Αυτό που δεν υπήρξε είναι ένα γεγονός λανθάνον, που περιμένει τη στιγμή του για να υπάρξει. Αν η Ιστορία επαναλαμβάνεται, γιατί αγνοούμε τις εναλλακτικές δυνατότητες των γεγονότων;
Άλλος ένας ημερολογιακός χρόνος έγινε παρελθόν – πέρασε στην Ιστορία, όπως συνηθίζουμε να λέμε. Αλλά τι ακριβώς είναι η Ιστορία; Ο Αλέξανδρος κοιμόταν με δύο αντικείμενα κάτω από το προσκέφαλό του: Το σπαθί του και την Ιλιάδα. Η τελευταία φαίνεται πως έπαιξε καθοριστικό ρόλο στις αξίες του και στην εκπλήρωση των φιλοδοξιών του, ως ένα πνευματικό και συναισθηματικό εργαλείο για να εξηγήσει στον κόσμο ποιος ήταν και πώς εννοούσε την αποστολή του – ήταν η ιστορία που θα ήθελε να αφηγείται τον ίδιο, μέσω ενός ιστορικού ή χρονικογράφου του μέλλοντος.
Αυτό το έκανε ο Πλούταρχος, αλλά 400 χρόνια περίπου αργότερα. Επιπλέον, δεν αυτοπροσδιοριζόταν ως ιστορικός: «Ούτε γαρ ιστορίας γράφομεν, αλλά βίους, ούτε ταις επιφανεστάταις πράξεσι πάντως ένεστι δήλωσις αρετής ή κακίας…». Αυτές οι τελευταίες τον ενδιέφεραν –η αρετή και η κακία–, επειδή πίστευε ότι, ενδεχομένως, μια ασήμαντη λέξη η πράξη αποκαλύπτει περισσότερα για τον χαρακτήρα κάποιου από τις μάχες.
Όμως, εκτός από αίτια και αιτιατά, υπάρχουν και άλλες δυνάμεις που διαμορφώνουν την Ιστορία, τις οποίες συνήθως παραγνωρίζουν οι ιστορικοί. Ο Τολστόι (στον επίλογο του «Πόλεμος και ειρήνη») αναρωτιέται γι’ αυτές: Μήπως είναι η θέληση των ισχυρών; Η θέληση των ηρώων και των ηγεμόνων; Ή μήπως είναι η συνισταμένη αυτών και πολλών χιλιάδων ανθρώπων που αποτελούν μέρος ενός ιστορικού γεγονότος; Ο Τολστόι μιλά για τη μεταβίβαση της θέλησης των μαζών στους εκλεκτούς τους – όμως σημειώνει πως υπάρχουν ιστορικά γεγονότα στα οποία η δράση των μαζών υπήρξε αντίθετη με του ηγέτη τον οποίο οι ίδιες επέλεξαν.
Σ’ ένα μυθιστόρημα, τα γεγονότα δεν ταυτίζονται απαραιτήτως με την πραγματικότητα. Ο ιστορικός και ο καλλιτέχνης έχουν συχνά διαφορετικές εκδοχές ενός πραγματικού γεγονότος, οι οποίες εξηγούνται από τις πηγές: Τον καλλιτέχνη δεν τον αφορούν οι επίσημες αναφορές για μια μάχη, π.χ., αλλά οι αφηγήσεις αυτών που τη βίωσαν. Με τον χρόνο, ωστόσο, οι εντυπώσεις αυτές των ανδρών αρχίζουν σταδιακά και συγκλίνουν προς την επίσημη εκδοχή – αυτήν που κυριαρχεί, εντέλει, ως Ιστορία.
