Η έννοια του ωραίου ως ένα ανοιχτό πεδίο στοχασμού και επαναπροσδιορισμού στη σύγχρονη εποχή, παρουσιάζεται μέσα από έργα εννέα σύγχρονων Κύπριων δημιουργών στην έκθεση Beauty in Question, που διοργανώνεται στο Βερολίνο, με αφορμή την Κυπριακή Προεδρία.
Ο Σάββας Χριστοδουλίδης, που επιμελείται την έκθεση με την Παυλίνα Παρασκευαΐδου, επισημαίνει ότι μέσα από τα έργα που παρουσιάζονται, η Κύπρος προβάλλεται όχι μόνο ως τόπος του μύθου, αλλά ως σημείο ανάδυσης νέων μορφών ομορφιάς μέσα στον σύγχρονο ευρωπαϊκό ορίζοντα.
–Ο τίτλος υποδηλώνει μια αμφισβήτηση της ίδιας της έννοιας του ωραίου. Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα που σας οδήγησε σε αυτή τη θεματική; Ο τίτλος της έκθεσης ουσιαστικά θέτει ζητήματα επαναπροσδιορισμού του ωραίου στην εποχή μας και όχι αμφισβήτησης των αισθητικών κατηγοριών που το προσδιόριζαν κατά το παρελθόν. Κάθε εποχή εξάλλου προσεγγίζει αυτή την έννοια με διαφορετικό τρόπο. Για αιώνες, η δυτική αισθητική αναζητούσε το ‘ωραίο’ στις μαθηματικές αναλογίες και τη συμμετρία, ως στοιχεία της θεϊκής αρμονίας, ενώ συνδέσεις του ‘ωραίου’ με το αληθές και το αγαθό, δημιουργούσαν και ένα πλαίσιο ηθικής αντίληψης. Θα έλεγα πως ο επαναπροσδιορισμός του ωραίου αποτελεί ένα πάγιο ερώτημα για κάθε εποχή και σε κάθε περίσταση.
–Η έκθεση εντάσσεται στο Πολιτιστικό Πρόγραμμα της Κυπριακής Προεδρίας του Συμβουλίου της Ε.Ε. 2026. Με ποιον τρόπο συνομιλεί η θεματική της ομορφιάς με την ευρωπαϊκή πολιτιστική και πολιτική συγκυρία; Η έννοια του ωραίου υπήρξε θεμελιώδης για την ευρωπαϊκή φιλοσοφική παράδοση ακόμη από την αισθητική σκέψη του Πλάτωνα. Σήμερα σε μια Ευρώπη πολυπολιτισμική, μετα-αποικιακή και προσαρμοσμένη στην τεχνολογική εποχή της άρσης υλικότητας των ορίων η έννοια μεταβάλλεται. Μια έκθεση που επιχειρεί να επαναδιατυπώσει ‘το ωραίο’, θέτει με έμμεσο και μεταφορικό τρόπο ποικίλα ερωτήματα για τη συμπερίληψη και την ετερότητα σε μια συγκυρία που χαρακτηρίζεται από συζητήσεις γύρω από την ποικιλομορφία, τις ανταλλαγές, τις διασταυρώσεις και τις συγκρούσεις σε κοινωνικά ζητήματα. Από αυτήν την άποψη οι σημερινοί προσδιορισμοί της εν λόγω έννοιας λειτουργούν ως αλληγορικοί τρόποι για την πολιτική αξία της διαφορετικότητας. Η Ευρώπη είναι φανερό πως μεταβαίνει σταδιακά από πρότυπα ομορφιάς και πολιτισμικής ομοιογένειας προς μια πλουραλιστική αισθητική, όπου το ανοίκειο, το ατελές και το υβριδικό αποκτούν θέση μέσα στο κοινό πολιτιστικό της πεδίο και όραμα.
–Αναφέρεστε στη ρευστότητα και τις διαβαθμίσεις της έννοιας του ωραίου, ακόμη και στη συνύπαρξή του με το ανοίκειο ή το απωθητικό. Πώς μεταφράζεται αυτή η θεωρητική θέση στη χωρική και εικαστική οργάνωση της έκθεσης; Το ‘ωραίο’ στις μέρες μας δεν σχετίζεται πλέον με πάγιους κανόνες αισθητικών κατηγοριών, αλλά αποτελεί μια ανοιχτή διαδικασία βιωματικής εμπειρίας και σκέψης, η οποία προκύπτει από μια εμβάθυνση στη σύγχρονη πραγματικότητα με όλες της τις ρωγμές και τις ασυμμετρίες της. Σήμερα, ωραίο είναι ό,τι έχει την ικανότητα να μας αφυπνίζει, να μας συνδέει με το ‘άλλο’, το ανοίκειο, το παράδοξο και διαφορετικό και να μας υπενθυμίζει την εύθραυστη φύση της ύπαρξής μας. Έτσι το ‘ωραίο’ δεν αποτελεί προϋπόθεση προδιαγραφών. Οι σύγχρονες θεωρίες υποστηρίζουν ότι η ομορφιά είναι επιτελεστική. Συμβαίνει ως εμπειρία κατά τη διάρκεια της αλληλεπίδρασης του θεατή με το έργο.
