Στις 23 και 24 Απριλίου οι ηγέτες της Ευρωπαϊκής Ένωσης θα βρεθούν στη Λευκωσία για το άτυπο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο. Μια σύνοδος η οποία θα πρέπει να ασχοληθεί με το τιμολόγιο που αφήνουν οι επιδιώξεις της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής. Η συνάντηση της Λευκωσίας πραγματοποιείται ανάμεσα σε δύο πολέμους, στην Ουκρανία και στο Ιράν, δύο πολέμους που ανεβάζουν πολύ ψηλά το κόστος για την Ευρώπη και τους πολίτες της.
Από τις τέσσερις σημαντικές κρίσεις που ξέσπασαν πέριξ της Ευρωπαϊκής Ένωσης, στις τρεις είχε ουσιαστική ή άμεση εμπλοκή η Ουάσιγκτον και μόνο στη μία πρωταγωνιστούσαν ευρωπαϊκές χώρες. Ανεξαρτήτως όμως του πως και γιατί ξεκίνησαν αυτές οι κρίσεις, στο τέλος η Ευρωπαϊκή Ένωση κλήθηκε και καλείται μέχρι και σήμερα να πληρώσει ένα σοβαρό τίμημα, τόσο οικονομικό όσο και πολιτικό.
Σε διάφορα επίπεδα εντός της ΕΕ αναδεικνύεται η απουσία μιας δομημένης ενιαίας κοινής και αμυντικής πολιτικής ως την αιτία που αναγκάζονται οι Βρυξέλλες να τρέχουν πίσω από γεγονότα τα οποία προέκυψαν εξ υπαιτιότητας άλλων και κυρίως της Ουάσιγκτον.
Το τιμολόγιο καταλήγει στις Βρυξέλλες
Η ΕΕ δεν ξεκίνησε τον πόλεμο στην Ουκρανία, τη Συρία ή το Ιράν – αλλά πληρώνει το μεγαλύτερο οικονομικό κόστος σε τρία επίπεδα:
◗ Οικονομικό: Ενεργειακό σοκ (Ουκρανία, Ιράν), ανατιμήσεις και πληθωρισμός. Το κόστος για τον Ευρωπαίο καταναλωτή πολύ μεγάλο, ο οποίος βλέπει τη ζωή του χειροτερεύει αντί να βελτιώνεται.
◗ Πολιτικό: Υποστήριξη του διεθνούς δικαίου αλλά και διατήρηση της αμερικανικής συμμαχίας. Εσωτερικές αντιδράσεις ένεκα των επιπτώσεων των πολέμων και ραγδαία άνοδος των ευρωσκεπικιστών, λαϊκιστών και ακροδεξιών.
◗ Αμυντικό: Αναγκαστική αναδιάρθρωση της αμυντικής αρχιτεκτονικής μέσω του – ReArm Europe, του SAFE, αλλά και το Άρθρο 42(7). Η Ευρώπη είναι πλέον αναγκασμένη να ξαναχτίσει στρατό από μηδενική βάση.
Οι επιπτώσεις για την ΕΕ ανά σύγκρουση
➤ Εμφύλιος στη Συρία (2011): Μεγαλύτερη προσφυγική κρίση μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Πάνω από 1 εκατ. πρόσφυγες στην Ευρώπη το 2015–16. Άνοδος της ακροδεξιάς σε Γερμανία, Αυστρία, Σουηδία, Ιταλία. Κατάρρευση Συμφωνίας Δουβλίνου. Ταπεινωτική συμφωνία με Τουρκία (Μάρτιος 2016 – 6 δισ. ευρώ) για να κρατήσει τους πρόσφυγες μακριά. Το Brexit εν μέρει τροφοδοτήθηκε από τον φόβο της μετανάστευσης. Η Ρωσία και η Τουρκία μοίρασαν τη Συρία και η ΕΕ έμεινε θεατής.
➤ Λιβύη / Βόρεια Αφρική (2011): Η παρέμβαση του ΝΑΤΟ το 2011 στη Λιβύη με πρωτοστάτες τη Γαλλία και τη Γερμανία δημιούργησε κενό κράτους αντί μια δομημένη δημοκρατική χώρα. Η διαλυμένη Λιβύη έγινε κεντρική διαδρομή μεταναστευτικών ροών από την Υποσαχάρια Αφρική. Δεκάδες χιλιάδες νεκροί στη Μεσόγειο. ΕΕ χρηματοδοτεί λιβυκή ακτοφυλακή που κατηγορείται για παραβιάσεις. Η αστάθεια διαχέθηκε στο Σαχέλ (Μάλι, Νίγηρας, Μπουρκίνα Φάσο) όπου οι ευρωπαϊκές αποστολές απέτυχαν.
