Λέγεται ότι το Μεγαρικό Ψήφισμα, τον 5ο αιώνα π.Χ., με το οποίο η Αθήνα απαγόρευσε την εισαγωγή προϊόντων από τα Μέγαρα, αποτελεί την πρώτη καταγραφή οικονομικών κυρώσεων στην ιστορία. Μέχρι την οικοδόμηση οπλοστασίου κυρώσεων παγκόσμιας εμβέλειας, χρειάστηκε να περάσουν 25 αιώνες.
Η εποχή του Ψυχρού Πολέμου θεωρείται η απαρχή των σύγχρονων κυρώσεων. Η επίταξη και η εργαλειοποίηση της επιστήμης των οικονομικών και της χρηματοοικονομικής τεχνολογίας κατά τις τελευταίες δεκαετίες αναδεικνύονται σήμερα σημαντικά στοιχεία στη διεξαγωγή των σύγχρονων συγκρούσεων και στην καταπολέμηση του εγκλήματος. Η εξέλιξη του σχετικού νομοθετικού και ρυθμιστικού πλαισίου, η ενίσχυση των διωκτικών και εποπτικών αρχών και των λειτουργών συμμόρφωσης των χρηματοοικονομικών οργανισμών (π.χ. τραπεζών), αποτελούν το απαραίτητο υπόβαθρο για την υιοθέτηση αποτελεσματικών κυρώσεων. Η αξιοποίηση λογισμικών και τεχνολογιών τεχνικής νοημοσύνης για τη διαχείριση των κυρώσεων και των ύποπτων συναλλαγών, βρίσκονται εδώ και χρόνια στη διάθεση του χρηματοοικονομικού δικτύου. Η διεύρυνση του περιεχομένου της εργαλειοθήκης, τόσο ποσοτικά όσο και ποιοτικά, είναι εμφανής και στον πόλεμο της Ουκρανίας. Νέα όπλα, όπως η αποκοπή από το swift και η παγοποίηση συναλλαγματικών αποθεμάτων κεντρικής τράπεζας, έχουν κάνει την εμφάνιση τους. Η φαρέτρα του οικονομικού πολέμου γίνεται όλο και πιο πλούσια.
Στο επίκεντρο των κυρώσεων βρίσκεται η παρεμπόδιση του διεθνούς εμπορίου και των διεθνών συναλλαγών, με στόχο την πάταξη του εγκλήματος, δηλαδή την αποτροπή της νομιμοποίησης εσόδων από εγκληματικές ενέργειες. Παράλληλα, οι κυρώσεις από κράτη λειτουργούν ως εργαλεία εξωτερικής πολιτικής, όπου η διπλωματία θεωρείται ανεπαρκής και η στρατιωτική παρέμβαση επικίνδυνη.
Η φύση των κυρώσεων και οι επιπτώσεις
Το τοπίο των κυρώσεων μοιάζει με πεδίο μάχης σε όλα τα μήκη και πλάτη της υφηλίου. Οι κυρώσεις εναντίον φυσικών και νομικών προσώπων, οργανισμών, και κρατών, εκσφενδονίζονται από αντίπαλα κράτη, π.χ. της χώρες του ΝΑΤΟ, τα κράτη της ΕΕ, την Κίνα, τη Ρωσία κ.α., κι’ από διεθνείς οργανισμούς – από το 1966 μέχρι σήμερα τα Ηνωμένα Έθνη υπέβαλαν κυρώσεις σε 30 χώρες, τρομοκρατικούς κι εγκληματικούς οργανισμούς. Οι ‘στοχευμένες’ ή ‘έξυπνες’ κυρώσεις, π.χ. εναντίον συγκεκριμένων φυσικών προσώπων, σκοπό έχουν, μεταξύ άλλων, να περιορίσουν τις οικονομικές επιπτώσεις και τη φτώχεια στους πολίτες. Το ζήτημα των οικονομικών επιπτώσεων στους αθώους πολίτες και γενικότερα το θέμα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων κατά την επιβολή των οικονομικών κυρώσεων, παραμένει ανοικτό και υπό συζήτηση και ανησυχεί τη διεθνή κοινότητα.
Οι οικονομικές επιπτώσεις των κυρώσεων είναι σαφώς ευρύτερες, δεδομένου ότι παρεμποδίζεται το διεθνές εμπόριο προϊόντων και υπηρεσιών. Είναι γενικά παραδεκτό πως οι πολιτικές περιορισμού του διεθνούς εμπορίου (όπως η επιβολή δασμών, η απαγόρευση ή οριοθέτηση εισαγωγών συγκεκριμένων προϊόντων, κ.α.), οδηγούν σε χαμηλότερη οικονομική ανάπτυξη στα αντισυμβαλλόμενα μέρη. Κατά συνέπεια, οι κυρώσεις αποτελούν το οικονομικό κόστος για την επιβολή του νόμου και της διεθνούς τάξης ή/και για την υλοποίηση μιας πιο αποτελεσματικής εξωτερικής πολιτικής. Πέραν του κόστους της μακροοικονομικής μορφής, θα πρέπει να προστεθεί και η λειτουργική δαπάνη της υλοποίησης των κυρώσεων που σε μικροοικονομικό επίπεδο επιβαρύνει κυρίως τους χρηματοοικονομικούς οργανισμούς, ως την πρώτη γραμμή ελέγχου των διεθνών πληρωμών.
