«Το μυαλό δεν είναι ένα δοχείο που πρέπει να γεμίσει, αλλά μια φωτιά που πρέπει ν’ ανάψει», σύμφωνα με τα λόγια του αρχαίου Έλληνα φιλόσοφου και ιστορικού Πλούταρχου. Δεν θα μπορούσαμε να χρησιμοποιήσουμε καλύτερη παρομοίωση για να αναπτύξουμε αυτό το τόσο σημαντικό σκεπτικό, έτσι ώστε να γίνουμε κατανοητοί, έτσι ώστε να ζωγραφίσουμε τον τρόπο με τον οποίο ένα παιδί μπορεί να δημιουργήσει μέσα από το μωσαϊκό της κοινωνίας, μέσα στο οποίο γεννιέται και εξελίσσεται.
Θα μπορούσε κανείς να πει ότι με τη φράση αυτή οριοθετείται το παιδαγωγικό πλαίσιο μέσα στο οποίο πρέπει να συμβαίνουν οι διαδικασίες μάθησης, εκπαίδευσης και διδασκαλίας.
Το κίνητρο είναι η σπίθα, η δύναμη η οποία μας ωθεί να ασχοληθούμε σε μια δραστηριότητα από την αρχή της έως την ολοκλήρωσή της και αποτελεί βασικό στοιχείο της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Η ετυμολογία του όρου «κίνητρο», πηγάζει από το ρήμα κινέω-ώ και σημαίνει «το όργανο που θέτει σε κίνηση κάποιον ή κάτι» (Μπαμπινιώτης, 2002). Δηλαδή: Για να δημιουργήσω κάτι, δεν δημιουργώ εγκεφαλικά, τυπικά ή υποχρεωτικά. Δημιουργώ καθώς αισθάνομαι, ζω ψυχικά και συναισθηματικά όλη τη διαδικασία και απολαμβάνω. Δηλαδή, γίνομαι ένα με τη δημιουργία.
Τα κίνητρα αποτελούν σημαντικό παράγοντα της ικανότητας του ατόμου να μαθαίνει. Πρόκειται για μια εσωτερική συνθήκη, η οποία κατευθύνει τόσο τη δράση όσο και τη συμπεριφορά του ατόμου. Κίνητρο σημαίνει: Όλα αυτά που διεγείρουν την ανάγκη του ατόμου.
Διαχωρίζονται σε εσωτερικά και εξωτερικά. Εσωτερικά κίνητρα είναι αυτά τα οποία αναφέρονται σε ανάγκες οι οποίες συνδέονται με βιολογικές λειτουργίες. Περιλαμβάνουν την περιέργεια, το προσωπικό ενδιαφέρον για κάτι, τη χαρά που δημιουργεί η γνώση και κυρίως την εσωτερική ικανοποίηση του ατόμου. Τα περισσότερα απ’ αυτά τα κίνητρα είναι αποτέλεσμα μάθησης και παιδείας. Καλλιεργούν αισθήματα αυτοενίσχυσης ως αποτέλεσμα καινούριων γνώσεων, εμπειριών και συνδέονται με την προσωπικότητα και τα ενδιαφέροντα του μαθητή. Τα εσωτερικά κίνητρα είναι συχνά το υπέροχο ταλέντο που συχνά έρχεται από το πουθενά για να χαρακτηρίσει τη χαρισματικότητα που η φύση προικίζει κάποιον.
Εξωτερικά κίνητρα είναι αυτά τα οποία προέρχονται από εξωτερικούς παράγοντες και από τον κοινωνικό περίγυρο του ανθρώπου. Παράδειγμα: Ένα παιδί γεννιέται σε ένα παλάτι όπου έχει γύρω του υπηρέτες, δασκάλους, ταξίδια σε όλο τον κόσμο. Αυτό το παιδί έχει εντελώς διαφορετικές εικόνες από ένα παιδί που γεννιέται σε έναν προσφυγικό καταυλισμό στη Συρία…
Αυτά, με τη σειρά τους, διαχωρίζονται σε θετικά, τα οποία ενεργοποιούν ευχάριστα τα άτομα, όπως οι επιβραβεύσεις και οι έπαινοι. Αρνητικά εξωτερικά κίνητρα είναι αυτά τα οποία, είτε μέσα από τον εξαναγκασμό, είτε μέσα από τη δημιουργία αρνητικού συναισθήματος έχουν ως στόχο την αποφυγή ορισμένων συμπεριφορών.
Ο Τζερόμ Μπρούνερ, Αμερικανός ψυχολόγος ο οποίος έκανε σημαντικές συνεισφορές στην εκπαιδευτική ψυχολογία, αναφέρει πως σκοπός των κινήτρων είναι η μάθηση, η οποία προκύπτει από τη θέληση του ίδιου του ατόμου και δεν χρειάζονται οι εξωτερικές ανταμοιβές για να την
υποκινήσουν. Συνεπώς επικεντρωνόμαστε στη μάθηση που προκύπτει αβίαστα και λόγω εσωτερικής αναγκαιότητας. Η σχολική μάθηση πραγματοποιείται στο σχολικό περιβάλλον και συνεχίζεται ή άλλωστε κατά πολλούς αρχίζει στο οικογενειακό περιβάλλον. Οι βάσεις για μια τελεσφορική μάθηση και μελέτη ξεκινάει όντως από το σπίτι, αφού ο ρόλος των γονέων δεν περιορίζεται μόνο στη γέννηση και στη φροντίδα ενός παιδιού, αλλά επεκτείνεται στους πνευματικούς ορίζοντές του, στην ανάπτυξη ενός υγιούς χαρακτήρα ο οποίος θα μπορεί να αντιμετωπίσει ικανοποιητικά τις προκλήσεις, τις οποίες θα βρει σταδιακά στις εξελικτικές φάσεις της ζωής του, ακόμα και όταν ανεξαρτητοποιηθεί από τους γονείς του.