➤ Ουκρανία (2022): Ένας πόλεμος στη γειτονιά της Ευρώπης η οποία πληρώνει το πιο ακριβό τίμημα από όλους. Ενεργειακή κρίση την περίοδο 2022-23 λόγω της εξάρτησης από το ρωσικό φυσικό αέριο. Αυτό είχε ως συνεπακόλουθα τον πληθωρισμό, την αποβιομηχανοποίηση , και τη γερμανική ύφεση. Ενώ πλήρωσε και πέραν των 100 δισεκατομμυρίων σε βοήθεια, συν 4 εκατομμύρια Ουκρανοί πρόσφυγες στην Ευρώπη. Εξέλιξη που έφερε και πλήρη ανατροπή της ευρωπαϊκής αμυντικής αρχιτεκτονικής.
➤ Πόλεμος Ιράν (2026): Ενεργειακό σοκ με το πετρέλαιο να κινείται πάνω από τα 110 δολάρια, με όλες τις παρενέργειες στον τομέα της οικονομίας. Όξυνση στις σχέσεις Ευρώπης και Αμερικής. Κλιμάκωση στον Λίβανο και κίνδυνος νέων μεταναστευτικών ροών. Η ΕΕ καλεί τις ΗΠΑ να μην προβαίνουν σε ενέργειες που συνιστούν εγκλήματα πολέμου και οι ΗΠΑ κατηγορούν την ΕΕ/ΝΑΤΟ ότι δεν ήταν εκεί όταν χρειάστηκε.
Ποιο ρόλο έπαιξε η κάθε πλευρά
Ξεκινώντας από τη Συρία, οι ΗΠΑ υποστήριξαν τους αντικαθεστωτικούς με στόχο την ανατροπή του καθεστώτος, ενώ στη συνέχεια υποχώρησαν διαμηνύοντας ότι δεν είναι δικό τους πρόβλημα, με αποκορύφωμα την εγκατάλειψη των Κούρδων από τον Τραμπ. Για τις ΗΠΑ το κόστος ήταν ελάχιστο. Για την ΕΕ αρχικά κινήθηκε στο πλαίσιο της διπλωματίας και την παροχή ανθρωπιστικής βοήθειας. Στη συνέχεια κλήθηκε να διαχειριστεί πέραν του ενός εκατομμυρίου πρόσφυγες, πλήρωσε και 6 δισεκατομμύρια στην Τουρκία, η οποία επέβαλε εκβιαστικούς όρους. Το κόστος για την ΕΕ ήταν πολιτική αποσταθεροποίηση, δισεκατομμύρια ευρώ, και εν μέρει το Brexit. Στην πράξη, οι ΗΠΑ άναψαν τη φωτιά, την άφησαν να εξαπλωθεί και την άφησαν στην ΕΕ να τρέχει να σβήσει τις στάχτες.
Στη Λιβύη οι ΗΠΑ ηγούνταν από το παρασκήνιο και άφησαν Γαλλία και Βρετανία να πρωτοστατήσουν, οι οποίες προφανώς έβλεπαν μια ευκαιρία να επανακτήσουν κάποια ισχύ. Μετά τον πρώτο χρόνο οι ΗΠΑ βγήκαν εκτός και το κόστος ήταν και σ’ αυτή την περίπτωση μηδενικό. Ο ρόλος Γαλλίας-Βρετανίας και η εμπλοκή του ΝΑΤΟ είχε προκαλέσει διχασμό στις τάξεις της ΕΕ. Εν τέλει η ΕΕ η οποία συμμετείχε έμμεσα στην καταστροφή της Λιβύης έμεινε να πληρώνει μόνη της το κόστος και οι ΗΠΑ εξαφανίστηκαν.
Στην Ουκρανία τα πράγματα ήταν κάπως πιο περίπλοκα καθώς τόσο η ΕΕ όσο και οι ΗΠΑ κινήθηκαν με γνώμονα τη διεύρυνση προς τα ανατολικά παραγνωρίζοντας την αντίδραση της Ρωσίας. Ο αρχικός ρόλος των ΗΠΑ είχε να κάνει με την επέκταση του ΝΑΤΟ προς τα ανατολικά και μετά το ξέσπασμα του πολέμου η Ουάσιγκτον κλήθηκε να πληρώσει ένα σημαντικό κόστος κυρίως σε όπλα, χωρίς όμως ενεργειακό σοκ ή άλλη επίδραση. Η ΕΕ υποσχέθηκε ευρωπαϊκή ολοκλήρωση χωρίς σαφή οδικό χάρτη. Το κόστος για την Ευρώπη άμεσο και εξαιρετικά ψηλό που δεν είναι μόνο τα 100 δισεκατομμύρια, είναι το ενεργειακό σοκ, οι πρόσφυγες, η γερμανική ύφεση και ο πληθωρισμός.
