Στις 15 Μαΐου 1915 δημοσιεύθηκε στην εβδομαδιαία εφημερίδα «Ελευθερία» (Λευκωσία) το πέμπτο και τελευταίο μέρος έρευνας υπό τον τίτλο «Η εξέλιξις του Τύπου. Η κυπριακή δημοσιογραφία και αι πρόοδοι αυτής». Τη μελέτη εκπόνησε o συνεργάτης της εφημερίδας, Νεοκλής Κυριαζής (1877-1956), ιατρός, ιστοριοδίφης, πολιτικός και λαογράφος, υπογράφοντας ως Ν.Κ. Πρόκειται για μια οξυδερκή περιδιάβαση στο παρελθόν και το παρόν, με προβολές στο μέλλον, 37 χρόνια μετά την έναρξη της Αγγλοκρατίας και ένα περίπου μετά την έναρξη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου.

Καταρχάς, ο Κυριαζής περιγράφει την παρουσία και τον ρόλο του Τύπου διεθνώς, από τις αρχές του 17ου αιώνα. Μετά από παραπομπές στην κυκλοφορία και κερδοφορία των εφημερίδων στο εξωτερικό, στρέφεται στην Κύπρο, σκιαγραφώντας την οικονομική ασφυξία και τις άλλες δυσκολίες της –επιτελούμενης, ενίοτε, με υπεράνθρωπους αγώνες– εκδοτικής δραστηριότητας. Άλλωστε, οι Κύπριοι κατείχαν το «δαιμόνιον της μανίας εκδόσεως εφημερίδων του νεωτέρου Έλληνος».

Ποιος ο ρόλος του Τύπου; Διαφώτιση και καθοδήγηση του λαού και χαλιναγώγηση της κυβερνητικής τάσης για αυθαιρεσίες. Συνεπώς, ο Τύπος αποτελούσε το δεξί χέρι κυβερνώντων και κυβερνωμένων. Η ευθύνη εκδοτών και δημοσιογράφων ήταν βαρύτατη, ανάλογη της ηθικής αποστολής τους. Ο «ηθικός Τύπος» προβάλλεται ως η πλέον ευεργετική δύναμη, τοπικά και διεθνώς. Ωστόσο, η κατάχρηση της ισχύος του γινόταν πρόξενος κακών.

To «βρεφικό» στάδιο

Το στάδιο του κυπριακού Τύπου στα 1878-1890 ορίζεται ως «βρεφικό». Ουδείς εκδότης πλούτισε, οι πλείστοι ζημίωσαν. Η αρθρογραφία ήταν λιγοστή ενώ τις στήλες γέμιζαν εξωτερικές ειδήσεις. Παρά ταύτα, προωθήθηκαν, στο μέτρο του δυνατού, τα τοπικά ζητήματα. Σταδιακά, η αρθρογραφία έγινε πιο νευρώδης και ο έλεγχος της κυβέρνησης εμφανέστερος. Επιπλέον, η διεύρυνση του κύκλου των εγγραμμάτων και των «επιστημόνων» αύξησε τους αναγνώστες αλλά και τους γράφοντες. Εξάλλου, μορφωτικός ήταν και ο ρόλος του Τύπου.

>> Λάρνακα – Η πρωτοπόρος

Στη Λάρνακα κυκλοφόρησε, το 1878, η πρώτη κυπριακή εφημερίδα, η δίγλωσση «Κύπρος» – «Cyprus», από τον Θεόδουλο Κωνσταντινίδη. Γρήγορα, όμως, περιήλθε σε βρετανικά χέρια, με την κυκλοφορία να συνεχίζεται έως το 1882 (μόνο στα αγγλικά). Ο Κωνσταντινίδης συνέχισε με την έκδοση της εφημερίδας «Κίτιον» και ακολούθως «Νέον Κίτιον» (1879-1882) καθώς και του έμμετρου «Κεραυνού». Το 1881, ο Θεμιστοκλής Θεοχαρίδης προέβη στην έκδοση του «Στασίνου», που το 1885 μετονομάστηκε σε «Φωνή της Κύπρου» και το 1887 μετοίκησε στη Λευκωσία. Ο ίδιος εξέδωσε και τη βραχύβια έμμετρη «Λύρα» (1881).

Στη Λάρνακα, επίσης, εκδόθηκε, το 1883, ο ολιγόζωος έμμετρος «Χωρκάτης» από τον Χριστόδουλο Κουππά. Ακολούθησε η έκδοση, από τον ίδιο, της εφημερίδας «Ένωσις». Στα 1888-1890 εκδιδόταν και η «Κύπρος» από τον Γεώργιο Σιακαλλή. Το 1891 εκδόθηκε από τον Σπυρίδωνα Γρύσπη το «Έθνος», το οποίο, το 1893, έγινε «Νέον Έθνος» υπό τον Κλεόβουλο Μεσολογγίτη. Έως το 1915 κυκλοφόρησαν, κατά διαστήματα και η σατιρική «Τρικ Τρακ» (Αντ. Οικονομίδης), η «Διάπλασις» (Ν. Φραγκούδης) και η «Εφημερίς του Λαού» (Ευ. Χατζηιωάννου & Μιχ. Νικολαΐδης).

