Μια αλλιώτικη επιλογή βιβλίων, με τα προσωπικά κριτήρια κάποιων «καθ’ έξιν» αναγνωστών.
Σε μια εποχή στην οποία μεσουρανεί το διαδίκτυο και οι άνθρωποι ξοδεύουν τον χρόνο τους μπροστά στον ηλεκτρονικό υπολογιστή, οι βιβλιοφάγοι βρίσκουν ακόμη γοητεία στην τυπωμένη σελίδα. Ενώ διαβάζουν το τελευταίο τους βιβλίο, έχουν στο γραφείο τους ανοιχτά δυο-τρία άλλα. Οκτώ από αυτούς, οι συγγραφείς Αιμίλιος Σολωμού, Γιώργος Τριλλίδης, Κωνσταντία Σωτηρίου και Στέφανος Παντελίδης, η φιλόλογος Θεοδώρα Παυλίδου, η μεταφράστρια Δέσποινα Πυρκεττή, η σκηνοθέτιδα Μαγδαλένα Ζήρα και ο γραφίστας-δημοσιογράφος Χρήστος Αρβανίτης, ανταποκρίθηκαν στην πρόσκλησή μας και γράφουν για τα βιβλία που διάβασαν και τους άρεσαν. Άμος Οζ, Λάζλο Κρασναχορκάι, Αλεξάνδρα Ζαμπά, Ενρίκε Βίλα Μάτας, Γιον Κάλμαν Στέφανσον, Νάσια Διονυσίου, Δημήτρης Λιαντίνης, Κώστας Περούλης, Κλοντ Χάουτον είναι οι συγγραφείς, Έλληνες και ξένοι, που τους γοήτευσαν και φιλοδοξούν να σας παρασύρουν, ενδεχομένως, να τους «συναντήσετε» στο βιβλιοπωλείο.
ΘΕΟΔΩΡΑ ΠΑΥΛΙΔΟΥ: Άμος Οζ, Ιούδας, (Καστανιώτης, 2016)
Διαβάζοντας τον «Ιούδα» του Άμος Οζ, πραγματικά ζηλεύεις την ισραηλιτική λογοτεχνία. Θαυμάζεις τον αριστοτεχνικό τρόπο με τον οποίο οι κορυφαίοι συγγραφείς της καταβυθίζονται στην ψυχή της χώρας, στην ιστορία της, στον εβραϊσμό της, αλλά και στον τρόπο που αντιμετωπίζουν τις οπτικές των άλλων γι’ αυτούς. Κυρίως όμως θαυμάζεις τον τρόπο με τον οποίο προβληματίζονται για την πολιτική και τη θρησκεία, την τόλμη με την οποία θέτουν ερωτήματα στον εαυτό τους. Υπήρχε άλλη δυνατή λύση το 1948, με την οποία θα μπορούσαν να αποφύγουν την αντιπαράθεση με τους Άραβες; Γιατί οι Εβραίοι απέρριψαν τον Χριστό; Ποιες οι ουσιαστικές αντιρρήσεις του ιουδαϊσμού στο Ευαγγέλιο και τη χριστιανική αγάπη;
Πέρα από τις ανθρώπινες ιστορίες του, το βιβλίο είναι ένα προκλητικό μυθιστόρημα ιδεών και, όπως φαίνεται από τον τίτλο του βιβλίου, κυρίαρχο είναι το θέμα της προδοσίας στις διάφορες μορφές της, στη θρησκεία ή στην πολιτική. Πόσο έχουμε αλήθεια απαλλαγεί από την εικόνα του θεοκτόνου Εβραίου-Ιούδα όλοι οι χριστιανοί; Ποιος ήταν πραγματικά ο Ιούδας; Πώς αντιμετωπίστηκε ο πολιτικός που προσπάθησε να πείσει τον Μπεν Γκουριόν ότι ήταν εφικτή μια ενιαία συγκυριαρχία με τους Άραβες το 1948;
Η ιστορία του βιβλίου διαδραματίζεται στη διχοτομημένη Ιερουσαλήμ του 1959, έντεκα χρόνια μετά τον πόλεμο του 1948, και προβάλλονται τα επιχειρήματα όλων των αντιτιθέμενων πλευρών, και των ρεαλιστών και των ονειροπόλων, που χαρακτηρίστηκαν προδότες. Οι ήρωες του Άμος Οζ απόλυτα πειστικοί, αλλά χωρίς να εξιδανικεύονται, συνδιαλέγονται μεταξύ τους, συζητούν και υπερασπίζονται ο καθένας τις απόψεις του, χωρίς ο συγγραφέας να παίρνει τη μια ή την άλλη θέση. Και αυτό είναι το σημαντικό σε αυτό το εξαιρετικό βιβλίο, αυτός ο εκπληκτικός διάλογος για πολύ ενδιαφέροντα και σύγχρονα θέματα, για την πολιτική, τη θρησκεία και την ανθρώπινη φύση.
