Μερικές σκέψεις με αφορμή την πρόσφατη πανδημία του covid 19.

 

Τα δυο τελευταία χρόνια η Επιστήμη, με αφορμή την πανδημία του covid 19, βρέθηκε ξανά στο προσκήνιο διαδραματίζοντας έναν πρωταγωνιστικό ρόλο σε όλα τα επίπεδα της ανθρώπινης δραστηριότητας. Κυβερνήσεις, διεθνείς και εθνικοί οργανισμοί, επιστημονικά σώματα μας καλούν εντονότερα από ποτέ να εμπιστευόμαστε την Eπιστήμη. Εγείρεται, όμως, ένα μείζον και διαχρονικό, θα λέγαμε, ερώτημα: σε ποιο βαθμό μπορούμε να εμπιστευόμαστε την Επιστήμη και υπό ποιες προϋποθέσεις; Η απάντηση σε ένα τέτοιο ερώτημα  προϋποθέτει την «ονομάτων επίσκεψιν», την αποσαφήνιση όρων και εν προκειμένω της έννοιας «Επιστήμη». Χρήσιμη, επίσης, είναι και μια σύντομη αναδρομή στους κυριότερους σταθμούς στην εξελικτική της πορεία.

Μπορεί κανείς να τοποθετήσει τις απαρχές της Επιστήμης γύρω στο 600 π.Χ. στην Ιωνία1,2. Οι  Ίωνες φιλόσοφοι (Θαλής, Αναξίμανδρος), και λίγο αργότερα  οι ατομικοί φιλόσοφοι Λεύκιππος και Δημόκριτος, που ονομάζονται και προσωκρατικοί,  υπέθεσαν πως ο κόσμος μπορεί να εξηγηθεί με τη χρήση της λογικής και πως υπάρχουν νόμοι που διέπουν τις αλλαγές που παρατηρούνται στη Φύση. Ο Σωκράτης, αν και δεν κατατάσσεται ανάμεσα στους φυσικούς φιλοσόφους, μας έδωσε μια μέθοδο που φέρει το όνομά του, που αποσκοπεί στην προσέγγιση της αλήθειας. Η μέθοδος αυτή βασίζεται στην ανάλυση ενός ζητήματος σε επιμέρους και τη διατύπωση ερωτήσεων που πρέπει να απαντηθούν ελέγχοντας έτσι τη συνοχή των μερών. Αργότερα, ο Αριστοτέλης μας έδωσε μια συστηματική  καταγραφή και κατηγοριοποίηση των φυσικών φαινομένων (αλλά και των ζωντανών οργανισμών) και αποπειράθηκε να δώσει εξηγήσεις σε αυτά, χωρίς όμως να συλλάβει τη σημασία της μέτρησης. Ο Αριστοτέλης, όμως, μας έδωσε και μια μέθοδο για να διακρίνουμε το αληθές από το ψευδές, την οποία θα δούμε αργότερα.  Τα βήματα αυτά,  παρότι καθοριστικά για την Επιστήμη, υπολείπονταν μια αξιόπιστη μέθοδο ελέγχου και γι’ αυτό η Επιστήμη έμεινε καθηλωμένη για πολλούς αιώνες.

Από την εποχή των φυσικών φιλοσόφων της Ιωνίας πέρασαν κοντά 2000 χρόνια μέχρι να φτάσουμε στον Galileo Galilei, που εκτέλεσε ένα καλά σχεδιασμένο επιστημονικό πείραμα μελετώντας την πτώση των σωμάτων κοντά στην επιφάνεια της Γης.  Μέτρησε τον χρόνο πτώσης διαφόρων σφαιρών από κάποιο ύψος και βρήκε τη μαθηματική σχέση που συνδέει τον χρόνο πτώσης  τους με το ύψος. Ο Galileo βεβαιώθηκε για τον μαθηματικό χαρακτήρα των φυσικών νόμων διατυπώνοντας πως «το βιβλίο της φύσης είναι γραμμένο στη γλώσσα των μαθηματικών»1. H πιο σημαντική, όμως, συνεισφορά του είναι η ανάδειξη του πειραματικού ελέγχου1,3 ως του αδέκαστου κριτή μιας επιστημονικής θεωρίας.  Η επιστημονική μέθοδος που διδάσκεται στο πρώτο έτος των σπουδών στις φυσικές επιστήμες, την ιατρική και τη μηχανική αποτελείται από τρία στάδια: (α) την προσεκτική παρατήρηση (β) τη διατύπωση μιας υπόθεσης (υποψήφιας επιστημονικής θεωρίας) που αποσκοπεί στην εξήγηση της παρατήρησης (πολύ συχνά η υπόθεση είναι εκφρασμένη στη γλώσσα των μαθηματικών) και (γ) τον πειραματικό έλεγχο που αποτελεί την ασφαλιστική δικλίδα,  το κόσκινο. Μια επιστημονική θεωρία που περνά τον πειραματικό έλεγχο είναι μια καλά τεκμηριωμένη εξήγηση ενός πεδίου φαινομένων και έχει την ικανότητα να κάνει ακριβείς και επαναλαμβανόμενες προβλέψεις. Τόσο η μεθοδολογία όσο και τα πειραματικά δεδομένα  πρέπει να είναι διαθέσιμα σε όλους, έτσι ώστε να μπορούν να επαναλάβουν το πείραμα ελέγχου και να τη διαψεύσουν. Η Επιστήμη, λοιπόν, απαιτεί διαφάνεια.