Το 1915 στη Λάρνακα κυκλοφορούσαν η «Ένωσις», το «Νέον Έθνος» και, ακόμα, η «Ηχώ της Κύπρου» (1913) και η «Αρμονία» (1914), από τους Κωνσταντίνο Χριστοφίδη και Μιχαήλ Νικολαΐδη & Μελή Νικολαΐδη αντίστοιχα. Υπήρχε και το περιοδικό «Εκκλησιαστικός Κήρυξ», το οποίο εξέδιδε, από το 1911, ο μητροπολίτης Κιτίου Μελέτιος Μεταξάκης.

>> Λεμεσός

Στη Λεμεσό η αρχή έγινε το 1881, με την «Αλήθεια», με εκδότη, έως το 1897, τον Αριστοτέλη Παλαιολόγο. Ακολούθως, τα ηνία ανέλαβε ο Μενέλαος Φραγκούδης. Ακολούθησε, το 1884 η «Σάλπιγξ», από τον Στυλιανό Χουρμούζιο, τον οποίον διαδέχθηκαν οι Χριστόδουλος Χουρμούζιος και Ευριπίδης Χουρμούζιος. Το 1915 εκδίδονταν, στη Λεμεσό η «Σαλπιγξ», η «Αλήθεια» και ο «Κήρυξ» του Κλεόβουλου Μυριανθόπουλου (από το 1913). Στο μεταξύ, εκδόθηκαν και οι βραχύβιες εφημερίδες «Ελικών» και «Αναγέννησις».

>>Λευκωσία

Η πρώτη δημοσιογραφική φωνή της Λευκωσίας προήλθε από τη Λάρνακα, με τη μεταφορά, το 1887, της «Φωνής της Κύπρου», με εκδότη τον Γεώργιο Νικόπουλο και από το 1912 τον Κύριλλο Παυλίδη. Το 1890 ιδρύθηκε, από τον Περικλή Μιχαηλίδη, ο «Ευαγόρας», ο οποίος το 1906 έγινε «Κυπριακός Φύλαξ», με υπεύθυνο τον Εφραίμ Πετρίδη. Προηγήθηκαν, για μερικούς μήνες, οι ονομασίες «Σημαία της Κύπρου» (υπό Θ. Θεοδότου) και «Κυπριακή Επιθεώρησις» (υπό Ν. Καταλάνο). Το 1906 γεννήθηκε και η «Ελευθερία» των Κύρου και Δημοσθένη Σταυρινίδη. Το 1907 εμφανίστηκε η «Πατρίς» του Αχιλλέα Λιασίδη, ενώ το 1911 ο Ιωάννης Περδίος άρχισε να εκδίδει τη σατιρική εφημερίδα «Μαστίγιον». Κυκλοφόρησαν, επίσης, κατά διαστήματα, έως το 1915, τα έντυπα «Ζήνων» (Ν. Καταλάνος), «Εκπαίδευσις», «Αυγή», «Χριστιανική Αλήθεια», «Κύπριος», «Ελεύθερον Βήμα», «Κόσμος», «Ερμής», «Φως», «Πίστις», «Χριστιανός», «Πανδώρα» και «Απόστολος Βαρνάβας».

Το 1915 στη Λευκωσία κυκλοφορούσαν οι εφημερίδες «Ελευθερία», «Πατρίς», «Νέα Φωνή της Κύπρου», «Κυπριακός Φύλαξ» και «Μαστίγιον». Ο Κυριαζής θεωρεί το πλήθος και την ποικιλία των εντύπων της 25ετίας απόρροια και μέτρο της πνευματικής ζωής, της προόδου και του πολιτισμού της πρωτεύουσας.

>> Αμμόχωστος

Στην Αμμόχωστο από το 1903 εκδιδόταν η σατιρική εφημερίδα «Πυξ Λαξ» από τον Ζαχαρία Σωτηρίου (έως το 1908 ανά 15ήμερο και αργότερα σποραδικά). Το 1907 οι Λουκάς Ζαλουμίδης και Κωνσταντίνος Νικολαΐδης εξέδωσαν την εφημερίδα «Σαλαμίνα», η οποία επιβίωσε έως το 1911.

Μοναδική δημοσιογραφική φωνή της Αμμοχώστου, στα 1915, ήταν –από το 1913– η «φιλολογική εφημερίς των Κυριών» «Εστιάδαι», με εκδότρια την Παφία εκπαιδευτικό, Περσεφόνη Παπαδοπούλου. Και, κατά τον αρθρογράφο, η «πρώτη εφημερίς του ωραίου φύλου» στην Κύπρο χρειαζόταν την πρόθυμη υποστήριξη των κυριών, ώστε να μεγιστοποιήσει τα οφέλη της.

