Έχοντας περάσει, πλέον, καθοριστικά στην εποχή της τεχνολογίας ή ακόμη σαφέστερα στο πλαίσιο της μετανεωτερικότητας στην εποχή των υπηρεσιών -όπου τα πάντα γίνονται, όχι απλά αυτοματοποιημένα, αλλά εξ αποστάσεως, δίνοντας μόνο μια εντολή μέσω ενός τηλεφώνου ή ενός υπολογιστή- ερχόμαστε να επαναπροσδιορίσουμε το περιεχόμενο των ανθρώπινων σχέσεων στα νέα αυτά δεδομένα. Είναι γεγονός ότι στη δύσκολη περίοδο του κορωνοϊού, οι αλγόριθμοι της τεχνολογίας λειτούργησαν ευεργετικά, ως προς όφελος ή έστω διεκπεραιωτικά σε ό,τι αφορά διάφορες βασικές λειτουργίες που πρέπει να επιτελούνται στο πλαίσιο της δημοκρατίας, όπως λ.χ. η μάθηση στον τομέα της εκπαίδευσης, οι υπηρεσίες της οικονομίας, των τηλεπικοινωνιών κ.α. Το δε πιο σημαντικό είναι ότι η πανδημία εδραίωσε την αντίληψη στον χώρο των επιχειρήσεων κι όχι μόνο, ότι δεν μπορούν να λειτουργούν πλέον αν δεν εναρμονιστούν με την ψηφιοποίηση και την ύπαρξη ενός ασφαλούς συστήματος λογισμικού. Ως εκ τούτου, επιτάχυνε τον ψηφιακό μετασχηματισμό πολλών οργανισμών με άμεσες δράσεις.
Μακράν της ολοένα αυξανόμενης υποστήριξης της άποψης ότι η ψηφιακή τεχνική θα λύσει πολλά προβλήματα της σύγχρονης πραγματικότητας, υπάρχουν ηθικά και πολιτικά ζητήματα που δεν έχουν να κάνουν με τους αλγορίθμους και τα οποία τίθενται στον αντίποδα της ταχύτητας και της επίσπευσης των εξελίξεων σε ό,τι αφορά την τεχνογνωσία και την τεχνοεπιστήμη. Καθώς η τεχνητή νοημοσύνη έχει υποκαταστήσει τον άνθρωπο σε απλές δουλειές ή εργασίες που τείνουν να γίνονται ολοένα πιο σύνθετες (π.χ. επεξεργασία εγγράφων σε φυσική γλώσσα) -κάτι που δίνει, εντούτοις, τη δυνατότητα για δημιουργία νέων επαγγελματικών κλάδων και θέσεων εργασίας, όπως είναι π.χ. ο ελεγκτής τεχνητής νοημοσύνης- αναδύεται το ερώτημα πού σταματούν τα όρια της ανθρώπινης ελευθερίας.
Χρησιμοποιώντας τον όρο «τεχνοφοβικοί» θα εκφράσουμε τους φόβους εκείνων που είναι σκεπτικοί σε ό,τι αφορά τη χρήση της τεχνολογίας. Στην αυτοματοποιημένη δυστοπία της τεχνολογικής πραγματικότητας οι άνθρωποι μέσω των κοινωνικών δικτύων γνωρίζονται, μιλούν χωρίς τη διαμεσολάβηση πραγματικού χρόνου και της ετοιμασίας που θα απαιτούσε μια φυσική ανθρώπινη συνάντηση. Οι σχέσεις και οι πραγματικές διαδικασίες, θα ‘λεγε κανείς ότι έχουν εξαχνωθεί, έχει χαθεί η αίσθηση της προσμονής και έχει εξατμιστεί το αίσθημα της αφής. Οι άνθρωποι προχωρούν γρήγορα, μιλούν με κωδικούς και μηνύματα, αλλά και βαριούνται γρήγορα. Μέσα στη «ρομποτοποίηση» -ας μου επιτραπεί ο όρος- της σύγχρονης κοινωνίας έχουμε εν μέρει απολέσει την ανθρωπιά μας, το αληθινό συναίσθημα και τη βούλησή μας. Όπως προέβλεψε ο Άρθουρ Κλαρκ -γνωστός συγγραφέας έργων επιστημονικής φαντασίας- στις αρχές του 21ου αι., θα διάγουμε μια κατάσταση απόλυτης ανίας.
