Η ηθική υποχρέωση που ένιωθε η Βικτώρια Μαντ απέναντι στην Κύπρο, ήταν η αφορμή να επιστρέψει στο νησί η συλλογή με 250 αρχαία αντικειμενα του παππού της. Η Βασιλική Κασσιανίδου ξετυλίγει την ιστορία τους και μιλά για τη σημασία της επιστροφής τους.
Ξεκινώντας τη λειτουργία της στην Κύπρο το 1914, η αμερικανική εταιρεία Cyprus Mines Corporation που δημιουργήθηκε από τον Χάρβεϊ Μαντ, δραστηριοποιήθηκε στη διαχείριση μεταλλείων στη Σκουριώτισσα, το Απλίκι, το Μαυροβούνι και τον Μαθιάτη. Στo πλαίσιo αυτών των εκσκαφών, οι εργάτες που δούλευαν στα μεταλλεία ανακάλυπταν συχνά αρχαίους τάφους και αρχαιολογικούς θησαυρούς, τους οποίους παρέδιδαν στην εταιρεία. Παράλληλα, ο Χάρβεϊ Μαντ αγόραζε διάφορα αρχαία αντικείμενα από Κύπριους πολίτες. Έτσι δημιούργησε μια σημαντική συλλογή με περίπου 250 αντικείμενα.
Φεύγοντας από την Κύπρο τη δεκαετία του 1930, ο Χάρβεϊ Μαντ πήρε μαζί του τη συλλογή με την άδεια τής τότε αποικιοκρατικής κυβέρνησης και τη συγκατάθεση του Τμήματος Αρχαιοτήτων. Στο σπίτι του στην Αμερική, σ’ ένα υπόγειο, ο Μαντ δημιούργησε ένα μικρό μουσείο με τις κυπριακές αρχαιότητες. Μετά το θάνατό του, μεγάλο μέρος της συλλογής δωρήθηκε στο Harvey Mudd College στην Καλιφόρνια, το οποίο δημιουργήθηκε από την οικογένεια, ενώ κάποια αντικείμενα βρίσκονται στην κατοχή των εγγονών και δισέγγονών του.
Αυτή η συλλογή, όπως εξηγεί η διευθύντρια της Αρχαιολογικής Μονάδας του Πανεπιστημίου Κύπρου Βασιλική Κασσιανίδου, επιστρέφει στο νησί χωρίς να χρειαστεί να γίνουν δικαστικές διαδικασίες όπως έχει συμβεί με άλλες αρχαιότητες. «Για παράδειγμα, μετά την εισβολή του 1974 πολλά αντικείμενα από συλλογές που ήταν στα κατεχόμενα, όπως αυτά της συλλογής Χατζηπροδρόμου, εμφανίστηκαν ή εμφανίζονται σε δημοπρασίες στο εξωτερικό και το Τμήμα Αρχαιοτήτων, το Ίδρυμα Αναστάσιος Γ. Λεβέντη και το Πολιτιστικό Ίδρυμα της Τράπεζας Κύπρου, κάνουν μεγάλες προσπάθειες να τα επαναπατρίσουν συχνά μέσα από δικαστικές διαδικασίες κατά τις οποίες πρέπει να αποδείξουν το αυτονόητο σε εμάς αλλά όχι σε όλους ότι αυτά τα αντικείμενα είναι κλοπιμαία και παράνομα έχουν εξαχθεί από την Κύπρο».
Στη διάρκεια της έρευνάς της, η κ. Κασσιανίδου βρήκε στο Κρατικό Αρχείο τις επιστολές με τις οποίες μέλη της Cyprus Mines Corporation δηλώνουν στο Τμήμα Αρχαιοτήτων τα αντικείμενα που είχαν στην ιδιοκτησία τους και ζητούν την άδεια εξαγωγής τους από την Κύπρο. Διευθυντής τότε του Τμήματος στην Κύπρο ήταν ο Πήτερ Μεγκό, ο οποίος έδωσε την άδεια σύμφωνα με τον Περί Αρχαιοτήτων Νόμο που μπήκε σε εφαρμογή το 1936.
