O σκηνοθέτης Ανθούλλης Δημοσθένους κάνει προσωπικό απολογισμό όσων είδε και άκουσε την καλοκαιρινή περίοδο.
Το καλοκαίρι είναι μια εποχή χαλάρωσης αλλά και αυτογνωσίας και ενδοσκόπησης. Υπάρχει ελεύθερος χρόνος για να πραγματοποιήσει κανείς αυτά που θέλει. Μετά από ένα χρόνο όπου ήταν υποχρεωμένος να διεκπεραιώνει μόνο όσα ήταν υποχρεωμένος, έρχεται επιτέλους η στιγμή να εμφανιστούν στο προσκήνιο και οι δικές του επιθυμίες.
Η δική μου ανάγκη για πολιτιστική/ πνευματική τροφή δεν παντρεύεται εύκολα με τα όσα στην Κύπρο αποκτούν την ετικέτα του σπουδαίου καλλιτεχνικού προϊόντος. Συνήθως διαβάζοντας τα συστατικά αυτών των «προϊόντων» αναγνωρίζω πολλά έψιλον που προκαλούν καρκινικούς όγκους στην αισθητική και στην αίσθηση μου περί στοιχειώδους ηθικής.
Το δικό μου πολιτιστικό καλοκαίρι, λοιπόν, ήταν εναλλακτικό. Πήγα στην Ελλάδα αλλά όχι στην Επίδαυρο. Πήγα στο Λονδίνο αλλά αποστράφηκα τα μιούζικαλ. Κι όσο για την Κύπρο… Με συγχωρείτε αλλά απέχω των κυάμων.
Μια φανταστική Αντιγόνη γέμισε την ψυχή μου με συγκλονιστικές εικόνες του σήμερα που έντυσαν με εύστοχο τρόπο ένα δυνατό, διαχρονικό κείμενο. Το κείμενο του Σοφοκλή, ανέγγιχτο από τον σκηνοθέτη Αλέξανδρο Ραπτοτάσιο, ακούστηκε και αναδείχθηκε ατόφιο. Ο σκηνοθέτης, όμως, δεν θέλησε να πρωτοπορήσει ασελγώντας στο κείμενο. Σεβόμενος απόλυτα τον αρχαίο συγγραφέα, επικαιροποίησε επιτυχημένα το κλασικό θεατρικό κείμενο μέσα από ένα παραστατικό γεγονός απαράμιλλης αισθητικής, πρωτοτυπίας και γνησιότητας. Στην Πειραιώς 260 ο Κρέοντας εκπροσωπεί την αυθαιρεσία ενός σύγχρονου πρωθυπουργού που στηρίζει την εξουσία του στα ΜΜΕ. Όλη η δράση εκτυλίσσεται σε ένα τηλεοπτικό στούντιο γνώριμο και οικείο στον θεατή του 2022. Κι εντούτοις, το κείμενο που γράφτηκε πριν 25 αιώνες δεν ακούγεται καθόλου παράδοξο και αποπλαισιωμένο σε ένα εικαστικό περιβάλλον που δεν έχει καμία σχέση με το παλάτι της Θήβας και τις αρχαιοελληνικες χλαμύδες. Τεράστια επιτυχία η θεατρική επαναδιαπραγμάτευση ενός αρχαίου δράματος και η παρουσίασή του με τρόπο που να αφορά τον θεατή του σήμερα.
Η παράσταση αυτή ήταν, όμως, μόνο το πρώτο πιάτο στο φετινό πολιτιστικό συμπόσιο που ετοίμασα για τον εαυτό μου. Το κυρίως γεύμα ήταν «Ο Γυάλινος κόσμος» του Τένεσι Ουίλιαμς στο West End. Κι ενώ οι κριτικοί θεάτρου μου δημιούργησαν δυσοίωνες σκέψεις για το τι θα έβλεπα, αυτό που παρακολούθησα ξεπέρασε κάθε προσδοκία. Ο σκηνοθέτης Jeremy Herrin αντιλαμβάνεται με ευφυΐα πως το κείμενο αυτό που γράφτηκε πριν από σχεδόν ένα αιώνα απαιτεί επικαιροποίηση ανάλογη με αυτή που επιχείρησε ο Ραπτοτάσιος στην Αντιγόνη: ουσιαστική, ρηξηκέλευθη, τολμηρή και πάνω απ’ολα με σεβασμό στο πνεύμα του συγγραφέα. Το σκηνικό αντανακλά μια ανάμνηση που δεν ενδιαφέρεται να συμπεριλάβει κανένα ρεαλιστικό σκηνικό αντικείμενο. Όλα βαδίζουν σε ρυθμό υπνωτιστικής ψυχεδέλειας με μια υπόρρητη ανησυχία για την αόρατη απειλή που μορφοποιείται αργά αλλά σταθερά. Όσο η μάνα προσπαθεί να εκμαιεύσει την πολυπόθητη ευτυχία για τα παιδιά της τόσο διαμορφώνει συνθήκες απόλυτης καταστροφής για τον εύθραυστο ψυχικό τους κόσμο. Αυτό τον ρόλο υπηρέτησε με υποδειγματικό τρόπο η χολιγουντιανή σταρ Amy Adams. Σ’ αυτήν επικεντρώθηκαν τα βέλη των κριτικών, οι οποίοι μπορεί να κατέχουν από θέατρο αλλά όχι από Τένεσι Ουίλιαμς, κάτι που συνιστά υπεραρκετό λόγο για να αγνοήσει κάνεις τα πικρόχολα φληναφήματά τους.
