Σε ένα σύντομο σχόλιό της για το έργο των τρομερών παιδιών της αγγλικής εικαστικής σκηνής Jake και Dinos Chapman, η Δρ φιλοσοφίας Έφη Κυπριανίδου, επιχειρεί να διερευνήσει πώς το αίσθημα της αηδίας συμβάλλει στην κατανόηση.
Στις αρχές της δεκαετίας του 1990, οι Chapman επαναδημιούργησαν μια τρισδιάστατη σειρά από τα χαρακτικά του Φρανθίσκο Γκόγια, εστιάζοντας σε σκηνές ωμής βίας, χρησιμοποιώντας μικροσκοπικές πλαστικές φιγούρες που ζωγραφίστηκαν με το χέρι. Το 2003 απέκτησαν μια σειρά από αυθεντικά χαρακτικά του Goya και τα μεταποίησαν, ζωγραφίζοντας κλόουν και καρικατούρες πάνω από τα αρχικά πρόσωπα των μορφών. Στα έργα τους Sex I-III ακρωτηριασμένοι και ευνουχισμένοι στρατιώτες από Τα Δεινά του Πολέμου του Γκόγια παρουσιάζονται σε μια προχωρημένη κατάσταση αποσύνθεσης, με μεγάλες μύγες, σκουλήκια, κάμπιες, αράχνες και φίδια. Οι Chapman δημιούργησαν επίσης τα μακάβρια τοπία – διοράματα Hell, σύνθετες δηλαδή συνθέσεις σε μικροσκοπική κλίμακα, που απεικονίζουν σκηνές υπερβολικής βίας με φιγούρες Ναζί και σε πιο πρόσφατα έργα, με τον κλόουν της αλυσίδας εστιατορίων McDonald’s.
Διάσπαρτα σώματα, πληγές, εκσπλάχνωση, σωματικά υγρά, αποσύνθεση σάρκας, σμήνη εντόμων ή αρουραίων, εικόνες σεξουαλικής διαστροφής: στην καρδιά των στιγμιότυπων φρίκης των Chapman εμφωλεύει η αηδία, υλική και ηθική. Γιατί μας ελκύουν αυτές οι εικόνες αναπαράστασης του Κακού;
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ: Jake Chapman: Ζητώ συγγνώμη που είμαι τόσο σχολαστικός με τις λέξεις
Η αηδία είναι μια ισχυρή σπλαχνική αποστροφή – ίσως πιο φυσικό και αισθητηριακό από οποιαδήποτε άλλο συναίσθημα. Από όλα τα συναισθήματα που μπορεί να εμπνεύσει η τέχνη, η αηδία είναι το πιο δύσκολο να σχετιστεί με τη θετική αισθητική απόκριση, ειδικά σε ό,τι έχει να κάνει με τις θεωρίες αισθητικής απόλαυσης. Ο Καντ θεωρούσε ότι η αηδία είναι το μόνο συναίσθημα που δεν μπορεί να προκαλέσει αισθητική απόλαυση και σε αυτή του την πεποίθηση αντιπροσωπεύει την πλειοψηφία των στοχαστών του 18ου αιώνα. Ο Καντ προφανώς έσφαλλε: η αηδία δεν αποτελεί ένα νέο φαινόμενο, καθώς υπάρχουν πολλά παραδείγματα από την ιστορία της τέχνης όπου η πρόκληση της αηδίας αποτελεί σημαντικό στοιχείο για την κατανόησή τους (μπορούμε για παράδειγμα να σκεφθούμε έργα του Τισιάνου, του Ζερικώ και του Γκόγια).
Η αηδία, η αποστροφή και ο φόβος είναι συναισθήματα που μας θυμίζουν κυρίως τη ζωώδη φύση και τη θνησιμότητά μας. Αναπαριστώντας πτυχές του πώς είναι να είναι κανείς ευάλωτος, τα έργα τέχνης μας φέρνουν σε επαφή με καταστάσεις που στην πραγματική ζωή τείνουν να προκαλούν αηδία και αποστροφή. Έτσι, σύμφωνα με μια αριστοτελική αντίληψη, τα έργα τέχνης μας εξοικειώνουν με τις πιο έντονες εκφάνσεις του τρωτού της ανθρώπινης ύπαρξης, όπως είναι η αηδία, και ως εκ τούτου μπορούν να αποτελέσουν εργαλεία για την ανάπτυξη συμπόνιας.
Μέσω των έργων των Τσάπμαν, μπορούμε να αντιληφθούμε με μεγαλύτερη σαφήνεια το «πραγματικό» στις συναισθηματικές μας αποκρίσεις στο δράμα των άλλων ανθρώπων. Μας βοηθούν να αναγνωρίσουμε ότι η καθημερινή μετάδοση αισθητικοποιημένων εικόνων τραγωδίας από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης έχει εξαντλήσει την επίγνωση του τραγικού στον κόσμο και μας έκανε να μην μπορούμε να αντιδράσουμε σε αυτό με συμπόνια. Έτσι, τα έργα τους μας ωθούν να αναζητούμε λόγους για τις συναισθηματικές αποκρίσεις μας ή για την απουσία τους και να προσπαθούμε να αισθανόμαστε συμπόνια εντός του χώρου του λογικής.
Η τέχνη των Chapman δείχνει ότι αν δεν αμφισβητήσουμε το ιδανικό της συμπόνιας από διάφορες οπτικές, δεν μπορούμε να είμαστε ηθικά ευαίσθητοι. Αυτό που είναι σπουδαίο στο έργο τους, κατά την άποψή μου, είναι η κατάφαση του ζωώδους της ανθρώπινης φύσης και η αποκάλυψη του ρόλου της αηδίας είτε στην ενίσχυση, είτε στην παρεμπόδιση ενός συμπονετικού τρόπου θέασης της τραγικής μοίρας άλλων ανθρώπων.