Και τι γίνεται με εκείνα που δεν συνέβησαν, αλλά θα μπορούσαν να συμβούν; Ο Μεξικανός συγγραφέας Κάρλος Φουέντες (1928-2012) έχει μια ενδιαφέρουσα ιδέα («Terra Nostra», 1975): Μια συσκευή, την οποία αποκαλεί Θέατρο της Μνήμης, όπου ο μοναδικός θεατής βρίσκεται στη σκηνή και η παράσταση διαδραματίζεται στην πλατεία. ‘Όπως περιγράφει ο Χουάν Γκαμπριέλ Βάσκες («Η εφεύρεση του κόσμου»), μέσω ενός περίπλοκου συστήματος από τροχαλίες και σχοινιά, ο θεατής παρακολουθεί εικόνες που προβάλλονται μυστηριωδώς σε πολλές οθόνες, και είναι όχι μόνο γεγονότα που υπήρξαν, αλλά και κάποια που θα μπορούσαν να έχουν υπάρξει αλλά δεν συνέβησαν ποτέ: Ο Καίσαρας πείθεται από την Καλπούρνια να μην πάει στη Σύγκλητο κατά τις ειδούς του Μαρτίου και δεν δολοφονείται∙ σ’ έναν στάβλο της Βηθλεέμ γεννιέται ένα κοριτσάκι, γίνεται προφήτισσα, ο Πιλάτος την αθωώνει και παρακολουθεί τη σταύρωση του Βαραββά∙ ο Οδυσσέας καίγεται ζωντανός μέσα στο ξύλινο άλογό του∙ ο Κολόμβος ταξιδεύει ανατολικά διά ξηράς για να βρει το βασίλειο του Τζένγκις Χαν…
«Τι θα μου δώσουν, σε αντάλλαγμα της συσκευής μου, οι άρχοντες του κόσμου, σε αντάλλαγμα γι’ αυτή την εφεύρεση που θα τους επιτρέψει να θυμηθούν τι θα μπορούσε να έχει υπάρξει και δεν υπήρξε;» λέει ο εφευρέτης. «Τίποτα, μαέστρο Βαλέριο», του απαντά ο συνομιλητής του. «Αφού το μόνο που τους ενδιαφέρει να ξέρουν είναι αυτό που στ’ αλήθεια υπάρχει και θα υπάρχει». «Δεν με κατάλαβες, μονσινιόρ. Οι εικόνες του θεάτρου μου περιλαμβάνουν όλα τα ενδεχόμενα του παρελθόντος, αλλά απεικονίζουν και όλες τις ευκαιρίες του μέλλοντος, αφού, μαθαίνοντας τι δεν υπήρξε, θα μάθουμε και τι βροντοφωνάζει να υπάρξει: Αυτό που δεν υπήρξε, το είδες, είναι ένα γεγονός λανθάνον, που περιμένει τη στιγμή του για να υπάρξει, τη δεύτερη ευκαιρία του, την ευκαιρία να ζήσει άλλη ζωή. Αν η Ιστορία επαναλαμβάνεται, γιατί αγνοούμε την εναλλακτική δυνατότητα κάθε ιστορικού γεγονότος;».
Η επικράτεια του δυνητικού είναι το μυθιστόρημα: Εκεί η κρυφή πλευρά των ανθρώπινων εμπειριών μπορεί να αναδυθεί, να γίνει ορατή. Σ’ αυτό, οι εκδοχές της Ιστορίας που μας έχει επιβληθεί μπορούν να αμφισβητηθούν, να αντιμετωπιστούν, να διαψευστούν. Όπως εύστοχα παρατηρεί ο Βάσκες, ίσως η ανάμνηση αυτού που θα μπορούσε να έχει συμβεί να είναι και ένας τρόπος να διασώσουμε αυτό που έχει διαγράψει η επίσημη εκδοχή της Ιστορίας. Ή, αλλιώς, η ανάμνηση του νέου χρόνου να μας επιτρέψει να τον διορθώσουμε, να υιοθετήσουμε την καλύτερη, μελλοντική εκδοχή του. Σαν ένα μυθιστόρημα, αλλά πολύ πραγματικό, ενδιαφέρον και αληθές.
* Εικονογράφηση: René Magritte, Legend of the Centuries, 1950 (λεπτομέρεια)
Minority Report, ΕΛΕΥΘΕΡΑ 04.01.2026
