Η επανάσταση του Α.Ι. εμπνέει δυστοπίες, γεννάει ευκολίες και φτιάχνει ένα νέο, ανησυχητικά αυτοματοποιημένο σινεμά.
Οι δύο Μαρίες του «Metropolis»
Η Γερμανία του 1927 περνούσε μέσα από μια σκοτεινή μεταβατική περίοδο, τη λεγόμενη «Δημοκρατία της Βαϊμάρης». Το φάσμα του ναζισμού είχε ήδη ξυπνήσει, για να απλώσει τη σκιά του πάνω από την Ευρώπη.
Στις οθόνες του σινεμά, είχε αποτυπωθεί συμβολικά η ανθρώπινη τραγωδία που ερχόταν, με το κίνημα του γερμανικού εξπρεσιονισμού. Κορωνίδα του στέμματος, το περίφημο «Metropolis»: μια προφητεία, όχι μόνο για το επερχόμενο απολυταρχικό καθεστώς, αλλά και για την μελλοντική εμφάνιση της τεχνητής νοημοσύνης.
Σχεδόν έναν αιώνα μετά, η υπόθεση του αριστουργηματικού φιλμ προκαλεί ανατριχίλες: «Η Μαρία, μια όμορφη νέα γυναίκα, προσπαθεί να προειδοποιήσει τους πολίτες για τους ηγέτες τους. Σε αντίποινα, ο ηγέτης της Μητρόπολης δίνει εντολή σε έναν επιστήμονα να μεταφέρει τη γοητεία της σε ένα ρομπότ.
Ως σωσίας της Μαρίας, η μηχανή χειραγωγεί τους εργάτες και τους εκμεταλλεύεται ακόμη περισσότερο. Το σχέδιο πετυχαίνει επειδή οι πολίτες δεν μπορούν να διακρίνουν τη διαφορά μεταξύ ανθρώπου και ανδροειδούς». Κάπως έτσι, μέσα από την πιο τέλεια καλλιτεχνική επινόηση της βιομηχανικής εποχής -τον κινηματογράφο- ο σκηνοθέτης Φριτς Λανγκ θέλησε να προειδοποιήσει για τον κίνδυνο της μηχανής.
Κλώνοι, ρομπότ, ανδροειδή
Κι ερχόμαστε στις εικονικές «Μαρίες» του σήμερα: στον γυμνασμένο κύριο που διαφημίζει τις χάρες του τάι-τσι στο YouTube. Στα ρομπότ που δραπετεύουν από το «RoboCop» για να αστυνομεύσουν τις πόλεις του μέλλοντός μας. Στον Βαλ Κίλμερ που «ανασταίνεται» ψηφιακά για να παίξει στην ταινία «As Deep as the Grave». Με όλα αυτά, αν ακούς κάτι στ’ αυτιά σου να κουδουνίζει, μην αναρωτιέσαι: είναι το καμπανάκι του «Metropolis» που εξακολουθεί να ηχεί.
Μα δεν είναι μονάχα αυτό. Οι κλώνοι της μηχανής έχουν απειλήσει την ανθρωπότητα ουκ ολίγες φορές, τουλάχιστον κινηματογραφικά. Αρκεί να θυμηθούμε την απαλή, αλλά ανατριχιαστική φωνή του υπολογιστή HAL 9000 στο «2001: A Space Odyssey» του Κιούμπρικ, τα κόκκινα και τα κίτρινα φώτα της κάμεράς του που μας κοιτάζουν.
Ή εκείνο το μηχανικό μάτι που κρύβεται πίσω από τα μαύρα γυαλιά και το σκληρό πρόσωπο του Σβαρτσενέγκερ στο «Terminator» του Τζέιμς Κάμερον. Τις ανθρωπόμορφες ρέπλικες της Tyrell Corporation, κρυμμένες στο δυστοπικό L.A. του «Blade Runner».
Την προσομοιωμένη πραγματικότητα του «Matrix», τα επαναστατημένα ανδροειδή του «Westworld». Παράλληλα, ας μην ξεχνάμε πως η τεχνητή νοημοσύνη είναι ένα νόμισμα με δύο όψεις. Μπορεί να γίνει τρυφερή σύντροφος ζωής (στο «Her» του Σπάικ Τζονζ) ή κούκλα-δολοφόνος (στο M3GAN του Τζέραρντ Τζόνσγτοουν). Ή ένα ταπεινό, μοναχικό ρομποτάκι (το «WALL·E» της Pixar) που περιμαζεύει τα σκουπίδια μας σε μια κατεστραμμένη Γη.