ΑΙΜΙΛΙΟΣ ΣΟΛΩΜΟΥ: Γιον Κάλμαν Στέφανσον, Παράδεισος και Κόλαση, (Καστανιώτης, 2017)
Σε μία χώρα όπως η Ισλανδία με το ένα δέκατο του πληθυσμού να είναι συγγραφείς (32.000 στους 320.000 κατοίκους!) δεν είναι τυχαίο που αναπτύσσεται αξιόλογη σύγχρονη λογοτεχνία. Επομένως, δεν είναι καθόλου παράξενο που στην Ισλανδία γράφτηκε ένα τόσο εξαιρετικό βιβλίο όπως το «Παράδεισος και Κόλαση» του Γιον Κάλμαν Στέφανσον (το πρώτο μέρος της «Τριλογίας του παιδιού»).
Η ιστορία διαδραματίζεται στις αρχές του 20ού αιώνα. Μια ομάδα ψαράδων, ανάμεσά τους ένα αγόρι και ο πιστός σύντροφός του Μπάρδουρ, ξανοίγονται στον ωκεανό για να ψαρέψουν μπακαλιάρους. Ο Μπάρδουρ, απορροφημένος από την ανάγνωση του «Απολεσθέντα Παραδείσου» του Μίλτον, ξεχνά να πάρει μαζί τη νιτσεράδα του, μία παράλειψη θανάσιμη. Το δριμύ ψύχος θα τον σκοτώσει. Και το αγόρι, συντετριμμένο έως θανάτου, φεύγει από τον καταυλισμό των ψαράδων, μέσα σε εξαιρετικά αντίξοες συνθήκες, για να παραδώσει το βιβλίο στον κάτοχό του, έναν απόμαχο τυφλό καπετάνιο.
Από το βιβλίο θα περάσει η ανθρωπογεωγραφία της Ισλανδίας: Παράξενα ονόματα, αγριεμένη θάλασσα, άγονο έδαφος, βράχια, πάγος, χιονοθύελλες, μανιασμένοι άνεμοι, σκοτάδι. Αυτό το τοπίο θα καθορίσει τη φύση της γλώσσας του συγγραφέα, μιας γλώσσας έξοχα ποιητικής και λιτής ταυτόχρονα, γοητευτικής. Με αφηγηματική ικανότητα θα αποδοθούν οι λεπτές αποχρώσεις του συναισθηματικού κόσμου, ο ψυχισμός των πρωταγωνιστών.
Στο βιβλίο αναδεικνύεται ο αδιάκοπος αγώνας του ανθρώπου με τα στοιχεία της φύσης. Αγώνας στα έσχατα όρια, σε ακραίες συνθήκες, κατά τις οποίες μόνο μία λεπτή γραμμή χωρίζει τη ζωή από τον θάνατο. Το «Παράδεισος και Κόλαση» ισορροπεί ανάμεσα στη σκληρότητα, την ευαισθησία και τον έρωτα. Και εν τέλει, αυτό που θα απομείνει είναι ένας βαθύς ανθρωπισμός. Ένα άρτιο βιβλίο από κάθε άποψη. Ο Στέφανσον ήταν υποψήφιος για το βραβείο Booker το 2017.