Όπως και να ορίσουμε την Επιστήμη, αυτή χαρακτηρίζεται από τη μέθοδο που ακολουθεί για να φτάσει στην αλήθεια, η οποία  δεν μπορεί να είναι διαφορετική από αυτό που παρατηρούμε (μετρούμε). Το πειραματικό κόσκινο αποτελεί, λοιπόν, τον απόλυτο έλεγχο κάθε επιστημονικής θεωρίας. Ο νομπελίστας θεωρητικός φυσικός Richard Feynman (ένας από τους θεμελιωτές της σύγχρονης φυσικής αλλά και ενθουσιώδης δάσκαλός της) μας λέει με πολύ ωραίο τρόπο πως όσο όμορφη και να είναι μια θεωρία, όσο έξυπνος και διάσημος και να είναι αυτός που τη διατυπώνει, αν αυτή δεν ανταποκρίνεται σε αυτό που παρατηρούμε (μετρούμε) στη φύση, τότε είναι απλώς μια λαθεμένη θεωρία3. Η επιστημονική αλήθεια δεν είναι, επομένως, θέμα πλειοψηφίας ή αυθεντίας, αλλά θέμα του κατά πόσον ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Η Eπιστήμη δεν φοβάται τις ερωτήσεις ούτε την αμφισβήτηση αλλά αντίθετα τις επιδιώκει, γιατί μόνο με αυτό τον τρόπο μπορεί να προσεγγίσει  την αλήθεια σε μια πορεία  χωρίς τέλος.

Από την άλλη, η Τεχνολογία τρέφεται από την Επιστήμη χρησιμοποιώντας πολλές φορές επιστημονικές θεωρίες που μοιάζουν εξωτικές, δημιουργώντας τεχνολογικά προϊόντα που εξυπηρετούν ανθρώπινες δραστηριότητες (εμπόριο, εκπαίδευση) αλλά και την υγεία. Πολλά τεχνολογικά προϊόντα έρχονται να επιστρέψουν το δάνειο, που πήραν από την Επιστήμη προσφέροντας νέες δυνατότητες στη λεπτομερέστερη παρατήρηση, επιβεβαίωση και ανάπτυξη επιστημονικών θεωριών. Επομένως, Τεχνολογία και Επιστήμη είναι δυο δραστηριότητες που, παρόλη την αλληλεπίδρασή, τους έχουν διαφορετικούς σκοπούς και επιδιώξεις. Η Τεχνολογία και η συνδεδεμένη με αυτή βιομηχανία έχουν ως κινητήριο μοχλό το οικονομικό κέρδος (το οποίο είναι μεν θεμιτό αλλά όχι με κάθε κόστος). Σε αντιδιαστολή, η  Επιστήμη, η ανάπτυξη της οποίας δεν είναι ανεξάρτητη από την οικονομία, θα πρέπει να επιδιώκει την προσέγγιση της  αλήθειας.  

