Η ελληνική περίπτωση χαρακτηρίστηκε από ορισμένες ιδιαιτερότητες. Καθώς η χώρα εξήλθε με πολλαπλά τραύματα από την περίοδο 1940-49, η διαχείριση της μνήμης των συγκεκριμένων ετών δεν ήταν εύκολη υπόθεση – όχι μόνο σε κινηματογραφικό επίπεδο. Κατά συνέπεια, ακόμα και σε περιόδους μεγάλης άνθησης της ελληνικής κινηματογραφικής παραγωγής, τα γεγονότα του πολέμου του 1940-41, της Κατοχής και του Εμφυλίου είχαν μια συγκριτικά περιορισμένη ποσοτική παρουσία. Η δύσκολη μνήμη πολλών πτυχών της κρίσιμης δεκαετίας, σε συνδυασμό με την ιδιάζουσα πολιτικοκοινωνική πραγματικότητα της μετεμφυλιακής Ελλάδας, λειτουργούσε ανασταλτικά ως προς την ενασχόληση με τη συγκεκριμένη εποχή.
Ωστόσο, ακόμα και με αυτούς τους περιορισμούς, η ελληνική κινηματογραφική παραγωγή για τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και τη δεκαετία του 1940 δεν είναι αμελητέα και χαρακτηρίζεται από μεγάλη ποικιλομορφία και ενδιαφέρον. Μπορούμε να διακρίνουμε τρεις ενδεικτικές περιόδους: α) την περίοδο 1945-1966, που χαρακτηρίζεται από τη δυσκολία διαχείρισης του πρόσφατου παρελθόντος και από την κυριαρχία συγκεκριμένων αντιλήψεων στον κινηματογραφικό λόγο για τα γεγονότα της επίμαχης περιόδου, β) την περίοδο 1967-1974, που συμπίπτει χρονικά με τη στρατιωτική δικτατορία, όταν κορυφώνεται η αξιοποίηση του κινηματογράφου για την προβολή μιας εθνοκεντρικής ερμηνείας της πρόσφατης ιστορίας, γ) την περίοδο της Μεταπολίτευσης, όταν οι δημιουργοί του Νέου Ελληνικού Κινηματογράφου προτείνουν ένα διαφορετικό τρόπο κινηματογραφικής αφήγησης, παίρνοντας αποστάσεις από την έως τότε μονόπλευρη προσέγγιση της δεκαετίας του 1940 και εστιάζοντας, μεταξύ άλλων, στο προσωπικό βίωμα των δεινών και στην οικουμενική διάσταση του ανθρώπινου πόνου.
Παρά τις μεγάλες διαφοροποιήσεις των δημιουργιών ως προς το είδος, την αισθητική, τις στοχεύσεις, ακόμα και τη σχέση τους με την ιστορική αλήθεια, υπάρχουν ταινίες που έχουν αποκτήσει χαρακτήρα έργων αναφοράς, λόγω της ποιότητας και της διαχρονικής αποδοχής τους. Εστιάζοντας στο ειδικότερο θεματικό πεδίο της Κατοχής, μπορούμε καταρχάς να θυμηθούμε το Ξυπόλητο τάγμα του Γκρεγκ Τάλλας (1953), μια έξοχη αποτύπωση των κατοχικών δεινών και των καθημερινών μικρών πράξεων αντίστασης στον κατακτητή μέσα από το παράδειγμα μιας ομάδας ορφανών παιδιών στη Θεσσαλονίκη. Μερικά χρόνια αργότερα, με την ταινία του Ψηλά τα χέρια Χίτλερ (1962) ο Ροβήρος Μανθούλης παρουσιάζει ανάγλυφα τη δύσκολη καθημερινότητα της Κατοχής μέσα από τη στενή φιλική σχέση δύο ανδρών, τον μικρόκοσμο και τα σχέδιά τους. Τέλος, στην ταινία του Ντίνου Κατσουρίδη Τι έκανες στον πόλεμο Θανάση (1971), το εργαλείο της σάτιρας διανθίζει με τρόπο μαεστρικά αβίαστο την αποτύπωση της σκληρής πραγματικότητας του πολέμου στην κατοχική Αθήνα, δημιουργώντας ένα συμβολικό ορόσημο για την αλλαγή της κινηματογραφικής προσέγγισης τα αμέσως επόμενα χρόνια, σε μια διαδικασία που παραμένει μέχρι σήμερα ανοιχτή σε νέες προτάσεις και ερμηνείες.
* Περισσότερες πληροφορίες για τη συμβολή της Κύπρου και της Ελλάδας στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο μπορεί κανείς να βρει στην Έκθεση με τίτλο «1940 Πρόσωπα και Εικόνες» την οποία διοργανώνουν το Πολιτιστικό Ίδρυμα Τράπεζας Κύπρου σε συνεργασία με την Ελληνική Πρεσβεία στο κτήριο του Πολιτιστικού Ιδρύματος Τράπεζας Κύπρου, Φανερωμένης 86-90.
Φωτογραφία: Στιγμιότυπο από την ταινία «Τι έκανες στον πόλεμο Θανάση;»