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΑ ΣΩΤΗΡΙΟΥ: Νάσια Διονυσίου, Περιττή Ομορφιά, (Το Ροδακιό, 2017)
Η «Περιττή Ομορφιά» ήταν το αγαπημένο μου βιβλίο για φέτος το καλοκαίρι. Ένα βιβλίο που σε ξαφνιάζει με τη φρεσκάδα, την αμεσότητα και τον ποιητικό του λόγο, και όλα αυτά που «δείχνει» και εννοεί. Η γλώσσα αφαιρετική, γεμάτη μεταφορές και εικόνες, θυμίζει ένα λογοτεχνικό εργόχειρο που η συγγραφέας κέντησε με μαεστρία λέξη προς λέξη. Μέσα από δώδεκα υπέροχα διηγήματα, που περιστρέφονται γύρω από τη Βιβλική μορφή της Γυναίκας, τις επιλογές και τα στοιχεία του κόσμου μας, το βιβλίο καταφέρνει να σου δημιουργήσει μια αίσθηση προσμονής και ανησυχίας, έτσι που μόνο η καλή λογοτεχνία μπορεί να κάνει. Ξεχωριστό διήγημα το τελευταίο της συλλογής, «Στην έξοδο», με τη σωματική υπόσταση της γυναίκας που κυοφορεί και γεννά την περιττή ομορφιά που δίνει και το όνομά της στη συλλογή.
Το βιβλίο της Νάσιας Διονυσίου είναι ένα βιβλίο που διαβάζεται και ξαναδιαβάζεται, που σου μιλά και σε αγγίζει και δεν σε αφήνει να ησυχάσεις. Και το συνιστώ ακριβώς για αυτό.
ΓΙΩΡΓΟΣ ΤΡΙΛΛΙΔΗΣ: Κώστας Περούλης, Αυτόματα (Αντίποδες, 2015)
Όχι ο πιο προβεβλημένος συγγραφέας στο ρόστερ του μικρού-στο-μάτι εκδοτικού, αυτός όμως που υπογράφει το αρτιότερο βιβλίο του (μαζί με το Αστείο, οι τοπ ελληνικές συλλογές διηγημάτων των ’10s). Απαράμιλλη χρήση του register (σπουδαία τεχνική, γενικότερα) αλλά και ψαχνό αν ψάχνετε. Ο μίμος των φωνών (ευχαριστούμε, κ. Μπέρνχαρντ) του πάει γάντι. Και πάνω που νομίζαμε ότι πάει σφαίρα για writer’s writer, νά σου το βραβείο του Αναγνώστη…
ΓΙΩΡΓΟΣ ΤΡΙΛΛΙΔΗΣ: Λάζλο Κρασναχορκάι, Η Μελαγχολία της Αντίστασης (Πόλις, 2016)
Κανείς δεν κορτάρει σήμερα τον μακροπερίοδο λόγο (=το χάσιμο του μπούσουλα) με τέτοια συχνότητα (πλην του Μαρίας) ή τέτοια μαεστρία (πλην του Αρανίτση). Πιο άναρχο, πιο χαρωπό (το πρώτο μέρος είναι σκέτη κωμωδία) και πιο τριπαριστό από το ωριμότερο Πόλεμος και Πόλεμος. Περιέχει τη φράση «η θλίψη, εφόσον ήξερε πως είχε δίκιο, τον είχε αρρωστήσει», παλαβιάρικο σεξ και έξι καταιγιστικές σελίδες περί διαδικασίας καρφώματος πρόκας σε σανίδα.