Η πρόσφατη ιστορία βρίθει παραδειγμάτων, όπου βιομηχανίες προσέφεραν τεχνολογικά  επιτεύγματα (οι φαρμακευτικές ουσίες είναι ένα μόνο παράδειγμα) τα οποία παρουσιάστηκαν ως πανάκειες ή τελικές λύσεις που βελτιώνουν την ποιότητα ζωής, ενώ στην πραγματικότητα είναι υπεύθυνες  για την επιδείνωση της υγείας και τον θάνατο εκατομμυρίων ανθρώπων. Η επιδημία των οπιοειδών4 που σαρώνει τις ΗΠΑ από το 1990 είναι ένα πολύ πρόσφατο παράδειγμα. Κάποιες φαρμακευτικές εταιρείες έφτιαξαν τα οπιοειδή,  ουσίες με παρόμοια δράση με αυτή του οπίου αλλά με ελαφρά διαφορετική δομή έτσι που να μπορούν να παρακάμψουν τους νομικούς περιορισμούς συνταγογράφησής τους. Παράλληλα «καθησύχασαν» την ιατρική κοινότητα ότι δεν υπήρχε θέμα εθισμού των χρηστών. Κυρίως ως αποτέλεσμα της ευκολίας με την οποία γινόταν η συνταγογράφηση των οπιοειδων από το 1999 έως το 2019, σχεδόν 500.000 άνθρωποι πέθαναν από υπερβολική δόση. Το 2019, μια φαρμακευτική εταιρία στις ΗΠΑ συμφώνησε  διακανονισμό 270 εκατομμυρίων δολαρίων στην πολιτεία της Οκλαχόμα, που θα διατεθούν για την έρευνα και τη θεραπεία εθισμού από τα οπιοειδή. Καταλαβαίνει κανείς  πως για  δυο τουλάχιστον δεκαετίες η εταιρία κέρδισε πολλαπλάσια από αυτά που θα δώσει ως διακανονισμό.  Ακόμα, η εξαιρετική  πλατφόρμα  Veritassium μας θύμισε πρόσφατα  με  την παραγωγή της «The Man Who Accidentally Killed The Most People In History»5, η οποία είναι διαθέσιμη στο Youtube, το σκάνδαλο της ανάμειξης μολυβδούχων ενώσεων στα καύσιμα με σκοπό τη βελτίωση της απόδοσης της καύσης τους, από τον Αμερικανό μηχανικό Thomas Midgley. Ο Midgley, ενώ γνώριζε από πρώτο χέρι τη βλαπτική επίδραση των ενώσεων αυτών, αφού ήταν και  ο ίδιος θύμα της, σε συνεργασία με τη βιομηχανία και την ανοχή του πολιτικού συστήματος προώθησαν το καύσιμο γύρω στο 1914,  με καταστροφικές συνέπειες σε παγκόσμια κλίμακα για τους ανθρώπους και το περιβάλλον γενικότερα. Μάλιστα για να πείσει τον κόσμο, ο Midgley δεν δίστασε μπροστά από μεγάλο ακροατήριο να βρέξει τα χέρια του με την ουσία αυτή  και να εισπνεύσει τους ατμούς της για ένα ολόκληρο λεπτό.  Το τραγικό ήταν πως ο μόλυβδος και οι ενώσεις του ήταν γνωστά ως δραστικά δηλητήρια από τον 18ο αιώνα. Η χρήση αυτών των ενώσεων σταμάτησε στις ΗΠΑ γύρω στο 1977, ενώ σε άλλα μέρη του κόσμου αργότερα. Οι επιδημιολογικές μελέτες που εκπονήθηκαν μεταγενέστερα, αποδίδουν τον  πρόωρο θάνατο εκατομμυρίων ανθρώπων στη δηλητηρίαση από τον μόλυβδο. Είναι συγκλονιστικό το γεγονός ότι για 60 και πλέον χρόνια η βιομηχανία  με τη σιωπηλή αποδοχή των κυβερνήσεων, που γνώριζαν την τοξικότητα των ουσιών αυτών, αφέθηκε να τις χρησιμοποιεί  σε παγκόσμια κλίμακα δηλητηριάζοντας εκατομμύρια ανθρώπους και καταστρέφοντας το οικοσύστημα. Τα πιο πάνω παραδείγματα αποδεικνύουν πως  στη ζυγαριά της βιομηχανίας το κέρδος είναι πολύ πιο σημαντικό από το οποιοδήποτε περιβαλλοντικό κόστος/ κόστος σε ανθρώπινες ζωές.