Η ιστορική αξία τους
Η συλλογή περιλαμβάνει γύρω στα 250 αρχαία αντικείμενα, κυρίως κεραμικά της Εποχής του Σιδήρου, γυάλινα αγγεία από τάφους της Ρωμαϊκής εποχής, κάποια χάλκινα αντικείμενα, κεραμικά ειδώλια και μια κεφαλή ενός γλυπτού της Κλασικής περιόδου από ασβεστόλιθο. Το πιο σημαντικό από τα αντικείμενα, σύμφωνα με τη διευθύντρια της Ερευνητικής Μονάδας Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου, είναι ένα τάλαντο χαλκού, το ένα από τα τρία συνολικά που βρέθηκαν στην Κύπρο. Το πρώτο τάλαντο βρέθηκε τον 19ο αιώνα, όταν έκανε ανασκαφές στην Κύπρο το Βρετανικό Μουσείο, στο οποίο εκτίθεται σήμερα. Τα άλλα δύο τα είχε ένας αρχαιοπώλης από την Αμμόχωστο ο οποίος και τα πρόσφερε στον Χάρβεϊ Μαντ. Το Τμήμα Αρχαιοτήτων της Κύπρου συμφώνησε μαζί του να τα αγοράσει, να αφήσει το ένα στο Κυπριακό Μουσείο στην Κύπρο και το άλλο να το μεταφέρει μαζί με τα υπόλοιπα αντικείμενα που αποτελούσαν τη συλλογή του στην Καλιφόρνια.
Σε πρόσφατο ταξίδι τους στις αρχές Δεκεμβρίου, ο τέως πρύτανης του Πανεπιστημίου Κύπρου καθ. Κωνσταντίνος Χριστοφίδης και η Βασιλική Κασσιανίδου, παρέστησαν σε τελετή που έγινε στην Καλιφόρνια, στο Harvey Mudd College, για την υπογραφή της συμφωνίας παράδοσης της συλλογής. Σ’αυτή την τελετή η πρόεδρος του αμερικανικού πανεπιστημίου, καθηγήτρια Μαρία Κλάβε, ανέφερε χαρακτηριστικά: «Φιλοξενήσαμε στο κολέγιό μας για πολλά χρόνια τη συλλογή αρχαιοτήτων που έφερε αρχικά στην έδρα του από την Κύπρο ο Χάρβεϊ Μαντ. Ήταν χαρά μας να έχουμε τόσο σπάνια και όμορφα έργα στο ίδρυμά μας, ωστόσο πάντα νιώθαμε ότι δεν ανήκουν πραγματικά σε μας. Στην πραγματικότητα ανήκουν στο νησί από το οποίο ήρθαν τη δεκαετία του ’30». Από την πλευρά της η Βικτώρια Μαντ σχολίασε: «Μεγαλώνοντας με αυτούς τους αρχαίους θησαυρούς, τροφοδότησα τη φαντασία μου και την εκτίμησή μου για την ιστορία της τέχνης, των αρχαίων λαών και των πλούσιων πολιτισμών που τους δημιούργησαν. Ελπίζω οι αρχαιότητες αυτές να εμπνεύσουν νέες γενιές μαθητών και επιστημόνων, ώστε να κατανοήσουν και να εκτιμήσουν καλύτερα αυτή την πλούσια ιστορία και τον υπέροχο αλλά εύθραυστο κόσμο μας».
Τα 250 αντικείμενα θα μεταφερθούν στην Κύπρο σύντομα με τη συνεργασία του Τμήματος Αρχαιοτήτων, του Υπουργείου Εξωτερικών και της Πρεσβείας της Κύπρου στις ΗΠΑ και θα εκτεθούν στο νέο κτήριο του «Κέντρου Πληροφόρησης – Βιβλιοθήκη Στέλιος Ιωάννου».
Η σημασία της επιστροφής
Τα τελευταία χρόνια γίνεται μια μεγάλη συζήτηση διεθνώς για τον επαναπατρισμό αρχαίων αντικειμένων από μουσεία και ιδιωτικές συλλογές στον τόπο που ανήκουν. Υπάρχουν και αυτοί που υποστηρίζουν πως οι κυπριακές αρχαιότητες που είναι διάσπαρτες στον κόσμο παίζουν τον ρόλο του πολιτιστικού πρεσβευτή στις μεγάλες πρωτεύουσες όπου εκτίθενται. Στο πλαίσιο αυτής της συζήτησης, η επιστροφή της συλλογής Χάρβεϊ Μαντ από την Καλιφόρνια στο Πανεπιστήμιο Κύπρου έχει τη δική της σημασία. «Είναι η πρώτη φορά ίσως που επιστρέφεται στην Κύπρο τόσο μεγάλος αριθμός αντικειμένων. Επίσης είναι πολύ σημαντικό ότι οι αρχαιότητες αυτές επιστρέφουν με ιδιωτική πρωτοβουλία. Ο συμβολισμός είναι μεγάλος και για τον διεθνή χώρο, σε μια εποχή που διεξάγεται μια συζήτηση για την επιστροφή αρχαιοτήτων στον τόπο τους. Η υπογραφή της συμφωνίας με το Harvey Mudd College θα είναι ένα παράδειγμα και για άλλους, ώστε να μας επιστραφούν αρχαιότητες που βρίσκονται στο εξωτερικό» σχολιάζει η κ. Κασσιανίδου.