Πέρα από θέατρο, το Λονδίνο είχε να μου προσφέρει σημαντικές πολιτιστικές εμπειρίες και στο κομμάτι των εικαστικών τεχνών στην National Gallery με την περιοδική έκθεση για τον κορυφαίο αναγεννησιακό ζωγράφο Ραφαήλ Σάντι. Από την άλλη, η έκθεση «God in War» στην οποία οι σύγχρονοι καλλιτέχνες, υπό το φως της εισβολής της Ρωσίας στην Ουκρανία, φέρνουν σε σύζευξη το ιερό με την βία και την επίκληση του Θείου ως πρόφασης για φρικαλεότητες, παρουσιάζει έργα με βαθύ προβληματισμό για την έκπτωση των θρησκευτικών αξιών και την καταρράκωση της ανθρώπινης υπόστασης.
Στον αντίποδα αυτής της οπτικής βρίσκεται το βιβλίο του Rutger Bregman «Ανθρωπότητα. Μια απροσδόκητα αισιόδοξη ιστορία». Μια ενδιαφέρουσα επιστημονική καταγραφή που θα χρησιμοποιήσω κατά το προσεχές σχολικό έτος στο πλαίσιο της αυτενεργού μάθησης. Στόχος: ο έλεγχος της αξιοπιστίας της πληροφορίας. Αυτή είναι, κατά την άποψή μου, η πιο σημαντική δεξιότητα στο μάθημα της ιστορίας. Το πολυσυζητημένο Τικ-τοκ παρουσιάζει βιντεάκια που βρίθουν ιστορικών ανακριβειών. Η ημιμάθεια -χειρότερη της αμάθειας- βασιλεύει στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Η σημειωτική της εκπαίδευσης παραπαίει στο βωμό της ανέξοδης και αυθαίρετης σκουπιδογνώμης που διατυπώνεται χωρίς γνώση. Ίσως είναι κι αυτή ένα ψυχολογικό καταφύγιο ατόμων που μέσα από την διατύπωση της γνώμης τους ικανοποιούν την ανάγκη τους για τεκμηρίωση μιας αυτοεικόνας προσωπικού μεγαλείου.
Το φετινό καλοκαίρι μου έλυσε πολλές απορίες. Ίσως γιατί επέλεξα να αφήσω στην άκρη τα λογοτεχνικά βιβλία και την “Κατερίνα” του αξιολογότατου Αύγουστου Κορτώ και να διαβάσω τα βιβλία ψυχολογίας της Alice Miller που μου πρότεινε η φίλη μου Μαίρη Ρούσσου. Για χρόνια αναρωτιόμουν γιατί οι Κύπριοι καλλιτέχνες και πνευματικοί άνθρωποι τρώγονται με τα ρούχα τους για τις βραβεύσεις, την αναγνώριση, την καταξίωση, την προβολή. Ανταγωνισμός και αλληλοϋπόσκαψη. Ποιος είναι πιο ιερό τέρας από τον άλλο! Εξήγηση σε αυτά τα φαινόμενα δίνει η Alice Miller: τα παιδιά που βίωσαν την αγάπη υπό την προϋπόθεση να παρουσιάζουν επιτεύγματα στην επίδοση αλλά και σε κάθε άλλη εκφανση της ανάπτυξης τους εξελίχθηκαν σε ενήλικες με κατάθλιψη που κρύβουν την αρρώστια και την τοξικότητα τους πίσω από ιδέες προσωπικού μεγαλείου. Αυτή η διαπίστωση εξηγεί δυστυχώς πολλές συμπεριφορές των Κυπρίων.
Κλείνω, λοιπόν, με μια απλή αναφορά στα πορίσματα του εκπαιδευτικού συνεδρίου το οποίο πραγματοποιήθηκε στο University College London τον περασμένο Ιούλιο. Ας διδάξουμε τα παιδιά μας να συνεργάζονται αντί να είναι ανταγωνιστικά μεταξύ τους. Αν το μαθαίναμε αυτό ίσως η κυπριακή κοινωνία να μη μαστιζόταν από την στείρα και ρηχή ανάγκη για κατασκευή θριάμβων. Ίσως οι συγγραφείς μας, οι εικαστικοί μας, οι μουσικοί, γενικά οι δημιουργοί μας να απολάμβαναν την ενασχόληση τους με την πνευματική δημιουργία και να έπαυαν να δημιουργούν μόνο και μόνο για να νιώθουν σημαντικοί.
Ελεύθερα, 21.8.2022
