«Ας μελετήσουμε τώρα τον χαρακτήρα των ανθρώπων σε σχέση με τα συναισθήματα, τις συνήθειες, τις ηλικίες και τις τύχες». Αριστοτέλης, Ρητορική, Β 1388b
Στη Ρητορική, ένα από τα λιγότερο γνωστά Αριστοτελικά έργα, ο Αριστοτέλης θεωρεί αναγκαίο να περιγράψει με γενικούς όρους τον ανθρώπινο χαρακτήρα με βάση την ηλικία. Ο Μακεδόνας φιλόσοφος έχει διαβλέψει κάτι που τόσο οι προγενέστεροι αλλά και όσοι θα ακολουθούσαν είχαν αγνοήσει: την ψυχολογία του ακροατή. Αν απευθυνθείς με τον ίδιο τρόπο σε διαφορετικούς ανθρώπους, δεν θα σε κατανοήσουν όλοι. Η αφετηρία δεν είναι κοινή. Εξάλλου, η ρητορική δεν είναι τίποτε άλλο από την «ικανότητα να βρίσκουμε στην κάθε επιμέρους περίπτωση τα στοιχεία που μπορούν να πείσουν» (A, ΙΙ 1355b), καθώς «ακόμη και αν κατείχαμε την ακριβέστερη επιστημονική γνώση, ορισμένους ανθρώπους δεν θα ήταν εύκολο να τους πείσουμε διαμορφώνοντας με βάση αυτήν τον λόγο μας». (Α, Ι 1355a)
Ως εκ τούτου, τα επιχειρήματα από μόνα τους δεν επαρκούν. Ο ρήτορας οφείλει να γνωρίζει τα «πάθη» των ανθρώπων αλλά και τον χαρακτήρα τους και στο δεύτερο βιβλίο της Ρητορικής ο συγγραφέας θα επιχειρήσει να μελετήσει αυτά τα δύο. Οι ηλικίες που αναλύονται είναι η νεανική, η γεροντική και η ηλικία της ωριμότητας, η οποία συγκεντρώνει τα καλύτερα χαρακτηριστικά σε σχέση με τις άλλες δυο που βρίσκονται στα άκρα. Οι νέοι παρουσιάζονται αφελείς, ευκολόπιστοι, αισιόδοξοι, γεμάτοι ελπίδα: «Οι νέοι, λοιπόν, όσον αφορά τον χαρακτήρα τους, έχουν την τάση να επιθυμούν και να πραγματοποιούν αυτά που επιθυμούν. Από τις επιθυμίες που σχετίζονται με το σώμα αυτή που κυνηγούν περισσότερο είναι η ερωτική, στην οποία είναι ακρατείς, και ευμετάβλητοι και ικανοποιούν εύκολα τις επιθυμίες τους. Επίσης, επιθυμούν με ένταση, αλλά το ίδιο γρήγορα σταματούν να επιθυμούν. Γιατί οι επιθυμίες τους είναι μεν έντονες αλλά όχι μεγάλες, όπως η δίψα και η πείνα των αρρώστων. Είναι παθιασμένοι και οξύθυμοι και παρασύρονται από την οργή. Είναι ανίκανοι να ελέγξουν τον εαυτό τους (ἥττους εἰσὶ τοῦ θυμοῦ). Και εξαιτίας της φιλοδοξίας τους δεν ανέχονται να τους περιφρονούν, αλλά αγανακτούν όταν θεωρούν ότι αδικούνται». Αριστοτέλης, Ρητορική, Β 1389a
Η θεωρία της Αριστοτελικής μεσότητας βρίσκει την εφαρμογή της και στη Ρητορική. Η νεότητα δεν ζει στο μέσον, αλλά αποζητά την υπερβολή σε όλες τις εκφάνσεις της. Οι νέοι αγαπούν τις ακρότητες στη συμπεριφορά και αυτό είναι γνώρισμα της ηλικίας τους, καθώς δεν εμπιστεύονται τη φρόνηση. Τα συναισθήματα είναι ο οδηγός της, έως τώρα, σύντομης ζωής τους, αφού οι ίδιοι υπολείπονται σε εμπειρίες. Εκεί οφείλεται εν γένει και η γενναιότητα που επιδεικνύουν. Οι νέοι δεν αισθάνονται εύκολα φόβο και αυτό, για τον συγγραφέα της Ρητορικής, έχει την εξήγησή του στην ηλικία· ο θυμός τους και η προσδοκία καλών γεγονότων μπλοκάρει το συναίσθημα του φόβου. Η νεότητα είναι η μέθη του ανθρώπου: «Γιατί, οι νέοι είναι από τη φύση τους παρορμητικοί (διάθερμοι), όπως είναι οι μεθυσμένοι με κρασί (οἰνωμένοι), και εκτός αυτού δεν έχουν βιώσει ακόμη πολλές αποτυχίες και ως επί το πλείστον ζουν με την ελπίδα, γιατί η ελπίδα αφορά το μέλλον όπως η μνήμη με το παρελθόν και για τους νέους το μέλλον είναι μακρύ, ενώ το παρελθόν σύντομο. Γιατί το πρωί της ζωής δεν είναι δυνατόν να θυμούνται τίποτα, αλλά έχουν τα πάντα να ελπίζουν (τῇ γὰρ πρώτῃ ἡμέρᾳ μεμνῆσθαι μὲν οὐδὲν οἷόν τε, ἐλπίζειν δὲ πάντα)». Αριστοτέλης, Ρητορική, Β 1389a
Η γεροντική ηλικία έχει τα αντίθετα χαρακτηριστικά από τη νεανική. Οι ηλικιωμένοι παρουσιάζονται δύσπιστοι και καχύποπτοι (έχουν πέσει περισσότερες φορές θύματα απάτης και έχουν σφάλει περισσότερες φορές), μικρόψυχοι, φιλοχρήματοι τσιγκούνηδες και δειλοί (φοβούνται κάθε είδους κακό εκ των προτέρων). Δείχνουν επίσης υπερβολική αγάπη για τη ζωή (ιδίως στις τελευταίες τους μέρες). Αντίθετα από τους νέους, εκείνοι «ζουν πιο πολύ με τη μνήμη παρά με την ελπίδα» (Ρητορική, Β 1389b-1390a).
Η ώριμη ηλικία για τον Αριστοτέλη κατέχει τα καλύτερα χαρακτηριστικά: «Η ακμή του ανθρώπινου σώματος τοποθετείται από τα τριάντα ως τα τριανταπέντε χρόνια, ενώ της ψυχής γύρω στα σαράντα εννιά χρόνια».
Εισάγοντας την ψυχολογία στη ρητορική τέχνη, ο Αριστοτέλης παρατηρεί ότι η ηλικία μπορεί να οδηγεί σε έναν γενικό τύπο συμπεριφοράς και σκέψης. Ωστόσο, δεν παύει να αποτελεί μία μόνο διάσταση του ανθρώπινου χαρακτήρα. Τη χρονική.
*Η δρ. Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας του βιβλίου Φιλοσοφία για όλους (Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους;) Μεταίχμιο, 2022
philosophy.elsanicolaidou@gmail.com