Οι διαβλεπόμενες τάσεις και ο χρηματοοικονομκός τομέας
Είναι εμφανές ότι η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία σηματοδοτεί την αρχή μιας νέας εποχής. Πολλοί μιλούν για ένα νέο Ψυχρό Πόλεμο.
Η γεωπολιτική σκακιέρα κινείται προς την κατεύθυνση της αντιπαράθεσης, προς την πιο έντονη χάραξη της σφαίρας των επιρροών, εξ ου και η πρόθεση της ενίσχυσης των αμυντικών προϋπολογισμών.
Η τάση για περιορισμό της εξάρτησης από άλλα κράτη κινείται αντίθετα προς την παγκοσμιοποίηση και το ελεύθερο εμπόριο, και, κατ’ επέκταση, προς τη δυνατότητα της επίτευξης της μέγιστης οικονομικής ανάπτυξης, αξιοποιώντας την αρχή του συγκριτικού πλεονεκτήματος και της εξειδίκευσης. Ο στόχος της ενεργειακής απεξάρτησης της Ευρώπης από τη Ρωσία είναι ίσως το πρώτο μεγάλο βήμα προς την κατεύθυνση αυτή.
Εξίσου σημαντικό είναι το ενδεχόμενο της ελλιπούς συνεργασίας σε παγκόσμιο επίπεδο ως προς την επίλυση σοβαρών προβλημάτων, όπως αυτά της φτώχειας, της προσφυγιάς και του μεταναστευτικού, της κλιματικής αλλαγής, κ.α. Ως προς την κλιματική αλλαγή, η απόφαση της Ευρώπης για επίσπευση της αξιοποίησης ανανεώσιμων πηγών ενέργειας αποτελεί θετική παρενέργεια των δυσμενών εξελίξεων. Κατά συνέπεια, η Κύπρος θα έχει τη δυνατότητα γρηγορότερης και πιο ευέλικτης αξιοποίησης των ευρωπαϊκών προγραμμάτων (όπως αυτό της Ανάπτυξης και Ανθεκτικότητας).
Ερχόμενοι στο σκηνικό της εργαλειοποίησης των οικονομικών, θα πρέπει κάποιος να αναμένει ότι η ακεραιότητα και η αυστηρότητα της επιβολής κυρώσεων θα αποκτήσει νέα δυναμική. Η μελέτη και η έρευνα για τη μεγιστοποίηση της αποτελεσματικότητας των οικονομικών κυρώσεων, με την παρακολούθηση της υλοποίησης υφιστάμενων κυρώσεων και την υιοθέτηση νέων ψηφιακών τεχνολογιών, θα λάβει νέες διαστάσεις. Ήδη τα αρμόδια όργανα των συνεργαζόμενων στρατοπέδων, συντονίζουν τις ενέργειες τους προς ευθυγράμμιση της λειτουργικής πτυχής της επιβολής των κυρώσεων.
Σαν αποτέλεσμα, χρηματοοικονομικές υπηρεσίες και παρεμφερείς δραστηριότητες, όπως οι τομείς της Κανονιστικής Συμμόρφωσης και Τεχνολογίας (Compliance & RegTech) και η διαχείριση λειτουργικού κινδύνου (νομικού, φορολογικού, κυβερνοχώρου, ασφάλειας πληροφοριών, αποκατάστασης καταστροφών), αναμένεται να τύχουν μιας πιο έντονης ανάπτυξης.
Η δύσκολη πορεία της Κύπρου κατά την τελευταία δεκαετία έχει δημιουργήσει την τεχνογνωσία, την εμπειρία και την υποδομή για να υπερπηδήσει τα όποια οικονομικά εμπόδια, δράττοντας τις ευκαιρίες που θα παρουσιαστούν στο νέο περιβάλλον. Στόχος και πρόκληση είναι η περαιτέρω ενίσχυση της αξιοπιστίας της χώρας μας ως περιφερειακό κέντρο υπηρεσιών και η εξαγωγή της τεχνογνωσίας των υπηρεσιών είτε εντός Κύπρου, με την προσέλκυση επιχειρήσεων κι επενδύσεων, είτε εκτός Κύπρου, σε χώρες όπου υστερούν στην εν λόγω υποδομή – εκεί δηλαδή που δεν υφίσταται το συγκριτικό πλεονέκτημα.
* Οικονομολόγος