Τί συμβαίνει όμως στην πορεία της σχολικής ζωής των μαθητών και κάποιες φορές αυτός ο αρχικός ενθουσιασμός, η δίψα και η θέληση για μάθηση, αρχίζουν να φθίνουν εξελικτικά και να εξαφανίζονται, δίνοντας τη θέση τους σε συναισθηματισμούς αποθάρρυνσης, απαξίωσης και αδιαφορίας απέναντι στη μάθηση. Οι γονείς, οι εκπαιδευτικοί, είναι σημαντικό να διαθέτουν ρεαλιστικές προσδοκίες για τη σχολική επίτευξη των μαθητών και να ενισχύουν τις προσπάθειες τους για όσο το δυνατόν περισσότερη επιτυχία στο σχολείο. Ως εκ τούτου, χρειάζεται να κατανοήσουμε ότι όλοι οι άνθρωποι είναι μοναδικοί και μαθαίνουν με διαφορετικό τρόπο, έχουν διαφορετικές δυνατότητες και αδυναμίες. Έτσι, όλοι οι μαθητές μπορεί να είναι χρήσιμοι και να προσφέρουν. Αξιοποιώντας τους γνωσιακά, συμμετέχοντας σε σχολικές δραστηριότητες, δουλεύοντας σε ομάδες εργασίας που εμπλέκουν τη σχολική κοινότητα, τους δίνεται η δυνατότητα εξερεύνησης και δημιουργίας. Παράδειγμα: Η συμμετοχή ενός μαθητή σε εθελοντική εργασία σε ένα μη κερδοσκοπικό οργανισμό ο οποίος έχει στόχο να βοηθά ανθρώπους που δυσπραγούν. Μια τέτοια προσφορά, θέλοντας και μη ανοίγει μια πόρτα στον ψυχισμό του μαθητή που θα του δείξει τον δρόμο της αλληλεγγύης. Η ενθάρρυνση σε αντίθεση με την αυστηρή κριτική ωθεί τους μαθητές στη γόνιμη αξιοποίηση των δυνατοτήτων τους. Πώς ωφελούν τους νέους τα εκπαιδευτικά κίνητρα στις δεξιότητες ζωής; Τους βοηθά να αναπτύσσουν την αυτοπεποίθησή τους και να αντιμετωπίζουν με επιτυχία τις προκλήσεις στη ζωή τους όπως π.χ. διακρίσεις. Τους δίνει φωνή στο σχολείο, στις κοινότητες και στην κοινωνία.
Τους δίνει τη δυνατότητα να συνεισφέρουν θετικά, καθώς αναπτύσσουν την εμπειρία που είναι απαραίτητη για τη διεκδίκηση των δικαιωμάτων και την κατανόηση των υποχρεώσεων τους, ενώ τους προετοιμάζει για τις προκλήσεις και τις ευκαιρίες στη ζωή τους ως ενήλικες και ως εργαζόμενοι. Το ζητούμενο δεν είναι απλώς η αφομοίωση της σχολικής ύλης, αλλά η μάθηση ως τρόπος ζωής. Πολύτιμες πηγές μάθησης όπως ένα ταξίδι, μια εκδρομή, το θέατρο, λογοτεχνικά αναγνώσματα, αποτελούν πολύτιμες πηγές μάθησης. Πολύτιμη πηγή μάθησης είναι η Άγια Μουσική: Μια ενασχόληση με απέραντες προεκτάσεις που μπορούν να χαρίσουν στον άνθρωπο έναν κόσμο γεμάτο ψυχική υγεία. Ας τους μάθουμε την ευθύνη του εαυτού τους και τις συνέπειες των επιλογών τους χωρίς τιμωρίες, χωρίς ενοχές, μα πάνω απ΄όλα ας τους διδάξουμε το πώς μπορούν να αισθάνονται καλά και επαρκείς με τον εαυτό τους χωρίς ανταμοιβές. Αν μάλιστα συνδεθεί άρρηκτα η κοινωνική παιδεία με την εκπαίδευση, τότε αυτό ίσως να είναι το σπουδαιότερο κίνητρο της επιτυχίας για την ανθρώπινη ύπαρξη διαχρονικά.
Την εξέλιξη του παιδιού θα πάρει τη σκυτάλη της εξέλιξης του ενεργού πολίτη. Ο οποίος ενεργός πολίτης ίσως αύριο να είναι ο επόμενος φιλόσοφος, ο επόμενος πανεπιστημιακός, ο επόμενος συγγραφέας, ο επόμενος συνταγματολόγος ή ο επόμενος γλυκός πατέρας, ή η επόμενη υπέροχη μητέρα, που θα ζει σε μια υπέροχη κοινωνία όπως την ονειρευόμαστε. Δηλαδή: Άνθρωποι απλοί γεμάτοι ομορφιά, χρήσιμοι σε έναν καλύτερο κόσμο!
*Καθηγήτρια Φιλολογίας.