Ο πρόσφατος πόλεμος στο Ιράν ξεκίνησε ως γνωστό από τη συνεργασία ΗΠΑ και Ισραήλ στοχεύοντας το ιρανικό καθεστώς το οποίο παρά την απώλεια της ηγεσίας του φαίνεται να παραμένει σταθερό μετά από ένα μήνα συγκρούσεων. Για τις ΗΠΑ το κόστος είναι μέχρι στιγμής στρατιωτικό, αλλά ενεργειακά παραμένουν ανεξάρτητες. Η ΕΕ δεν είχε καμιά ανάμιξη ούτε και ρωτήθηκε για τον πόλεμο. Το κόστος άρχισε ήδη να ανεβαίνει με το πετρέλαιο στα 110+ δολάρια. Παράλληλα οι επιθέσεις του Ισραήλ κατά του Λιβάνου, στοχεύοντας στη Χεζμπολάχ δημιουργούν νέους κινδύνους για μεταναστευτικές ροές.
Αναζητώντας την επόμενη μέρα
Ο Ευρωπαίος Επίτροπος Αντρίους Κουμπίλιους ήταν αρκούντως ξεκάθαρος δηλώνοντας πως «450 εκατομμύρια πολίτες της ΕΕ δεν πρέπει να εξαρτώνται από 340 εκατομμύρια Αμερικανούς για να υπερασπιστούν τον εαυτό τους». Σε επίπεδο ΕΕ ξεκίνησε αυτή η συζήτηση τη στιγμή που τα γεγονότα τρέχουν πιο γρήγορα από τους θεσμούς της. Το Άτυπο Συμβούλιο της Λευκωσίας έρχεται σε μια στιγμή που η απόσταση μεταξύ ρητορικής και πραγματικότητας παραμένει τεράστια – και ο πόλεμος στο Ιράν απλώς επιτάχυνε το ρολόι.
Η ΕΕ προσπαθεί να δημιουργήσει τις δικές της αμυντικές δομές μέσω του ReArm Europe / Readiness 2030, στοχεύοντας σε κινητοποίηση 800 δισεκατομμυρίων ευρώ σε αμυντικές επενδύσεις μέσω πέντε πυλώνων. Επιπρόσθετα μέσω του προγράμματος SAFE θα δοθούν 150 δισεκατομμύρια ευρώ σε δάνεια για κοινές αμυντικές προμήθειες, στοχεύοντας σε βελτίωση της διαλειτουργικότητας και τον στρατηγικό συντονισμό.
Ωστόσο όλα αυτά δεν είναι χωρίς εσωτερικό κόστος για την ΕΕ, αφού ακόμα κι αυτή η ονομασία «ReArm» άλλαξε σε «Readiness 2030» λόγω αντιδράσεων Ιταλίας και Ισπανίας ενώ Σλοβακία και Ουγγαρία παραμένουν εμπόδια. Το ReArm Europe παραμένει επικεντρωμένο στις εθνικές δαπάνες — δεν λύνει το πρόβλημα κοινής προμήθειας και διαλειτουργικότητας. Πιο φιλόδοξα εργαλεία (Next Generation EU-τύπου μηχανισμός) αποκλείστηκαν.
Ουσιαστικά η Ευρώπη αναγκάστηκε να κινηθεί όχι λόγω της δικής της βούλησης αλλά λόγω της αμερικανικής αναξιοπιστίας που προκάλεσε ο Ντόναλντ Τραμπ. Όπως χαρακτηριστικά σημείωσε ο Μαρκ Ρούτε, ΓΓ ΝΑΤΟ, «χωρίς τον Τραμπ τίποτε από αυτά δεν είχε συμβεί».
Υπάρχει όμως και η παραδοχή – όπως τη διατύπωσε διπλωμάτης της ΕΕ στο Politico – ότι ως Ευρωπαϊκή Ένωση «δεν δείχνουμε τη θέλησή μας στον κόσμο. Κολλάμε προσπαθώντας να διαπραγματευτούμε και να αξιοποιήσουμε την έξοδό μας από καταστάσεις και να ελαχιστοποιήσουμε τις επιπτώσεις». Η διάγνωση είναι σαφής, η ΕΕ υποφέρει γιατί είναι αδύνατη στην παγκόσμια σκηνή. Στη σύνοδο της Λευκωσίας ίσως γίνει ένα πρώτο βήμα προς τα εμπρός.