ΓΙΩΡΓΟΣ ΤΡΙΛΛΙΔΗΣ: Ενρίκε Βίλα-Μάτας, Στο Κάσελ δεν υπάρχει λογική (Ίκαρος, 2017)
Ο δεύτερος μεγαλύτερος εν ζωή Ισπανός συγγραφέας πετάγεται ως την Documenta για χαστούκια και χάδια στη σύγχρονη τέχνη (κάτι που όλοι θέλαμε να κάνουμε αλλά δεν ξέραμε πώς). Στοχαστική διάθεση υπάρχει, η πλοκή είναι προσφυώς φλου αρτιστίκ μα η αφήγηση δεν ρολάρει όπως παλιότερα. Το «συμβαίνει τώρα» του πράματος και ο ντοκιμαντέρ τρόπος, αποζημιώνουν. Διότι αν το ζητούμενο ήταν αλήθεια δίχως αληθοφάνεια, υπήρχε κι ο Ουελμπέκ, όχι;
ΜΑΓΔΑΛΕΝΑ ΖΗΡΑ: Έλενα Φερράντε, Η Τετραλογία της Νάπολης (Πατάκης, 2016-2017), Barry Unsworth, The Songs of the Kings
Δύο συγγραφείς που κυριάρχησαν στο φετινό μου καλοκαίρι και που, φαινομενικά, δεν έχουν πολλά κοινά μεταξύ τους, είναι ο Barry Unsworth και η Έλενα Φερράντε. Οι κόσμοι που πλάθουν παρασύρουν τον νού, ο ένας στη σφαίρα του μύθου και του φανταστικού και η άλλη σε μια ωμή και ρεαλιστική αφήγηση εν είδει αυτοβιογραφίας. Αυτά τα τόσο διαφορετικά βιβλία έχουν όμως μια κοινή βάση, μοιράζονται κάτι βαθύ και ουσιαστικό: Κάνουν το προσωπικό πολιτικό και το τοπικό οικουμενικό. Μέσα από την υποκειμενική οπτική τρισδιάστατων πρωταγωνιστών, ρίχνουν φως σε κοσμοϊστορικά γεγονότα ή διαχρονικά αδιέξοδα της ανθρώπινης κοινωνίας και ψυχής. Κρύβουν περίτεχνα το στιβαρό ιδεολογικό τους περιεχόμενο μέσα σε μια καταιγιστική αφηγηματική τεχνική, που περιλαμβάνει την χωρίς δισταγμό ανατομία των ανθρώπινων σχέσεων.
Ο Unsworth αφηγείται ένα επεισόδιο από την εποχή του Τρωικού Πολέμου μέσα από το πρίσμα των όσων μάθαμε τις τελευταίες δεκαετίες για την σαπίλα της παγκόσμιας πολιτικής. Στο The Songs of the Kings, το spin doctoring, δηλαδή η διαστρέβλωση της αλήθειας, το κυρίαρχο εργαλείο των κυβερνήσεων του 21ου αιώνα, είναι η κινητήριος δύναμη που οδηγεί τα γεγονότα γύρω από τη θυσία της Ιφιγένειας στην Αυλίδα – μια ιδέα που φυσικά ελλοχεύει και στην τραγωδία του Ευριπίδη.
Η Τετραλογία της Νάπολης της Φερράντε, μέσα από το χρονικό της φιλίας δυο γυναικών που διασχίζει πέντε δεκαετίες, και με έμφαση στα πιο ενδόμυχα συναισθήματα και κίνητρα που διέπουν τις σχέσεις, αποδεικνύει πως τα πάντα είναι κρίκοι της ίδιας αλυσίδας: H κοινωνική ανισότητα, η οικογενειακή βία, η ταξική και η έμφυλη σύγκρουση, η πολιτική διαφθορά, ο προσωπικός αποπροσανατολισμός, αποτελούν ένα φαύλο κύκλο αιώνιο και παγκόσμιο που περιλαμβάνει τη φτωχογειτονιά όπου μεγάλωσαν οι πρωταγωνίστριες, αλλά και ολόκληρο τον πλανήτη.
ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΠΑΝΤΕΛΙΔΗΣ, Δημήτρης Λιαντίνης, Τα Ελληνικά, (Βιβλιογονία, 1992, 2005)
«Να υπάρχεις Ελληνικός δηλώνει τέσσερες τρόπους συμπεριφοράς: Ότι δέχεσαι την αλήθεια που έρχεται μέσα από τη φύση· όχι την αλήθεια που φτιάχνει το μυαλό των ανθρώπων. Ότι ζεις σύμφωνα με την ηθική της γνώσης· όχι με την ηθική της δεισιδαιμονίας και των προλήψεων. Ότι αποθεώνεις την εμορφιά· γιατί η εμορφιά είναι δυνατή σαν το νου σου και φθαρτή σαν τη σάρκα σου. Και κυρίως αυτό: Ότι αγαπάς τον άνθρωπο. Πώς αλλιώς! Ο άνθρωπος είναι το πιο τραγικό πλάσμα μέσα στο σύμπαν».
