Πόσο επικίνδυνος είναι τελικά ο λαγοκέφαλος; H παρουσία του στην Κύπρο, τα χαρακτηριστικά του και το σχέδιο χορηγιών για τους αλιείς

Η αναστάτωση που προκαλεί στην Ελλάδα η εξάπλωση του λαγοκέφαλου φέρνει ξανά στο προσκήνιο ένα πρόβλημα που η Κύπρος αντιμετωπίζει εδώ και περίπου 20 χρόνια: την παρουσία ενός τοξικού και ξενικού ψαριού, το οποίο απειλεί τη θαλάσσια ζωή, προκαλεί ζημιές στα αλιευτικά εργαλεία και δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να καταναλώνεται. Η Αθήνα ετοιμάζεται να ακολουθήσει το κυπριακό μοντέλο, εξετάζοντας σχέδιο οικονομικής ενίσχυσης επαγγελματιών αλιέων για την αλίευση και απομάκρυνσή του από τις ελληνικές ακτές, σε μια προσπάθεια να περιοριστεί η εξάπλωσή του. Στην Κύπρο, αντίστοιχο σχέδιο έχει ήδη οδηγήσει στην απομάκρυνση πέραν των 100 τόνων λαγοκέφαλων από τα κυπριακά νερά.

Σύμφωνα με τα στοιχεία που εξασφάλισε το philenews από το Τμήμα Αλιείας και Θαλασσίων Ερευνών (ΤΑΘΕ), η παρουσία του λαγοκέφαλου (Lagocephalus sceleratus) στην Κύπρο είναι αυξημένη, και από το 2006 και ένθεν παρατηρείται ραγδαία αύξηση του πληθυσμού του. Το είδος συναντάται σε όλο το μήκος της ακτογραμμής της Κύπρου, και καθ’όλη τη διάρκεια του χρόνου. Βάσει των στατιστικών δεδομένων του Τμήματος, οι περισσότερες εκφορτώσεις του είδους που αφορούν στοχευμένη αλιεία και σχετίζονται με το Σχέδιο Χορηγιών για τον περιορισμό εξάπλωσης του λαγοκέφαλου, αφορούν τους καλοκαιρινούς μήνες και τις νότιες -νοτιοανατολικές περιοχές του νησιού. Ο λαγοκέφαλος εμφανίζεται σε ένα μεγάλο εύρος βαθών, σε μεγάλο τμήμα της θαλάσσιας περιοχής της Κύπρου. Βάσει καταγραφών του ΤΑΘΕ, αλιεύεται κυρίως σε βάθη περίπου 20-100 μέτρων.

Η εξάπλωση του λαγοκέφαλου στη Μεσόγειο συνδέεται με τις οικολογικές του ιδιότητες, καθώς πρόκειται για είδος με ευρύ φάσμα διατροφής, ικανότητα προσαρμογής σε διαφορετικές περιβαλλοντικές συνθήκες και περιορισμένους φυσικούς θηρευτές στην περιοχή. Πρόκειται για ένα ξενικό είδος Ινδοειρηνικής προέλευσης, το οποίο εισήλθε στη Μεσόγειο θάλασσα μέσω της Διώρυγας του Σουέζ.

Τα βασικά χαρακτηριστικά του

Ο λαγοκέφαλος αναγνωρίζεται από τα εξής χαρακτηριστικά:

• το μακρόστενο και μερικώς πλευρικά πεπλατυσμένο σώμα του
• τη ράχη με χρώμα πράσινο-καφέ και μαύρες ισομεγέθεις και κανονικά διατεταγμένες κηλίδες
• μια ασημένια λωρίδα από το στόμα μέχρι την άκρη της ουράς
• άσπρη κοιλιά
• και μια ασημένια βούλα μπροστά από κάθε μάτι.

Χαρακτηριστική είναι και η γνάθος του, που φέρει 4 πολύ ισχυρά δόντια, δύο πάνω και δύο κάτω, τα οποία ενώνονται για να σχηματίσουν ένα είδους ράμφους. Εξαιτίας αυτών των πολύ ισχυρών και συγχωνευμένων δοντιών του που μοιάζουν με λαγό πήρε και την ονομασία «λαγοκέφαλος». Επίσης, έχει την ικανότητα να φουσκώνει σημαντικά το σώμα του, απορροφώντας νερό ή αέρα. Χαρακτηριστικός είναι ο δυνατός θόρυβος κατά το φούσκωμα, που προέρχεται από την τριβή μεταξύ των δοντιών της άνω και της κάτω γνάθου.

