Σιγκαπούρη. Ζυρίχη. Όσλο. Γενεύη. Κοπεγχάγη. Λωζάνη. Ελσίνκι. Μπιλμπάο. Ντίσελντορφ. Είναι μερικές μόνο από τις πιο «ευφυείς» πόλεις ανά τον κόσμο που συγκεντρώνουν μοναδικά χαρακτηριστικά και ποιότητες αξιοζήλευτες για όλα τα σύγχρονα κράτη. Η Σιγκαπούρη για παράδειγμα, μια νησιωτική χώρα νότια της Μαλαισίας με πληθυσμό 5,7 εκατομμύρια ξεχωρίζει καθώς το 94% των κρατικών υπηρεσιών της είναι ψηφιακές. Η Κοπεγχάγη επίσης, με πληθυσμό 1,4 εκατομμύρια κατοίκους, δεν θα μπορούσε να μη βρίσκεται στην κορυφή των πόλεων με τη μεγαλύτερη ανθεκτικότητα, όταν το 40% των πολιτών πηγαίνουν με το ποδήλατο στη δουλειά τους. Επιδιώκει μάλιστα να γίνει η πρώτη μεγάλη πρωτεύουσα στον κόσμο που θα επιτύχει ουδετερότητα άνθρακα (μέχρι το 2025).
Η Κύπρος από την άλλη μεριά, είναι μια μικρή χώρα με πληθυσμό 1,2 εκατομμύρια κατοίκους, καλό βιοτικό επίπεδο και ΑΕΠ που αγγίζει τα 23,8 δισ. δολάρια, σύμφωνα με τα στοιχεία της Παγκόσμιας Τράπεζας. Αν και λόγω της πανδημίας όπως και άλλες χώρες και η Κύπρος επιτάχυνε τον ψηφιακό της μετασχηματισμό, η χώρα παραμένει αρκετά χαμηλά σε ευρωπαϊκό επίπεδο σε ό,τι αφορά τη χρήση ψηφιακής τεχνολογίας και ηλεκτρονικής διακυβέρνησης. Επίσης, η Κύπρος λόγω και της γεωγραφικής της θέσης αποτελεί μια χώρα ιδιαίτερα ευάλωτη στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, γεγονός που καθιστά επιβεβλημένη την ενίσχυση της ανθεκτικότητάς της, την προσαρμογή της στα νέα κλιματικά δεδομένα που δημιουργούνται με βάση και τις υποδείξεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης, και τον μετασχηματισμό της σε ένα «έξυπνο» σύγχρονο κράτος της Μεσογείου.
Πώς μπορεί όμως ένα κράτος να γίνει «έξυπνο»;
Όλες οι έρευνες δείχνουν πως το 2050 τα 2/3 του πληθυσμού θα ζουν σε πόλεις, καταναλώνοντας το 75% των φυσικών πόρων του κόσμου, παράγοντας το 50% των αποβλήτων σε παγκόσμιο επίπεδο, καθώς και πάνω από το 60% των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου. Πού πρέπει λοιπόν να επενδύσουν τα σύγχρονα κράτη;
Τα «έξυπνα» κράτη επενδύουν ταυτόχρονα στην καινοτομία, στις νέες δεξιότητες, στην πράσινη ανάπτυξη, στον ψηφιακό μετασχηματισμό, αλλά και στην αναβάθμιση της βιομηχανίας και στην ανάπτυξη της επιχειρηματικότητας. Κι όλα αυτά για να φέρουν την υψηλότερη οικονομική παραγωγικότητα και τη νέα ανάπτυξη που θα επιτρέψει στις πόλεις να ευδοκιμήσουν. Τα αναμενόμενα οφέλη είναι πολλαπλά.
Οι νέες επιχειρηματικές ευκαιρίες υποστηρίζουν την ανάπτυξη δεξιοτήτων και τις θέσεις εργασίας. Η δημιουργία μιας κυκλικής οικονομίας στις πόλεις μπορεί να αποφέρει τεράστια κοινωνικά, οικονομικά και περιβαλλοντικά οφέλη. Οι χαμηλότερες εκπομπές άνθρακα και η ρύπανση βελτιώνουν την ποιότητα του αέρα και την υγεία των κατοίκων ειδικότερα στον αστικό χώρο, ενώ οι ενισχυμένες κοινωνικές αλληλεπιδράσεις κάνουν τους χώρους της πόλης ελκυστικούς και βιώσιμους για τους πολίτες.
Τα «έξυπνα» κράτη αξιοποιούν πλήρως τον πλούτο των ευκαιριών στις πόλεις για να δημιουργήσουν ένα σύστημα που έχει την ικανότητα να λειτουργήσει μακροπρόθεσμα για την κοινωνία, την οικονομία και το περιβάλλον. Σχεδιάζουν τις πόλεις τους ως ζωντανά συστήματα που λειτουργούν αποτελεσματικά τις δημόσιες υπηρεσίες και τις αστικές συγκοινωνίες, βελτιώνουν τον τρόπο χρήσης των κτηρίων, αναβαθμίζουν την ποιότητα ζωής των ανθρώπων.
Ένα «έξυπνο» κράτος πρέπει να «διαβάσει» καλά τις ευκαιρίες. Το μέλλον και τις ανάγκες του. Αυτές που μοναδικό στόχο έχουν να βελτιώνουν την ποιότητα ζωής των πολιτών, σε ένα ασφαλές και βιώσιμο περιβάλλον. Κατά τη γνώμη μου, τρεις (3) είναι οι άξονες στους οποίους πρέπει να επενδύσει η Κύπρος μέσα από ένα Ολοκληρωμένο Σχέδιο Χωρικής Επένδυσης, το οποίο θα είναι εναρμονισμένο στις προτεραιότητες της Ευρωπαϊκής Ένωσης και προσαρμοσμένο στις τοπικές ανάγκες.