>> Πάφος

Στην Πάφο ιδρύθηκε, το 1905, από τον Νεόφυτο Νικολαΐδη, ο «Αγών», ο οποίος και καλωσορίστηκε θερμά. «Ήτο αναγκαίον να υπάρχη δημοσιογραφικόν όργανον εις την απομεμακρυσμένην εκείνην πόλιν, την οποίαν δι’ έλλειψιν πνευματικής επικοινωνίας συνηθίσαμεν να φανταζώμεθα ως ευρισκόμενην εις το άλλον ημισφαίριον», τονίστηκε σε εφημερίδα της Λάρνακας. Ωστόσο, η κυκλοφορία του φερέλπιδος «Αγώνος» διακόπηκε το 1912. Στην Πάφο κυκλοφόρησε, επίσης, από τον Νικόλαο Αντωνιάδη, ο βραχύβιος «Αιών».

>> Κερύνεια

Πρώτη κερυνειώτικη εφημερίδα ήταν η «Νέα Ζωή», με εκδότη τον Ζήνωνα Κλεοβούλου, στα 1907-1908. Ακολούθησε, στα 1908-1910, ο έμμετρος «Ραγιάς» του Γεώργιου Σταυρίδη.

Συμπεράσματα

Σύμφωνα τον Κυριαζή, ο κυπριακός Τύπος σημείωσε, σε διάστημα 37 ετών, θεαματική πρόοδο, με τις στήλες να γεμίζουν με σοβαρή και ενδιαφέρουσα ύλη. Ο «επίπονος όσο και τιμητικός αγών της δημοσιογραφίας» καρποφορούσε. Ιδιαίτερες αναφορές γίνονται στις σπουδές των νεώτερων εκδοτών, δικηγόρων κυρίως αλλά και θεολόγων, φιλολόγων, ιατρών και εκπαιδευτικών. Επρόκειτο συνολικά για πολυπράγμονες λογίους, ανήσυχους και δυναμικούς, σπουδασμένους στο εξωτερικό, ιδίως στο «Εθνικόν Πανεπιστήμιον». Θετικότατα αποτιμάται και η παρουσία νέων επιστημόνων (όπως ο γράφων) «δημοσιογραφούντων» περιστασιακά ή συστηματικά.

Στα 1915, ο Κυριαζής έβλεπε τον Τύπο να έχει διαμορφώσει συγκεκριμένο πρόγραμμα, αντάξιο της αποστολής του. Μάλιστα, μπορούσε να παραβληθεί άφοβα με τον ελληνικό Τύπο «άλλων τμημάτων του Ελληνισμού». Ωστόσο, η εξακολούθηση του «καλού αγώνος» προϋπέθετε πολύπλευρη υποστήριξη. Καταληκτικά, τονίστηκε η βεβαιότητα πως στο μέλλον ο Τύπος θα εξακολουθούσε να αγωνίζεται «ακαταβλήτως», με αυταπάρνηση, θάρρος και ζέση, υπέρ των δικαίων της Κύπρου.

ΥΓ: Κατά τις δεκαετίες που ακολούθησαν, ο Τύπος, παρά τα κατά καιρούς περιοριστικά μέτρα, εξέφρασε ποικιλοτρόπως του πόθους και τα δίκαια του κυπριακού λαού, με διαφοροποιήσεις ανάλογες της ιδεολογικής ταυτότητας. Ο «Φιλελεύθερος» κυκλοφόρησε 40 χρόνια μετά τη δημοσίευση της «έρευνας» του Κυριαζή και 8 μήνες μετά την έναρξη του Εθνικοαπελευθερωτικού Αγώνα της ΕΟΚΑ. Το «προφίλ» του εκδότη του, του Νίκου Χρ. Παττίχη (1932-1974), μοιάζει –χωρίς να ταυτίζεται– με εκείνα των αρχαιότερων πρωτοπόρων: Νομικές και δημοσιογραφικές σπουδές στην Αθήνα και πρότερη εκδοτική δραστηριοποίηση («Ημερήσια Νέα», «Καθημερινά Φύλλα», «Ημερήσιος Τηλέγραφος», «Εσπερινή»). Η «σημαία» του «Φιλελεύθερου», όπως αποτυπώθηκε στο πρώτο φύλλο του, συναντά το πνεύμα του Κυριαζή. Μοναδική φιλοδοξία, εν μέσω αγώνα για τα «ιερώτερα πεπρωμένα» του τόπου, ορίστηκε η μαχητική συμβολή «εις την προώθησιν των οικονομικών, πολιτικών και εθνικών επιδιώξεων του Κυπριακού λαού».

Γράφτηκε, πως «η ποίηση είναι το σπίτι

που χωράει μέσα όλο τον κόσμο·

μα όταν η ελευθερία χάνεται

η ποίηση γίνεται σπαθί και ντουφέκι» (Λεύκιος Ζαφειρίου).

Το ίδιο μπορεί να ειπωθεί και για τον Τύπο.

* Δρ Ιστορίας Α.Π.Θ.