Όσκαρ vs A.I.
Το ερώτημα παραμένει: μήπως φτιάχνουμε τον μελλοντικό Φράνκενσταϊν, ή τον πιο πολύτιμο βοηθό μας; Το σινεμά αναζητεί απαντήσεις, καθώς μετεξελίσσεται και το ίδιο μέσα από την επανάσταση του «Α.Ι.». Σαν το αγόρι-ρομπότ, στην ομώνυμη ταινία του Σπίλμπεργκ, αναρωτιέται ποια είναι τα όρια ανάμεσα στο πραγματικό και το τεχνητό. Άραγε ποιος είναι ο δημιουργός της ταινίας, όταν ο αλγόριθμος «γεννάει» σενάρια, φτιάχνει ψηφιακά αντίγραφα ηθοποιών και σμίγει την κινηματογραφημένη πραγματικότητα με κόσμους φανταστικούς, φτιαγμένους από τον υπολογιστή;
Μόλις πριν λίγες μέρες, η Ακαδημία των Όσκαρ επιχείρησε να λύσει τον γρίφο με την εξής οδηγία: όλα τα σενάρια, οι ταινίες και οι ηθοποιοί που έχουν φτιαχτεί από την τεχνητή νοημοσύνη αποκλείονται από τα βραβεία. Αν όμως η χρήση του Α.Ι. είναι διακριτή και περιορισμένη, ουδέν πρόβλημα. Ο κίνδυνος να χάσουν τη δουλειά τους χιλιάδες ηθοποιοί, σεναριογράφοι, σκηνογράφοι και άλλοι επαγγελματίες του χώρου παραμένει. Ωστόσο, οι κραυγές απελπισίας των δημιουργών εισακούστηκαν, ώστε να καταλήξουμε σε ένα ισορροπημένο είδος σινεμά. Σε ένα Κινηματογράφο «1.5.». Παρόλα αυτά, η εκδοχή «2.0» -εκείνη των εντελώς αυτοματοποιημένων ταινιών- δεν μπορεί να περιμένει.
Από τον Φελλίνι στον FellinAI
Για παράδειγμα, φέτος κυκλοφόρησε η πρώτη ταινία μεγάλου μήκους κατασκευασμένη εξολοκλήρου από προγράμματα τεχνητής νοημοσύνης. Το «Sweet Idleness» επιχειρεί να απαντήσει στις δυστοπίες με ένα σαφώς πιο αισιόδοξο σενάριο. Συγκεκριμένα, οραματίζεται το αύριο ως ατέλειωτες διακοπές. Μονάχα το 1% της ανθρωπότητας εξακολουθεί να εργάζεται και ο υπόλοιπος πληθυσμός, απλώς απολαμβάνει τον ελεύθερο χρόνο που παρέχουν οι μηχανές.
Το σαφέστατα ειρωνικό πρότζεκτ, του Ιταλού παραγωγού Αντρέα Ιερβολίνο, διαθέτει και σκηνοθέτη. Το όνομα αυτού: FellinAI. Το εμφανές λογοπαίγνιο, εμπνευσμένο από το όνομα του «il maestr» Φεντερίκο Φελλίνι, γεννάει ερωτήματα. Λέτε να ακολουθήσουν ο HitchcockAI, ο SpielbergAI, ο KubrickAI, ο KurosawAI, ο BergmanAI και άλλοι;
Πάντως, η πρώτη τεχνητή σούπερ-σταρ έχει ήδη κάνει την εμφάνισή της. Η γοητευτική μελαχρινή Tilly Norwood, φτιαγμένη από την εταιρεία Xicoia, διαθέτει 157,000 ακόλουθους, μιλάει με βρετανική προφορά και μοιάζει με την ηθοποιό Μπριόνι Μονρό. Πραγματικοί δημιουργοί, όπως η Έμιλι Μπλαντ, ο Γκιγιέρμο ντελ Τόρο, η Σκάρλετ Γιόχανσον και η Κέιτ Μπλάνσετ, υψώνουν το ανάστημά τους μπροστά στην «κάθοδο των μυρίων» εικονικών ηθοποιών και τεχνητών σκηνοθετών. Σύνθημά τους: «η κλοπή δεν είναι πρόοδος». Και το καμπανάκι του «Metropolis» χτυπάει ακόμα, μέσα στην αίθουσα του σινεμά…
Ελεύθερα, 10.05.2026