Ας επιστρέψουμε όμως στο παρόν. Πρόσφατα είχαμε την προώθηση των εμβολίων για τον COVID ως την τελική λύση για το πρόβλημα. Αρχικά, προωθήθηκαν  ως αποστειρωτικά (αποτρέπουν τη νόσηση και τη μετάδοση) και ασφαλή. Ζήσαμε έκτοτε ένα κλίμα παραλογισμού, όπου η κριτική άποψη δεν ήταν αποδεκτή και συνάνθρωποί μας ανάμεσα σε αυτούς και επιστήμονες λοιδορήθηκαν, περιθωριοποιήθηκαν και φιμώθηκαν, γιατί τόλμησαν να αμφισβητήσουν την «αυθεντία». Τόλμησαν να ζητήσουν επεξηγήσεις και διαφάνεια όσον αφορά τα επιστημονικά δεδομένα (ας θυμηθούμε το πειραματικό κόσκινο) με βάση τα οποία εγκρίθηκαν αυτά τα εμβόλια ως αποτελεσματικά και ασφαλή, αυτό δηλαδή που θα έπρεπε να κάνει ο κάθε ευσυνείδητος και υπεύθυνος πολίτης (όχι μόνο οι επιστήμονες). Σημειωτέο ότι τα συγκεκριμένα τεχνολογικά προϊόντα (εμβόλια) αδειοδοτήθηκαν με διαδικασίες εν τάχει και τα επιστημονικά δεδομένα από τις δοκιμές τους άρχισαν να αποδεσμεύονται σταδιακά μόνο μετά από προσφυγή στη δικαιοσύνη (η Επιστημονική μέθοδος  απαιτεί διαφάνεια και επιδιώκει την αμφισβήτηση)! Είδαμε, ακόμα, οργανωμένα επιστημονικά σώματα (διεθνή και τοπικά, όπως ιατρικοί σύλλογοι κλπ.), κυβερνητικές υπηρεσίες, εκπροσώπους των μέσων μαζικής ενημέρωσης  να λειτουργούν με έναν εντελώς αντιδεοντολογικό και αντιεπιστημονικό τρόπο οχυρωμένοι πίσω από το κύρος και την εξουσία που τους δίνει ο νόμος, περιορίζοντας την έκφραση της διαφορετικής επιστημονικής άποψης. Ζήσαμε στην πορεία την εποχή, όπου επιβλήθηκε (άμεσα η έμμεσα) υποχρεωτικός εμβολιασμός, περιοριστικά μέτρα και διαχωρισμός (safepass) των πολίτων σε εμβολιασμένους και ανεμβολίαστους (των οποίων η καθημερινότητα έγινε εξαιρετικά δύσκολη) στη βάση αδιαφανών διαδικασιών και πρακτικών. Για πρώτη φορά μάλιστα στην ιστορία της ανθρωπότητας αξίες όπως η υπευθυνότητα, η ευσυνειδησία, η συλλογική ευθύνη ήταν απόρροια ενός εμβολίου!

Ήταν, επίσης, συγκλονιστική η διαπίστωση πως μεγάλη μερίδα των συνανθρώπων μας  μπορούσε να ζήσει μια χαρά ανεχόμενη τον περιορισμό των προσωπικών ελευθεριών συνανθρώπων τους, γεγονός που παραπέμπει στο περίφημο πείραμα του Milgram6 για την υποταγή στην εξουσία. Εξίσου ανεκτή από τη μερίδα αυτή ήταν και η επιβολή μιας ιατρικής πράξης και όλα αυτά, ενώ ήταν εμφανές  από την αρχή πως οι δυνατότητες του εμβολίου πόρρω απείχαν από τις διακηρυγμένες. Σύντομα εμφανείς έγιναν και οι πρώτες σοβαρές παρενέργειες που οδήγησαν σε ένα αλαλούμ,  αφού σε διαφορετικές χώρες απαγορεύτηκαν κάποια από αυτά αναλόγως φύλου και ηλικίας.  Προφανώς κάποιοι «ξέχασαν» αυτά που έμαθαν στο πρώτο έτος των σπουδών τους, την επιστημονική μέθοδο και το κόσκινο του πειραματικού ελέγχου. Όπως μας θυμίζει και  ο Αριστοτέλης στα Ηθικά Νικομάχεια7 : Τω μεν γαρ αληθεί πάντα συνάδει τα υπάρχοντα, τω δε ψευδεί ταχύ διαφωνεί τ’ αληθές. Δηλαδή, με την αλήθεια όλα τα δεδομένα βρίσκονται σε αρμονική συμφωνία, ενώ με το ψεύδος γρήγορα έρχεται σε διαφωνία και σύγκρουση το αληθές.

