Α. Η πτώση του γλωσσικού επιπέδου των μαθητών μας, που φάνηκε και σε διεθνή αξιολόγηση του 2022, οφείλεται σ’ εμάς τους ίδιους (τους Έλληνες της Κύπρου).
Ανάλογη εικόνα για τους φοιτητές μας παρουσίασε (πριν από δύο τρία χρόνια καθηγήτρια της γλωσσολογίας στο Πανεπιστήμιο Κύπρου: «Αποτέλεσμα: νέοι ανίκανοι (και αδιάφοροι) να γράφουν μια λογική φράση, με λόγο (εδώ στην Κύπρο) ανάμικτο από διαλεκτικά στοιχεία, αγγλικά, μεταφρασμένες δάνειες λέξεις και εκφράσεις, σε αλφάβητο μικτό, χωρίς στίξη ή με σημεία στίξεως που τίθενται όπου λάχει, λάθη γραμματικά, λάθη συντακτικά, λάθη σημασιολογικά, κυρίως όμως (κι αυτό είναι το πιο ανησυχητικό) λάθη λογικά».
Η ίδια (η καθηγήτρια) εισηγήθηκε να γυρίσουμε πίσω και να ξεκινήσουμε τη διδασκαλία «από τα βασικά». Ανάμεσα σ’ αυτά ανέφερε και κατανόηση κειμένου – σ’ αυτήν υστέρησαν οι δεκαπεντάχρονοι μας – στίξη, περίληψη, ορθογραφία κτλ.
Στην πτώση, τουλάχιστον στη Μέση Εκπαίδευση, δεν έφταιξε καθόλου ο χρόνος που παρέχεαι για τη διδασκαλία των Νέων Ελληνικών. Αυτός είναι πολύς και καλό είναι να δοθεί ένα μέρος του για τη διδασκαλία της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας. Μ’ αυτήν ενισχυμένη (σε γραμματική κυρίως) θα δούμε να μειώνονται σταδιακά τα φοβερά σφάλματά μας στη λόγια πλευρά της Νεοελληνικής. (Ας θυμηθούμε εδώ και τη θέση του Γ. Μπαμπινιώτη «αν είσαι αποκομμένος από Αρχαία-Καθαρεύουσα, είσαι γλωσσικά ανάπηρος»).
Στα ίδια αυτά βασικά πρέπει να γυρίσουμε και στη Μέση Εκπαίδευση. Τι να σου κάνει η κριτική σκέψη μόνο; Επαρκής γνώση, με πολλές ασκήσεις, χρειάζεται.
Β. Κύριος σκοπός σ’ αυτό το άρθρο είναι η παρουσίαση κάποιων γλωσσικών σφαλμάτων που σε μεγάλο βαθμό απορρέουν από ανεπίτρεπτες αδυναμίες μας, αδιαφορία ή επιπολαιότητα:
- Διάβασα σε εσωτερικό τοίχο ιερού ναού κείμενο άπταιστης αρχαΐζουσας τον ανύπαρκτο ρηματικό τύπο «ανακαινίσθη». Ο ορθός τύπος, της Καθαρεύουσας, είναι «ανεκαινίσθη» και της Δημοτικής «ανακαινίστηκε» ή «ανακαινίσθηκε».
- Στον ίδιο ναό και σ’ άλλους άκουσα λανθασμένη κλίση της μετοχής «μεταστάς, μεταστάσα». Σε ένα λόγο αρχαΐζοντα η κλίση είναι: ο μεταστάς, του μεταστάντος, (τω μεταστάντι), τον μεταστάντα, οι μεταστάντες, των μεταστάντων, (τοις μεταστάσι), τους μεταστάντας – η μεταστάσα, της μεταστάσης, (τη μεσταστάση), την μεταστάσαν, αι μεταστάσαι, των μεταστασών, (ταις μεταστάσαις), τας μεταστάσας. Στον νεοελληνικό λόγο (μη εκκλησιαστικό) η κλίση διαφοροποιείται λίγο: τους μεταστάντες, οι μεταστάσες, τις μεταστάσες, και χωρίς δοτική. Πάντως σε καμιά γραμματική της Νεοελληνικής και σε κανένα λεξικό της δεν γίνεται λόγος για: ο μεταστάντας, ο εκτοπισθέντας, ο παθόντας, ο διδάσκοντας, ο διδάξαντας ή η μεταστάντα κτλ.