-Ο μύθος της Αφροδίτης έχει ταυτίσει την Κύπρο με την ομορφιά. Πώς προσεγγίζετε αυτό το ισχυρό σύμβολο στην έκθεση; Στο ευρωπαϊκό φαντασιακό η μορφή της Αφροδίτης έχει ταυτιστεί με την ιδέα της ομορφιάς. Ο μύθος της γέννησής της από τον αφρό της θάλασσας, στις ακτές της Κύπρου, όπως τον αφηγείται ο Ησίοδος, δεν περιγράφει μόνο την εμφάνιση μιας θεάς, αλλά μια μορφογένεση από την κοσμική ύλη. Από την αρχαιότητα έως την Αναγέννηση, η ευρωπαϊκή τέχνη αναζήτησε στη μορφή της θεάς το ιδεώδες της αρμονίας και της τελειότητας. Σήμερα, ωστόσο, όπως ειπώθηκε παραπάνω, το ‘ωραίο’ δεν νοείται πλέον ως σταθερό πρότυπο, αλλά ως μια ανοιχτή διαδικασία μετασχηματισμών. Στο πλαίσιο της Κυπριακής Προεδρίας, ο μύθος της Αφροδίτης πιστεύω πως θα μπορούσε να επανερμηνευτεί ως συμβολική αφήγηση της ίδιας της Ευρώπης, ενός δηλαδή πολιτισμού που γεννιέται από συναντήσεις, μετακινήσεις και πολλαπλές ταυτότητες. Έτσι, η Κύπρος προβάλλεται με αυτήν την έκθεση όχι μόνο ως τόπος του μύθου, αλλά ως σημείο ανάδυσης νέων μορφών ομορφιάς μέσα στον σύγχρονο ευρωπαϊκό ορίζοντα.
–Από την «Αφροδίτη της Μήλου» έως τη «Γέννηση της Αφροδίτης» του Μποτιτσέλι και την «Αφροδίτη των κουρελιών» του Πιστολέττο, η δυτική τέχνη έχει επαναδιατυπώσει πολλαπλώς το ωραίο. Υπάρχουν έργα της έκθεσης που λειτουργούν ως άμεσος ή έμμεσος διάλογος με αυτή την εικαστική παράδοση; Η Αφροδίτη της Μήλου και Η Γέννηση της Αφροδίτης του Botticelli αποτελούν δύο πόλους (έργου γλυπτικής και ζωγραφικού έργου) προτύπων διαχρονικής ομορφιάς. Ως αντιπαράθεση και υπό μορφή παραδείγματος αναφέρθηκα στην εκδοχή της Αφροδίτης των κουρελιών του Pistoletto, με μια αντιπαραβολή ειρωνικού/φιλοσοφικού τύπου προς τα δύο μουσειακά αριστουργήματα. Κάπως έτσι και τα έργα της έκθεσης ‘προκαλούν’ αντιπαραβολές και αντι-θέσεις με το κλασικό ιδεώδες, καθώς δημιουργούν υποψίες για την ομορφιά της φθοράς και της παροδικότητας, ομολογώντας μια αισθητική της ατέλειας, που είναι απελευθερωμένη από στερεότυπα του παρελθόντος.
–Πόσο σημαντική ήταν η παρουσία και η εμπειρία του Βερολίνου για τη διαμόρφωση της ταυτότητας της έκθεσης; Θα λέγατε ότι το Βερολίνο λειτουργεί ως ουδέτερος τόπος ή ως ενεργός συνομιλητής; Μια έκθεση Κυπρίων καλλιτεχνών στο Βερολίνο δημιουργεί έναν ενδιαφέροντα διάλογο με τη Λευκωσία. Το Βερολίνο και η Λευκωσία είναι δύο πρωτεύουσες που μοιράζονται την ιστορική εμπειρία της διαίρεσης. Το Βερολίνο, κάποτε χωρισμένο από το Τείχος του και σήμερα επανενωμένο, λειτουργεί ως τόπος μνήμης αλλά και ως υπόσχεση μετασχηματισμού. Η Λευκωσία, ακόμη διαιρεμένη, φέρει μια διαφορετική, ανολοκλήρωτη εμπειρία ιστορίας. Σε αυτό το πλαίσιο, η έκθεση για το ‘ωραίο’ αποκτά θα έλεγα μια ιδιαιτέρως συμβολική σημασία. Η ανίχνευση του ωραίου φέρνει στο φως υπαινιγμούς για τη δυνατότητα υπέρβασης των ρηγμάτων. Το Βερολίνο γίνεται έτσι ένας ενεργός συνομιλητής της Λευκωσίας, ένας χώρος όπου η κυπριακή εμπειρία εγγράφεται σε μια ευρύτερη ευρωπαϊκή αφήγηση για τη μνήμη, τη συνύπαρξη και την προσδοκία επανένωσης.