>Πράσινη Συμφωνία
Ένα «έξυπνο» κράτος στην εποχή που ζούμε σχεδιάζει και υλοποιεί μέτρα για τον μετασχηματισμό της οικονομίας και της κοινωνίας προκειμένου να ανταποκριθεί στις φιλοδοξίες για το κλίμα. Πρόκειται για μια σειρά προτάσεων που στόχο έχουν να καταστήσουν τις πολιτικές της ΕΕ για το κλίμα, την ενέργεια, τις μεταφορές, κατάλληλες για τη μείωση των καθαρών εκπομπών αερίων θερμοκηπίου κατά τουλάχιστον 55% έως το 2030, συγκρινόμενο με τα επίπεδα του 1990. Με την Πράσινη Συμφωνία (Green Deal) η Ευρώπη επιδιώκει να γίνει η πρώτη κλιματικά ουδέτερη ήπειρος στον κόσμο έως το 2050.
Η Πράσινη Συμφωνία θα πρέπει να είναι η ατμομηχανή για ένα «έξυπνο» κράτος, καθώς μπορεί να βελτιώσει την ευημερία και την υγεία των πολιτών αλλά και των μελλοντικών γενεών μέσα από μια σειρά παροχών, που σχετίζονται (ενδεικτικά) με το υγιεινό και οικονομικό φαγητό, την καθαρότερη ενέργεια, τα ανακαινισμένα και ενεργειακά αποδοτικά κτήρια, περισσότερα και φιλικότερα μέσα μεταφοράς, κ.ά.
>Ψηφιακός Μετασχηματισμός
Ένα «έξυπνο» κράτος είναι έτοιμο για την ψηφιακή εποχή. Ενδυναμώνει τους πολίτες του με μια γενιά τεχνολογιών. Είναι τολμηρό και κάνει τομές που αλλάζουν τη νοοτροπία και την καθημερινότητα των ανθρώπων. Η Τέταρτη Βιομηχανική Επανάσταση φέρνει νέα πρόοδο και ικανότητες στις τεχνολογίες. Η ψηφιακή κυριαρχία ενός «έξυπνου» κράτους έγκειται στο να θέτει νέα πρότυπα, αντί να ακολουθεί αυτά των άλλων –με σαφή εστίαση στα δεδομένα, την τεχνολογία και τις υποδομές της χώρας.
Η ψηφιακή τεχνολογία αλλάζει τις ζωές των ανθρώπων. Η ΕΕ έχει συγκεκριμένη ψηφιακή στρατηγική που στοχεύει να χρησιμοποιήσει αυτόν τον μετασχηματισμό ως εργαλείο για να λειτουργήσει προς όφελος των ανθρώπων και των επιχειρήσεων, συμβάλλοντας παράλληλα στην επίτευξη του στόχου που έχει θέση για μια κλιματικά ουδέτερη Ευρώπη έως το 2050.
>Ανθεκτικότητα
Οι ανθεκτικές πόλεις είναι εκείνες οι πόλεις που έχουν την ικανότητα να απορροφούν, να ανακάμπτουν και να προετοιμάζονται για μελλοντικούς κραδασμούς που μπορούν να προέρχονται από διαφορετικές πηγές. Οικονομικές, περιβαλλοντικές, κοινωνικές, θεσμικές. Είναι εκείνες οι πόλεις που προωθούν τη βιώσιμη ανάπτυξη, την ευημερία και την ανάπτυξη χωρίς αποκλεισμούς.
Η ανθεκτικότητα δεν αφορά μόνο την ικανότητα αντοχής και αντιμετώπισης των προκλήσεων, αλλά και την ικανότητα μετασχηματισμού με βιώσιμο, δίκαιο και δημοκρατικό τρόπο. Υπό το πρίσμα της κρίσης COVID-19, είναι σαφές ότι οι σύγχρονες ευρωπαϊκές πόλεις πρέπει όχι μόνο να ανακάμψουν αλλά και να αναδυθούν ισχυρότερες. Η εκάστοτε πολιτεία πρέπει να αντλήσει διδάγματα από την πανδημία, να προβλέψει τις μελλοντικές εξελίξεις και να επιτύχει τη σωστή ισορροπία μεταξύ της ευημερίας των σημερινών και των μελλοντικών γενεών.
Χρειάζεται λοιπόν να ενεργοποιηθεί ένας θεμελιώδης οικονομικός και κοινωνικός μετασχηματισμός με επίδραση στην οικονομική δραστηριότητα, στις τεχνολογίες, και τους θεσμούς της Κύπρου. Η χώρα, λόγω του μεγέθους αλλά και των κοινωνικοοικονομικών χαρακτηριστικών της έχει όλες τις προϋποθέσεις για να διαμορφώσει μια «έξυπνη ατζέντα» με χρονικό ορίζοντα το 2030, όταν μάλιστα θα γιορτάζει τα 70χρονα από την ίδρυση της Κυπριακής Δημοκρατίας. Και να μη μείνει στον σχεδιασμό. Να έχει γίνει ήδη ένα σύγχρονο «έξυπνο» κράτος.
*Αντιπρύτανης Έρευνας και Διά Βίου Εκπαίδευσης ΑΠΘ.