Ο λαγοκέφαλος μπορεί να συγχέεται με ορισμένα άλλα είδη λαγοκέφαλων που έχουν παρόμοιο σχήμα σώματος και χρωματισμό, ή και άλλα είδη που έχουν την ικανότητα φουσκώματος. Ωστόσο, το χαρακτηριστικό ράμφος με τα ισχυρά συγχωνευμένα δόντια, οι μαύρες κηλίδες στη πλάτη και η ασημένια πλευρική λωρίδα είναι στοιχεία που τον ξεχωρίζουν εύκολα από άλλα είδη.

Ο κίνδυνος δηλητηρίασης και τα συμπτώματα

Το ψάρι είναι εξαιρετικά δηλητηριώδες όταν φαγωθεί. Περιέχει ισχυρή τετραδοτοξίνη στους ιστούς του, γεγονός που μπορεί να προκαλέσει τροφική δηλητηρίαση αλλά και θάνατο σε όποιον το καταναλώσει, καθώς η τετραδοτοξίνη δεν καταστρέφεται με το μαγείρεμα και δεν υπάρχει αντίδοτο για τη συγκεκριμένη νευροτοξίνη.

Εάν κάποιος καταναλώσει κατά λάθος λαγοκέφαλο θα πρέπει να μεταβεί άμεσα στο νοσοκομείο. Μέχρι να λάβει την απαραίτητη ιατρική βοήθεια, θα πρέπει να παρακολουθεί προσεκτικά τα συμπτώματα ώστε να είναι σε θέση να ενημερώσει όσο πιο στοχευμένα μπορεί τους γιατρούς.

Τα πρώτα συμπτώματα δηλητηρίασης εμφανίζονται συνήθως μέσα σε λίγα λεπτά έως λίγες ώρες μετά την κατανάλωση και περιλαμβάνουν μούδιασμα ή μυρμήγκιασμα γύρω από το στόμα και στα άκρα, ναυτία, εμετούς διάρροια και ζάλη. Σε σοβαρές περιπτώσεις, η κατάσταση μπορεί να εξελιχθεί πολύ γρήγορα με μυϊκή αδυναμία, παράλυση και αναπνευστική δυσχέρεια, γεγονός που μπορεί να απειλήσει τη ζωή του ασθενούς. Για αυτό απαιτείται άμεση μεταφορά σε νοσοκομείο με την εμφάνιση των πρώτων συμπτωμάτων.

Αξίζει να σημειωθεί ότι δεν υπάρχει κίνδυνος δηλητηρίασης με εξωτερικό άγγιγμα ή σε περίπτωση δαγκώματος. Πιθανό δάγκωμα μπορεί να προκαλέσει τραυματισμό εξαιτίας των ισχυρών σαγονιών. Ωστόσο, θα πρέπει να αποφεύγεται η παρενόχληση ή και σίτιση του λαγοκέφαλου, σε περίπτωση που το συναντήσει κάποιος, όπως άλλωστε ισχύει για κάθε άγριο είδος.

Μόνο ένα περιστατικό δηλητηρίασης στην Κύπρο

Στην Κύπρο δεν έχουν καταγραφεί επιθέσεις κατά την 20ετή παρουσία του είδους στο νησί. Υπάρχει ένα καταγεγραμμένο περιστατικό δηλητηρίασης δύο ατόμων από κατανάλωση λαγοκέφαλου το 2016, με αίσιο τέλος. Δεν υπάρχουν καταγεγραμμένα περιστατικά τραυματισμών από λαγοκέφαλο, ωστόσο το Τμήμα Αλιείας συστήνει προσοχή και αποφυγή οποιαδήποτε επαφής με αυτό το είδος. Ο χειρισμός του λαγοκέφαλου θα πρέπει να περιορίζεται αποκλειστικά σε αλιείς και αρμόδιους φορείς που γνωρίζουν τα χαρακτηριστικά και τους κινδύνους του είδους. 

Πώς επηρεάζει την αλιεία και τα τοπικά θαλάσσια οικοσυστήματα

Ο λαγοκέφαλος, σύμφωνα με το ΤΑΘΕ αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα χωροκατακτητικά είδη στη Μεσόγειο. Επηρεάζει την αλιεία προκαλώντας ζημιές σε αλιεύματα και αλιευτικά εργαλεία, ενώ παράλληλα αυξάνει το οικονομικό κόστος για τους επαγγελματίες αλιείς. Σε οικολογικό επίπεδο, είναι ένας ιδιαίτερα αποτελεσματικός θηρευτής που καταναλώνει ψάρια, καρκινοειδή και μαλάκια, ασκώντας μεγάλη πίεση στους γηγενείς πληθυσμούς και ανταγωνίζεται τα αυτόχθονα είδη για τροφή και ενδιαιτήματα. Η εξάπλωση του μπορεί να διαταράξει τις τροφικές αλυσίδες και να επηρεάσει αρνητικά τη βιοποικιλότητα των παράκτιων οικοσυστημάτων της Μεσογείου. Με άλλα λόγια αποτελεί σοβαρή απειλή για την αλιεία και την οικολογική ισορροπία της Μεσογείου.