Το κάλεσμα για εμπιστοσύνη στην Επιστήμη (Trust the Science) χρησιμοποιήθηκε, λοιπόν, για να προωθηθούν πρακτικές/μέτρα των οποίων τα αποτελέσματα από πολύ νωρίς έρχονταν σε αντίθεση με αυτό που παρατηρούμε/μετρούμε (οι εμβολιασμένοι και νοσούν και μεταδίδουν, η προστασία που παρέχουν για σοβαρή νόσηση/θάνατο είναι περιορισμένη, το ρίσκο σε σχέση με το όφελος εξαρτάται σε τεράστιο βαθμό από την ηλικία και συνυπάρχουσες νοσηρότητες). Η σωστή επιστημονική προσέγγιση θα ήταν η ειλικρινής παρουσίαση των δυνατοτήτων/περιορισμών  του εμβολίου και η εισήγηση χρήσης του ανάλογα με την περίπτωση (ηλικία, φυσική κατάσταση). Αυτό βέβαια προϋποθέτει, όπως αναφέραμε πιο πάνω, πλήρη διαφάνεια τόσο στη μεθοδολογία όσο και στα πειραματικά δεδομένα.

Μπορούμε, επομένως, να έχουμε τυφλή εμπιστοσύνη σε Κυβερνήσεις, διεθνείς και εθνικούς οργανισμούς, τη βιομηχανία και οργανωμένα επιστημονικά σώματα; Η απάντηση είναι όχι. Μπορούμε, όμως, να έχουμε εμπιστοσύνη στην επιστημονική μέθοδο (νοουμένου ότι εφαρμόζεται)  και να την επεκτείνουμε και στη ζωή μας ως πολίτες.  Έχουμε  καθήκον ως πολίτες να εξετάζουμε κάθε στιγμή, εάν οι συμβουλές/εισηγήσεις/μέτρα που έρχονται άνωθεν οδηγούν σε αποτελέσματα, που ανταποκρίνονται στις προβλέψεις των εισηγήσεων και είναι ωφέλιμα και να απαιτούμε διαφάνεια όσον αφορά τα δεδομένα από τα οποία απορρέουν οι εισηγήσεις. Ευσυνείδητος και υπεύθυνος πολίτης δεν είναι αυτός που ακολουθεί τυφλά τις επιταγές της εξουσίας αλλά αυτός που αφιερώνει χρόνο για να εξετάσει μια κατάσταση, ζητά διευκρινήσεις, συζητά με τους συμπολίτες του και υπερασπίζεται τη θέση του. Ακόμα ο υπεύθυνος πολίτης απαιτεί από την εξουσία απολογισμό και αξιολόγηση της διαχείρισης μιας κατάστασης στη βάση τεκμηρίων. Για παράδειγμα θα πρέπει να απαιτήσουμε να παρουσιαστούν με επιστημονική τεκμηρίωση (μετρήσιμους δείκτες) τα οφέλη από συγκεκριμένα μέτρα όπως εγκλεισμός, safepass, πίεση για εμβολιασμό, που εφαρμόστηκαν για τον περιορισμό των επιπτώσεων της πανδημίας και τα αντίστοιχα κόστη.

Τελειώνοντας, αξίζει να τονίσουμε πως πρέπει να έχουμε κατά νου και να προσμετρούμε στις αξιολογήσεις μας τη ροπή που έχει η βιομηχανία και η τεχνολογία  προς το κέρδος, ανεξάρτητα από το οποιοδήποτε περιβαλλοντικό κόστος (συμπεριλαμβανομένων και των ανθρώπινων ζωών). Πολύ περισσότερο, ας μην λησμονούμε ότι λανθασμένες προτάσεις και μέτρα που αφορούν αλλαγές σε παγκόσμια κλίμακα (υγεία, περιβάλλον)  θέτουν σε κίνδυνο όλο τον πλανήτη. Ειδικά στην περίπτωση τεχνολογικών προϊόντων θα πρέπει να είμαστε διπλά προσεκτικοί, μιας που ως άνθρωποι είμαστε εξαιρετικά επιρρεπείς στην απόκτηση πλούτου.

 

Πηγές

  1. «Το φάντασμα της όπερας, η επιστήμη στον πολιτισμό μας», Στέφανος Τραχανάς, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2014
  2. Η φύση και οι Έλληνες, Erwin Schrödinger, Εκδόσεις Τραυλός, 2003
  3.  “The Pleasure of Finding Things Out: The Best Short Works of Richard P. Feynman”, Basic Books, 2005
  4. https://www.hhs.gov/opioids/about-the-epidemic/index.html
  5. The Man Who Accidentally Killed The Most People In History  https://www.youtube.com/watch?v=IV3dnLzthDA
  6. https://www.simplypsychology.org/milgram.html
  7. Αριστοτέλης. (Ηθικά Νικομάχεια Α’, 1098Β).

 

* (PhD Φυσική)