρια και την αγωγή της ψυχής, την ψυχαγωγια στην πραγματική τους ζωή και όχι σε ψεύτικος κόσμους. Λέγοντας αυτά θα πρέπει να υπενθυμίσω κυρίως στους γονείς πως από μόνη της η νομοθεσία δεν μπορεί να πετύχει τα επιθυμητά αποτελέσματα.