Το παράδειγμα της Κύπρου και το Σχέδιο Χορηγιών

Το ΤΑΘΕ παρακολουθεί συστηματικά την παρουσία και τις επιπτώσεις του είδους μέσω των διαθέσιμων δεδομένων αλιευμάτων και εκφορτώσεων, ενώ ο λαγοκέφαλος έχει ενταχθεί στα είδη που παρακολουθούνται στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος συλλογής αλιευτικών δεδομένων (EU Data Collection Framework). Η συλλογή δεδομένων περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, πληροφορίες σχετικά με τις εκφορτώσεις, την αλιευτική δραστηριότητα και την κατανομή του είδους.

Το ΤΑΘΕ έχει ήδη εφαρμόσει σχέδια μετριασμού των επιπτώσεων από τις δύο προηγούμενες προγραμματικές περιόδους, 2007-2013 και 2014-2020. Κατά την τρέχουσα προγραμματική περίοδο, εφαρμόζεται από τον Ιούνιο του 2024 το Σχέδιο Χορηγιών για τον περιορισμό εξάπλωσης του λαγοκέφαλου στα παράκτια ύδατα της Κύπρου. Σκοπός του Σχεδίου είναι ο μετριασμός του είδους «λαγοκέφαλος» (Lagocephalus sceleratus) στην παράκτια ζώνη της Κύπρου από συλλογικές ομάδες αλιέων και αφορά την άσκηση έντονης στοχευμένης αλιευτικής πίεσης στον πληθυσμό από τον παράκτιο επαγγελματικό στόλο της Κύπρου.

Το Σχέδιο με προϋπολογισμό 1,395,000.00 ευρώ συγχρηματοδοτείται από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Θάλασσας Αλιείας και Υδατοκαλλιέργειας (ΕΤΘΑΥ) και από την Κυπριακή Δημοκρατία. Οι Δικαιούχοι του Σχεδίου είναι επαγγελματίες αλιείς, κάτοχοι επαγγελματικής άδειας Α, Β ή πολυδύναμη. Η αμοιβή των Δικαιούχων ανέρχεται στα 4,73 ευρώ/κιλό. Έχουν υποβάλει αίτηση 11 συλλογικές ομάδες (περίπου 150 αλιείς) και μέχρι σήμερα έχουν δοθεί 487,000 ευρώ που αντιστοιχούν σε περίπου 103,000 kg.

Οι ψαράδες που συμμετέχουν στο Σχέδιο Χορηγιών για τον περιορισμό εξάπλωσης του είδους στα παράκτια ύδατα της Κύπρου ακολουθούν συγκεκριμένες οδηγίες χειρισμού και διαχείρισης, όπως αυτές προβλέπονται από το εν λόγω Σχέδιο.

Σημειώνεται πως το εν λόγω παράδειγμα θα ακολουθήσει και η Ελλάδα, αφού μετά από την επικήρυξη του ξενικού ψαριού με 5,33 ευρώ το κιλό για την εξαλίευσή του, η ελληνική κυβέρνηση μελετά τον τρόπο με τον οποίο θα μονιμοποιηθεί η παροχή κινήτρου προς τους ψαράδες για να συνεχίσουν να ψαρεύουν τα λαγόψαρα, τα οποία ούτως ή άλλως δεν μπορούν να εξαλειφθούν. Σε πρώτη φάση, έχει αποφασιστεί οι ποσότητες των λαγοκέφαλων που θα ψαρεύουν οι αλιείς, αφού θα ζυγίζονται και ελέγχονται με αυστηρές διαδικασίες, θα μεταφέρονται με ειδικά οχήματα σε υψικαμίνους για να καούν.

Το βασικό μήνυμα προς τους πολίτες

Το Τμήμα Αλιείας ξεκαθαρίζει ότι το είδος αυτό επηρεάζει κυρίως τους επαγγελματίες αλιείς, καθότι επιφέρει ζημιές τόσο στα αλιευτικά εργαλεία όσο και στο αλίευμα. Οι λουόμενοι δεν διατρέχουν κανέναν ιδιαίτερο κίνδυνο στις παραλίες, ωστόσο, θα πρέπει να αποφεύγεται η παρενόχληση ή και σίτιση του λαγοκέφαλου, σε περίπτωση που το συναντήσει κάποιος, όπως άλλωστε ισχύει για κάθε άγριο είδος. Προτρέπει παράλληλα τους πολίτες να ενημερώνονται μέσω έγκυρων πηγών σχετικά με την παρουσία του λαγοκέφαλου στη θαλάσσια περιοχή της Κύπρου, όπως η ιστοσελίδα του Τμήματος Αλιείας και Θαλασσίων Ερευνών, ώστε να αποφεύγεται η ανησυχία και ο πανικός.