Περιμένοντας το Άουσβιτς

«Δεν μπορεί να γράφεται ποίηση μετά το Άουσβιτς». Η περίφημη φράση που αποδίδεται λανθασμένα στον μείζονα εκφραστή της Σχολής της Φρανκφούρτης, Τέοντορ Αντόρνο. Λανθασμένα, γιατί η ακριβής φράση που διατύπωσε ο Αντόρνο [1] ήταν η εξής: «Το να γράφεις ποίηση μετά το Άουσβιτς είναι βαρβαρότητα».

Το ίδιο το γεγονός της παράλλαξης της αρχικής φράσης του Αντόρνο δεν είναι αδιάφορο. Απηχεί μία διαμάχη για την τέχνη, τον ρόλο της και το βεληνεκές της που ξεκίνησε στην αρχαιότητα και συνεχίζεται εσαεί: μπορεί η τέχνη, όση κι αν είναι η αντιστασιακή της ροπή, όσο κι αν αντιλέγει, να συνυπάρχει έστω και σε αντιδιαστολή με τη φρίκη;

Με απλά λόγια: μπορούμε να τραγουδάμε με την παρέα μας, μπορούμε να γράφουμε περισπούδαστα άρθρα πολιτισμικού περιεχομένου την ώρα που σφάζονται παιδιά; Αυτό είναι, πιστεύω, το ουσιαστικό νόημα της αυθεντικής ρήσης του Αντόρνο. Και δεν πρόκειται για ένα ερώτημα αισθητικής φύσης αλλά βαθιά πολιτικής τάξης, οντολογικού ενδιαφέροντος.

Στα χωριά όταν π.χ. πεθάνει κάποιος χωριανός νέος, ακυρώνονται αυτοδίκαια όχι τα πανηγύρια, όχι οι φωνές στο καφενείο, αλλά και τα ίδια τα χαμόγελα. Δημόσιο πένθος κηρύσσεται για πιο χαμηλής έντασης αφορμές.

Την ίδια στιγμή δεν έχουμε πρόβλημα να δούμε Eurovision -με τη συμμετοχή του Ισραήλ- όταν απέναντι, στον Λίβανο, μέσα σε δύο μήνες έχουν σφαγιαστεί 3000 άμαχοι και έχουν εκτοπιστεί 1,6 εκατομμύρια άνθρωποι. Τι παράξενες, φρικτές μέρες.

Τη μέρα που δημοσιεύεται αυτό το σημείωμα οι ευρωπαϊκοί λαοί θα έπρεπε να γιορτάζουν, να τιμούν, να προκρίνουν ως μνήμη την προ 81 ετών νίκη τους ενάντια στο φασισμό. Αντ’ αυτού πλειοδοτούν σε μιλιταριστικό, εξοπλιστικό και ιμπεριαλιστικό μιθριδατισμό.

Πάντα αναρωτιόμουν πώς τα κατάφερε το κυρίαρχο διεθνές σύστημα να μπλέξει σε δύο παγκόσμιους πολέμους μέσα σε 20 χρόνια. Αυτές τις μέρες παίρνω μια απάντηση: η αιώνια φενάκη ότι με κάποιον μεταφυσικό τρόπο, αν επιδιώξεις τους ίδιους σκοπούς με τα ίδια μέσα δεν θα έχεις τα ίδια αποτελέσματα.

Τα παιδιά όλου του πολιτισμένου πλανήτη μαθαίνουν μαθηματικά, φυσική, γεωμετρία, χημεία για να έρθει μία δράκα κοινωνιοπαθών να πει ότι ένας τρίτος παγκόσμιος είναι «προς το συμφέρον όλων μας και το κοινό καλό [2]».

Σήμερα, 9 Μάη 2026, τα παιδιά στα σχολεία όλης της Ευρώπης -και στην Κύπρο- θα έπρεπε να μαθαίνουν ότι δεν θα υπήρχαν σχολεία όπως τα γνωρίζουν αν οι ναζί είχαν επικρατήσει στη Νορμανδία, στο Στάλινγκραντ, στη Σικελία, στο Κουρσκ, στο Ελ Αλαμέιν.

Αντ’ αυτού μαθαίνουν ότι μπορείς να είσαι ρατσιστής αρκεί να μην είσαι βίαιος· κατά το «δεν με νοιάζει αν κάποιος είναι ομοφυλόφιλος, ας κάνει ό,τι θέλει στο κρεβάτι του».

Ο τεχνητός, αντιεπιστημονικός και ανιστόρητος διαχωρισμός φασιστικής ρητορικής και φασιστικού εγκλήματος, το ψευδοφιλελεύθερο σόφισμα ότι «άλλο το φρόνημα και άλλο οι πράξεις» ανάγεται σε κολοφώνα του κολοβού μας εκπαιδευτικού συστήματος.

Εξού και ένας μαθητής μπορεί να είναι άριστος στην έκθεση με θέμα το ρατσισμό και ο ίδιος να είναι ρατσιστής. Δεν λέει ψέματα καθώς γράφει για τον νενομισμένο σεβασμό στα ανθρώπινα δικαιώματα. Α και, το άλλο σόφισμα «το δικαίωμα του ενός ξεκινά εκεί που αρχίζει το δικαίωμα του άλλου». Τα media, προβάλλοντας «ισότιμα» τον κουστουμαρισμένο φασισμό, σε αυτή την ανοησία βασίζονται. «Εφόσον δεν σφάζουν, είναι εντάξει».

Διαβάζοντας το «Ο Αγών μου», έμεινα ενεός μπρος στην απαράμιλλη σαγήνη που μπορεί να ασκήσει αυτό το αριστούργημα του μίσους σε ένα ακατέργαστο ή ήδη αποβλακωμένο μυαλό. Με έπιασα συχνά να με συνεπαίρνει ο τυφώνας της τυφλής γραφής του Χίτλερ. Ένα βιβλίο που πρέπει να διαβάσουμε όλοι. Στον πρόλογό του, ο Τσώρτσιλ μοιρολογεί με αρκετή υποκρισία ότι αν οι ηγέτες της Δύσης είχαν διαβάσει έγκαιρα αυτό το βιβλίο, δεν θα άφηναν τον ναζισμό να κάψει τον πλανήτη [3].

Περικυκλώνω τη σημερινή μου συγχυσμένη κατάθεση με το αρχικό ερώτημα κατευθείαν στο «δόξα πατρί»: πόσο βάρβαρο είναι να περιμένουμε το επόμενο Άουσβιτς με τόση σιγουριά ότι θα έρθει;