-Πώς προσεγγίζετε τον θεατή; Σας ενδιαφέρει η αισθητική απόλαυση ή η διαδικασία σκέψης και αμφισβήτησης; Σε μια σύγχρονη αντίληψη εικαστικού γεγονότος, ο στόχος μετατοπίζεται από την άμεση αισθητική απόλαυση προς μια διαδικασία σκέψης, ερμηνείας, ακόμη και αμφισβήτησης, ενώ ο θεατής δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως παθητικός αποδέκτης. Η πρόσληψη της τέχνης μετασχηματίζεται σε μια εμπειρία διανοητικής και αισθητηριακής συμμετοχής με τον θεατή να γίνεται συν-ομιλητής, συν- ερμηνευτής και εν μέρει συν-δημιουργός του εκάστοτε έργου. Σε κάθε περίπτωση η αισθητική συνθήκη μετατρέπεται σε ένα είδος ενεργής και κριτικής εμπειρίας, όπου η τέχνη λειτουργεί ως εργαλείο αναστοχασμού πάνω σε πολιτισμικές, κοινωνικές ή πολιτικές δομές. Έχει νόημα η έκθεση να γίνει αφορμή σκέψης, διερωτήσεων και πολλαπλού διαλόγου.
–Σε μια εποχή όπου η εικόνα καταναλώνεται μαζικά και η «ομορφιά» συχνά εμπορευματοποιείται, πώς μπορεί μια εικαστική έκθεση να επανανοηματοδοτήσει τον όρο; Τα συμφραζόμενα μιας εικαστικής έκθεσης αναφορικά στην έννοια του ‘ωραίου’ έχουν πολύ διαφορετική αντίληψη αντιμετώπισης της ομορφιάς, από εκείνη που αφορά εικόνες που εμπορευματοποιούν την ομορφιά. Εξάλλου μια έκθεση με έργα τέχνης που θέτουν διερωτήσεις για την ομορφιά λειτουργεί ως δοκίμιο σκέψης και μπορεί να γίνει αφορμή για υποψίες και ενδεχόμενους επαναπροσδιορισμούς ηθικής τάξης. Αναφέρω ενδεικτικά την “Αφροδίτη” του Κώστα Αργυρού, ένα λαϊκότροπο γλυπτό, απαλλαγμένο από το βάρος του ιδεώδους και τόσο σύγχρονο ως προς τα ζητήματα που εγείρει. Πρόκειται για μια άχαρη γυμνή και ρωμαλέα γυναικεία φιγούρα με τα χέρια στο κεφάλι. Η χειρονομία της μαρτυρά σάστισμα και αποστροφή απέναντι στο θεατό. Το έργο αποτελεί θα έλεγα τον πυρήνα της έκθεσης και την κύρια αφορμή για αναστοχασμό σε θέματα οικουμενικής αισθητικής.
–Θα μπορούσε η συγκεκριμένη έκθεση να αποτελέσει αφετηρία για μια πιο μακροπρόθεσμη πολιτιστική συνεργασία μεταξύ Κύπρου και Γερμανίας; Οι πολιτισμικές ανταλλαγές είναι χωρίς αμφιβολία, ένα από τα κεντρικά ζητούμενα και κάθε έκθεση είναι σίγουρο πως αφήνει το αποτύπωμά της, προκαλώντας, μακάρι, προοπτικές συνέχειας. Η προσεγμένη επιλογή καλλιτεχνών και έργων αποτελεί αναμφίβολα εγγύηση για μια θεώρηση των πραγμάτων σε χρονικό βάθος. Θα δείξει.
- Η έκθεση Beauty in Question παρουσιάζεται από τις 21 Μαρτίου έως τις 18 Απριλίου στο ANDREAS MURKUDIS Space 77, στο Βερολίνο. Συμμετέχουν οι καλλιτέχνες: Εβελίνα Αναστασίου, Μάικλ Αναστασιάδης, Κώστας Αργυρού, Hussein Chalayan, Χάρις Επαμεινώνδα, Στέλιος Καλλίνικου, Μαρίνα Ξενοφώντος, Θεόδουλος Πολυβίου και Μαρία Χασάπη.
Ελεύθερα, 15.03.2026