Είναι πολλά τα βιβλία που η ανάγνωσή τους δεν σου αφήνει τίποτα ιδιαίτερο. Και μόνο ο πιο πάνω πρόλογος του Δ. Λιαντίνη, στο βιβλίο του «Τα Ελληνικά», θα μου ήταν αρκετός για να το εντάξω στα αξιόλογα της βιβλιοθήκης μου. Όμως, το βιβλίο αυτό αποτελεί στο σύνολό του ένα συναρπαστικό ανάγνωσμα που σου συνταράζει τα θεμέλια της παγιωμένης «γνώσης» σου και αναποδογυρίζει τις αρχές και τα πιστεύω σου. Μην αφήσετε τη θεματολογία του να σας ξεγελάσει. Όταν ο ιδιαίτερα χαρισματικός Δ. Λιαντίνης καταπιάνεται με την Ελληνική Γλώσσα, την Ποίηση, τον Πολιτισμό και την Παιδεία, διευρύνει κατά πολύ τα όριά τους και μας εκπλήσσει προσεγγίζοντας κάθε έννοια με τη δική του οπτική, χωρίς όμως να ξεφεύγει ποτέ από τα δεδομένα της επιστήμης και του ορθολογισμού. Το βιβλίο αυτό είναι σίγουρα ενοχλητικό, ενίοτε δυσνόητο και, παρά τη δίψα που σου προκαλεί για να το απορροφήσεις όσο το δυνατό πιο σύντομα, η ανάγνωσή του θέλει και μόχθο και χρόνο. Ο Δ. Λιαντίνης σε προσκαλεί για μια επίπονη αναρρίχηση σε ένα πνευματικό Έβερεστ. Και πιστέψτε με: Η πανοραμική θέα από εκεί ψηλά, αναμφίβολα θα σας ανταμείψει.
[Ο Στ.Π. έχει γράψει δύο ποιητικές συλλογές: Την Εκτός νόρμας – (abookworm publications) και την Πάω γυρεύοντας (κατά τον δαίμονα εαυτού) – (Vakxikon.gr). Θέλει να νομίζει πως η ανατρεπτική ποίησή του προκαλεί πνευματικές επαναστάσεις. Ευτυχώς, λέει, που δεν τη διαβάζει κανείς.]
ΔΕΣΠΟΙΝΑ ΠΥΡΚΕΤΤΗ: Αλεξάνδρα Ζαμπά, Μεθόρια Ποιήματα, (Αρμίδα, 2017)
Ποιητική Ανθολογία από το εργαστήριο «Ποίηση και Σκιές» (της ίδιας) στο Κέντρο Ψυχικής Υγείας Boemondo, Ρώμη
Το Κέντρο Boemondo, στη Ρώμη, φέρνει ανθρώπους με σοβαρές ψυχικές διαταραχές σε επαφή με τις δομές της ποίησης και του θεάτρου. Η Αλεξάνδρα Ζαμπά, Κύπρια που εργάζεται στην Ιταλία, έχει επίγνωση της έλξης που ασκούν οι λέξεις στις σκέψεις – και πιο πολύ οι λέξεις που οι λήπτες υπηρεσιών ψυχικής υγείας έχουν απωθήσει από τον καθημερινό τους λόγο. Το εργαστήρι «Ποίηση και Σκιές» ενσαρκώνει την πεποίθησή της ότι η συγκινησιακή γλώσσα μπορεί να ανελκύσει την υπαρξιακή αγωνία ενός «άλαλου» ανθρώπου:
Δεν είμαι αυτός που βλέπετε.
Σπάνια σας μιλώ εγώ
συχνά οδηγεί εκείνος ο άλλος.