- Έχουν δημοσιευθεί και βιβλία με λανθασμένο (ανύπαρκτο) παρατατικό ρημάτων σε –ούμαι, π.χ. (αυτός, ή, ό) κρατείτο, θεωρείτο, προσποιείτο, στενοχωρείτο. Οι ορθοί τύποι και για τη Νεοελληνική είναι: εκρατείτο, εθεωρείτο, επροσποιείτο, εστενοχωρείτο ή κρατούνταν, θεωρούνταν, προσποιούνταν, στενοχωρύνταν.
Όταν δανειζόμαστε, από ανάγκη, τύπους της Καθαρεύουσας: δεν τους αλλάζουμε τα φώτα. Ας θυμηθούμε και την κατάληξη του νόμου (του 1976): … Δημοτική, άνευ ιδιωματισμών και ακροτήτων:
(Δοκίμασα πολλή χαρά, όταν διάβασα σ’ αυτήν εδώ την εφημερίδα το εμπεριστατωμένο άρθρο του φίλου συναδέλφου Χριστόδουλου Τζιονή με τίτλο «Νόθα γλωσσικά υβρίδια»). - Η ελληνική αρίθμηση χρησιμοποιείται χωρίς επάρκεια γνώσης:
α) Στο Αμφιθέατρο της Σχολής Τυφλών δεν υπάρχει κερκίδα Στ΄. Μετά το Ε΄ ακολουθεί η Ζ΄.
β) Στο οίκημα Εκλογών, όπου ψηφίζω εγώ, μετά το Ι΄ (δέκατο) κέντρο ακολουθεί το Κ΄ ως ενδέκατο, ενώ σημαίνει εικοστό κέντρο. Το ενδέκατο, αριθμείται με ΙΑ΄, π.χ. Κωνσταντίνος ΙΑ΄ ο Παλαιολόγος.
Την επιπόλαιη αρίθμηση εμείς οι παλιοί την ακούαμε και από βουλευτές της δεκαετίας του ’70. Δυστυχώς, την βλέπουμε και σήμερα.
Βέβαια, ως προς το ευρύτερο κεφάλαιο «Αριθμητικά» η δυσκολία είναι πραγματική. Δηλαδή για την πλήρη γνώση του χρειάζεται συστηματική διδασκαλία (ιδίως στην ονομασία και στην κλίση των αριθμητικών επιθέτων). - Προϊόν αδιαφορίας (ίσως και ετσιθελισμού) είναι η κατάργηση των διαλυτικών, π.χ. μαιντανός (αντί: μαϊντανός), καταίφι (αντί: καταϊφι), που βλέπουμε σε τηλεοπτικά προγράμματα.
- Προϊόν αδιαφορίας ακόμη και μορφωμένων είναι η χρήση «παρακαλούμε όπως να προσέλθετε», αφού το τελικό «όπως» σημαίνει πάλι «να».
- Και κάτι διαφορετικό:
Και μόνο από τον κατάλογο περιεχομένων του βιβλίου «Σύνταγμα της Κυπριακής Δημοκρατίας» (1960) φαίνεται ότι οι ακριβείς τίτλοι των Βοηθών ήταν: Βοηθός Γενικού Εισαγγελέως, Βοηθός Γενικού Ελεγκτού, Βοηθός Γενικού Λογιστού. Σήμερα ακούμε ή διαβάζουμε (στον ημερήσιο τύπο) μόνο ονομαστικές: Βοηθός Γενικός Εισαγγελέας, Βοηθός Γενικός Ελεγκτής, Βοηθός Γενικός Λογιστής. Γιατί;
Το συμπέρασμα-συμβουλή μου ως φιλολόγου με πολυετή πείρα έχει σταθερότητα: πριν δημοσιοποιήσουμε τον λόγο μας (σύντομο ή μακρό), ας έχουμε υπόψιν μας τι επιτάσσουν τα έγκυρα βιβλία γραμματικής, σύνταξης και λεξικογραφίας. Ο τρόπος της διατύπωσης αφήνεται ελεύθερος στον καθένα μας.
*Φιλόλογος
