Μια ξεχασμένη επέτειος

 

Αφού, λοιπόν, η υποµονή δεν είχε δώσει τους αναµενόµενους καρπούς, και η κοινότητα των Ρωµιών της Πόλης, παρά τις αλλεπάλληλες διώξεις, συνέχιζε να υπάρχει και να ευηµερεί, ήταν η σειρά των λοστών και των τσεκουριών. Και των χαλκευµένων ειδήσεων. 

Από τις «ειδήσεις» να ξεκινήσουμε. Στις 6 Σεπτεμβρίου 1955, η Instanbul Ekspres, μια εφημεριδούλα που πουλούσε μόλις 5.000 φύλλα ημερησίως, μέσα σε δύο ώρες πουλά 200.000 φύλλα! Η «επιτυχία» οφείλεται στο πρωτοσέλιδό της, που αναφέρει την καταστροφή από έκρηξη βόμβας της (θεωρούμενης ως) πατρικής οικίας του Μουσταφά Κεμάλ στη Θεσσαλονίκη. Οι φωτογραφίες που συνοδεύουν το πρωτοσέλιδο, παραποιημένες κι αυτές, δείχνουν ολική καταστροφή. Ωστόσο η βόμβα –την οποία, όπως αποδείχθηκε, είχαν τοποθετήσει οι Μυστικές Υπηρεσίες της Τουρκίας– είχε σπάσει μόνο μερικά τζάμια… Ο δράστης, ο Οκτάυ Εγκίν από την Κομοτηνή, φοιτητής Νομικής στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, φυγαδεύεται στην Τουρκία και διορίζεται Αστυνομικός Διευθυντής. Αργότερα θα γίνει Νομάρχης στο Νέβσεχιρ της Καππαδοκίας.

 

Οι εξελίξεις είναι ραγδαίες. Φορτηγά, λεωφορεία και πλοιάρια με εξαγριωμένο πλήθος φθάνουν στην Πόλη. Το τι ακολουθεί δεν περιγράφεται. Ο επίσημος απολογισμός αναφέρει 16 νεκρούς (ο ανεπίσημος υπερδιπλάσιους), ενώ οι καταγγελίες για βιασμούς φθάνουν τις 200 (υπολογίζεται ότι ήταν δεκαπλάσιοι). Περισσότερα από 1.000 σπίτια και σχεδόν 5.000 επιχειρήσεις Ελλήνων ή ελληνικής καταγωγής Τούρκων πολιτών, καθώς και Αρμενίων, καταστρέφονται ολοσχερώς. Πολλαπλάσιες οι λεηλασίες σε οικίες, σχολεία, εκκλησίες, μονές… 

Την ίδια ώρα ταραχές ξεσπούν και στη Σμύρνη. Είναι τόσο μικρής έκτασης, σε σχέση με το πογκρόμ της Πόλης, που δεν θα άξιζε καν να αναφερθούν. Άλλωστε οι Έλληνες που ζουν πλέον εκεί είναι ελάχιστοι. Πρόκειται κυρίως για οικογένειες στρατιωτικών που υπηρετούν στο Στρατηγείο του ΝΑΤΟ και για το προσωπικό του ελληνικού προξενείου της πόλης. Ο όχλος ξεσπά και σε μια… ελληνική σημαία, που κυματίζει σε κεντρικό σημείο, λόγω της διεξαγωγής εκείνες τις μέρες μιας διεθνούς έκθεσης στη Σμύρνη: κάποιοι την κατεβάζουν και την καίνε. Οι «αγανακτισμένοι», τέλος, εισβάλλουν στο ελληνικό προξενείο και το πυρπολούν. Οι υπάλληλοι γλιτώνουν, φεύγοντας από μια πίσω πόρτα. 

 

Και η Αθήνα; Τι κάνει η κυβέρνηση της Αθήνας; Ε, κάνει αυτό που κάνει συνήθως: τίποτα! Ξενυχτάει στο προσκέφαλο του ετοιμοθάνατου Παπάγου και δεν ευκαιρεί να ασχοληθεί με άλλα. Έτσι παραμένει σιωπηλή και αδρανής. Αλλά ακριβώς μετά έναν μήνα, στις 6 Οκτωβρίου 1955, με τις ευλογίες του Παλατιού, αναλαμβάνει τα ηνία της χώρας ο (κατοπινός εθνάρχης) Κωνσταντίνος Καραμανλής. Και αμέσως δίνει δείγματα της αποφασιστικότητάς του! Στις 24 Οκτωβρίου, σε ειδική τελετή στο Στρατηγείο του ΝΑΤΟ, ο Μουαμάρ Τσαβούσογλου, υπουργός Εξωτερικών της Τουρκίας, υψώνει (καθ’ υπόδειξη της Ουάσινγκτον, λένε οι κακές γλώσσες) την ελληνική σημαία, ενώ εγκρίνεται και η ανακατασκευή του προξενείου, με έξοδα του τουρκικού δημοσίου. Κατά τα λοιπά, σιγή! 

 

Τότε ακόμα δεν τα λέγαμε Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης, αλλά από τότε ήταν ΜΟΕ (Μέτρα Ολικής Εξαφάνισης). Μόνο που τον «δικό μας» Τσαβούσογλου τον λένε Μεβλούτ. Η υπομονή που λέγαμε…

Συχνά η λογοτεχνία αποτυπώνει την πραγµατικότητα πολύ καλύτερα από την Ιστορία. Έτσι ο Γιάννης Ξανθούλης δίνει µια συγκλονιστική περιγραφή των Σεπτεµβριανών στο βιβλίο του «Ο θείος Τάκης» (Διόπτρα). Για τα γεγονότα αυτά καθαυτά, αναζητήστε το βιβλίο των Ειρήνης και Καίτης Σαρίογλου, «Πενήντα χρόνια από τα Σεπτεµβριανά» (Ελληνικό Ίδρυµα Ιστορικών Μελετών). Δυστυχώς, είναι εξαντληµένο το βιβλίο «Ο µηχανισµός της καταστροφής ‒ Το τουρκικό πογκρόµ της 6ης-7ης Σεπτεµβρίου 1955 και ο αφανισµός της Ελληνικής κοινότητας της Κωνσταντινούπολης» του Σπύρου Βρυώνη (µτφρ. Λευτέρης Γιαννουδάκης, εκδ. Βιβλιοπωλείον της Εστίας). Ίσως, όµως, το βρείτε σε κάποια βιβλιοθήκη…