Τα «Μεθόρια Ποιήματα», σε ελληνική μετάφραση της Ζαμπά, αποτελούν τεκμήριο μιας συνεργίας που, εξ ορισμού, αμβλύνει τη μοναξιά της νόσου, ενώ αντιτάσσουν την εποικοδομητική αναδίφηση του βιώματος απέναντι στο συναισθηματικό χάος. Εκεί όπου οι βαθύτερες λέξεις δεν επαρκούν για να ψηλαφήσουν το τραύμα, η εικονοποιητική δύναμη της επιθυμίας μεταποιεί την απόγνωση σε προσδοκία:
Ανοίγω προς τον άλλον, περιμένω, χαμηλοβλέπω
Με σκοτεινό και τεταμένο πρόσωπο παλεύω τη νύχτα
Θα ήθελα να αδειάσω το μυαλό μου
Κάποια απ’ τα σαράντα τρία ποιήματα που συνθέτουν την ανθολογία, προτείνουν αναπάντεχες λεκτικές συνάψεις, μπροστά στις οποίες το γλωσσικό σύμπαν της περιλάλητης ανοσίας μας ωχριά. Μπορεί να μη διεκδικούν δάφνες κορυφαίας λογοτεχνικότητας, όμως αναδεικνύουν την ποιητική πράξη ως διεργασία ενδοπροσωπικής και διαπροσωπικής επικοινωνίας – αναδεικνύουν, δηλαδή, την ποίηση ως μια βαθιά ανθρωπιστική πράξη.
ΧΡΗΣΤΟΣ ΑΡΒΑΝΙΤΗΣ: Κλοντ Χάουτον, Εγώ είμαι ο Τζόναθαν Σκρίβενερ, (Καλέντης, 2017)
Οι ευοίωνες προσδοκίες που προκαλεί ένα βιβλίο στην αρχή, αρκετές φορές διαψεύδονται. Στην προκειμένη περίπτωση, ισχύει μάλλον το αντίθετο: Είναι από εκείνα τα βιβλία που δεν μπορείς να το αφήσεις από τα χέρια σου, ενώ συγχρόνως δεν θέλεις να τελειώσει σύντομα. Συχνά, ο χαρακτηρισμός ενός βιβλίου άλλης εποχής, ότι είναι «σαν να γράφτηκε σήμερα», είναι κοινότοπος και άνευ ερείσματος – όχι όσον αφορά αυτό. Αν και γράφτηκε το διάστημα ανάμεσα στους δύο παγκοσμίους πολέμους, είναι εντυπωσιακό το πόσο διαχρονικές είναι οι –σχεδόν ενορατικές– σκέψεις και διαπιστώσεις του Άγγλου Κλοντ Χάουτον (Claude Houghton Oldfield, 1889-1961) για τον κόσμο του και πόσο μοιάζουν σημερινές.
Ο Τζέιμς Ρέξαμ βρίσκεται αντιμέτωπος με έναν γρίφο όταν προσλαμβάνεται ως γραμματέας του μυστηριώδους Τζόναθαν Σκρίβενερ και μετακομίζει στο σπίτι του. Καθώς συναντά και γνωρίζει ορισμένους φίλους του, ο Ρέξαμ προσπαθεί να συνθέσει τα στοιχεία της προσωπικότητας του αόρατου εργοδότη του μέσα από ιστορίες και υπαινιγμούς που πληροφορείται. και μια σειρά από αλλεπάλληλες ανατροπές.
Ο Χάουτον υφαίνει ένα συναρπαστικό και ευφυές φιλοσοφικό και ψυχολογικό θρίλερ – το μυθιστόρημά του αυτό ενέπνευσε τον Όρσον Ουέλς στη σύλληψη του «Πολίτη Κέιν». Ο συγγραφέας ήταν πάντα διαθέσιμος στους αναγνώστες του και απαντούσε πρόθυμα στις επιστολές τους. Ένας από αυτούς ήταν και ο Χένρι Μίλερ, ο οποίος είχε μαζί του μια παθιασμένη ανταλλαγή επιστολών, εντυπωσιασμένος από τα γραπτά του.