Σε μη ψηφιοποιημένες εποχές, η αναζήτηση πληροφοριών για τους πολίτες ενός κράτους ήταν ενίοτε ζητούμενο και δύσκολο εγχείρημα. Καθώς, συντελείται η ψηφιοποίηση της ζωής μας, προσωπικά μας δεδομένα και δεκάδες πληροφορίες καταχωρούνται αλόγιστα μέσω των ηλεκτρονικών συσκευών, τροφοδοτώντας το ηλεκτρονικό σύστημα με λεπτά ή εμπιστευτικά στοιχεία για την προσωπική μας ζωή. Δεν είναι τυχαίο που πλοηγώντας σε μια οποιαδήποτε μηχανή αναζήτησης, όπως π.χ. η Google, μας βγάζει ή προτείνει επιλογές για το πού να πάμε ή τι να δούμε και να ακούσουμε με βάση τα γούστα και τα ενδιαφέροντά μας. Στο ίδιο μοτίβο κινούνται και οι διαφημίσεις που μας κατακλύζουν μόνο με το άνοιγμα της οθόνης. Και φυσικά δεν έχουν εγκατασταθεί μέσα στο μυαλό μας και το παρακολουθούν. Ένας προγραμματιστής ηλεκτρονικών υπολογιστών κατέχει χιλιάδες δεδομένα για καθένα από εμάς –που εμείς οι ίδιοι τα έχουμε καταθέσει.
Καθώς προβάλλονται αμέτρητες επιλογές μέσω της οθόνης ανάμεσα σε αυτά που αναζητάμε, όπως π.χ. ένα τραγούδι στο YouTube ή μια ταινία στο Netflix, βρισκόμαστε σε μια καταιγίδα ενημερώσεων και επιλογών. Ποια είναι τελικά η ελευθερία μας μέσα στην πληθώρα αυτών των επιλογών; Μήπως μπορούμε να κινηθούμε με ελεύθερη βούληση απέναντι σ’ αυτές ή μέσα στο άγχος και υπό το βάρος των επιλογών «βουλιάζουμε» και χάνουμε τελικά την πραγματική μας θέληση και το προνόμιο να επιλέξουμε αυτόβουλα.
Αναγκαίο ζητούμενο στην ψηφιακή εποχή είναι η χρήση των άφθονων δυνατοτήτων που μας παρέχει η τεχνολογία με φειδώ και με φρόνηση, χωρίς να εκτοπιζόμαστε στο άτοπο σύμπαν των διαδικτυακών συστημάτων από τη φυσική πραγματικότητα και τις πραγματικές μας ανάγκες. Ο άνθρωπος μπορεί να έχει αλληλεπίδραση και συνεργασία με τη μηχανή, με την αρωγή από «τεχνογνώστες» ευσυνείδητους και καταρτισμένους με σφαιρική γνώση και μόρφωση. Ο καθημερινός άνθρωπος δεν πρέπει να μετατοπίζεται από το σύμπαν της εξωτερικής του πραγματικότητας και τις πραγματικές ανάγκες του εαυτού του, στο εικονικό τεχνολογικό και ψηφιακό σύμπαν, έχοντας πάνω απ’ όλα αυτογνωσία. Γι’ αυτό, πολλές χώρες και εκπαιδευτικά συστήματα έχουν εισαγάγει σε τεχνολογικές σχολές και μαθήματα φιλοσοφίας, ηθικής και άλλων κλασικών ή θεωρητικών κλάδων. Εν κατακλείδι και γραφικά μιλώντας, στο πλαίσιο ενός «ψηφιακού ανθρωπισμού» (βλ. Θ. Τάσης), ο άνθρωπος δεν πρέπει να χάσει την ανθρωπιά του.
*Φιλόλογος-εκπαιδευτικός
