Οι αρχαίοι Έλληνες, πίστευαν ότι οι Ηράκλειες Στήλες βρίσκονταν στην Ιβηρική Χερσόνησο, στο σημερινό Γιβραλτάρ. Εκεί θεωρούσαν ότι ήταν η άκρη του κόσμου. Δεδομένης της εποχής δεν είχαν άδικο: Ο κόσμος τους τελείωνε στο δυτικό άκρο της Μεσογείου.
Ο έλεγχος του Γιβραλτάρ αποτελεί στη νεότερη εποχή, κατά τους τελευταίους τρεις αιώνες, το Μήλον της Έριδος μεταξύ δύο αποικιακών Δυνάμεων: Της Ισπανίας και του Ηνωμένου Βασιλείου. Η πρώτη έχει αποδώσει ανεξαρτησία σχεδόν στο σύνολο των αποικιών της.
Η δεύτερη όμως, η κραταιά Μεγάλη Βρετανία, εξακολουθεί να ελέγχει 14 υπερπόντιες κτήσεις μεταξύ των οποίων και τις δύο πύλες της στρατηγικής Μεσογείου. Στο μεν δυτικό άκρο, τις Ηράκλειες Στήλες, στο δε ανατολικό άκρο τη διαμελισμένη μας πατρίδα. Η Κύπρος ελέγχεται από το Λονδίνο όχι μόνο μέσα από την αμφιλεγόμενη –με βάση το Διεθνές Δίκαιο– κυριαρχία των βρετανικών Βάσεων, αλλά και διά μέσου των εκτεταμένων διευκολύνσεων (σε περιοχές διακατοχής και πέραν αυτών) τις οποίες απολαμβάνει εκ γενέσεως της κολοβής Κυπριακής Δημοκρατίας.
Η εξέλιξη του Γιβραλτάρ ως υπερπόντιας βρετανικής κτήσης χρήζει προσοχής μιας και παρουσιάζει κοινά στοιχεία με την περίπτωση της Κύπρου. Υπάρχουν βέβαια και διαφορές.
Ο Βράχος όπως είναι γνωστό το Γιβραλτάρ στην αγγλική βιβλιογραφία (The Rock), περιήλθε υπό βρετανική κυριαρχία με την συνθήκη της Ουτρέχτης, το 1713. Το Λονδίνο διατείνεται ότι η κυριαρχία του επί του χερσαίου χώρου του Γιβραλτάρ αφ’ εαυτού εξυπακούει και την άσκηση κυριαρχίας επί των εκτεινομένων χωρικών υδάτων. Απεναντίας, η Μαδρίτη θεωρεί ότι με βάση το άρθρο 10 της Συνθήκης της Ουτρέχτης, έχει παραδώσει στη Βρετανία μόνο την πόλη, το κάστρο, το λιμάνι και τα οχυρωματικά του έργα. Η διένεξη είναι πολυεπίπεδη και πολυδιάστατη. Η Μαδρίτη οπλισμένη με το σύγχρονο Διεθνές Δίκαιο, όπως αυτό διαμορφώθηκε με την ίδρυση του ΟΗΕ, προβάλλει το επιχείρημα ότι δικαιούται κυριαρχία επί του νοτιότερου άκρου της Ιβηρικής Χερσονήσου. Ο λόγος είναι προφανής: Το Γιβραλτάρ έχει περιληφθεί στον Κατάλογο των Μη Αυτοκυβερνούμενων Περιοχών του ΟΗΕ ήδη από το 1946: Ουσιαστικά, δηλαδή, από το χρονικό σημείο έναρξης εφαρμογής του Καταστατικού Χάρτη του ΟΗΕ. Ως εκ τούτου, η διελκυστίνδα Βρετανίας – Ισπανίας βαίνει να κλείσει αισίως ογδοηκονταετία: Όσο υπάρχει ο ΟΗΕ, υπάρχει και το άλυτο ζήτημα του Γιβραλτάρ ως αποικιοκρατούμενης περιοχής. Το ίδιο ισχύει και για την Κύπρο, όπου η αυτοδιάθεση δεν εφαρμόστηκε επαρκώς, δηλαδή αδιαιρέτως, με αποτέλεσμα το νησί ουδέποτε να αποαποικιοποιηθεί συνολικώς παρά μόνο μερικώς – πράγμα το οποίο αντίκειται στο πνεύμα του Καταστατικού Χάρτη του ΟΗΕ (1945) αλλά και του προηγούμενου Χάρτη του Ατλαντικού (1941).
Σύμφωνα με την τελευταία έκθεση της Ειδικής Επιτροπής ΟΗΕ «Για την Εφαρμογή της Διακήρυξης Παραχώρησης Ανεξαρτησίας σε Αποικιοκρατούμενες Χώρες και Λαούς» της 9ης Μαρτίου 2023 (παρ. 8): Το Ηνωμένο Βασίλειο εξακολουθεί να πιστεύει ότι ως αναγνωρισμένη ξεχωριστή Μη Αυτοκυβερνούμενη Περιοχή, το Γιβραλτάρ απολαμβάνει τα …συλλογικά δικαιώματα τα οποία απονέμει ο ΚΧ του ΟΗΕ. Το ΗΒ πιστεύει, επίσης, ότι λαός του Γιβραλτάρ έχει δικαίωμα στην αυτοδιάθεση.
Το Γιβραλτάρ είναι μικροσκοπικό, μια κουκκίδα στον χάρτη. Κι όμως, ακόμη και στη μέτρηση της χερσαίας μικροέκτασης της υπερπόντιας κτήσης του Γιβραλτάρ υπάρχει διαφωνία. Το Λονδίνο υποστηρίζει ότι είναι 5,8 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Αντίθετα η Μαδρίτη υποστηρίζει ότι είναι ένα τετραγωνικό χιλιόμετρο λιγότερο… Αξίζει να αναφερθεί ότι το Γιβραλτάρ, η στενή αυτή λωρίδα της στρατηγικής χερσονήσου, ενώνεται με την Ισπανία με έναν ισθμό περίπου 1.600 μέτρων, ο έλεγχος του οποίου είναι, επίσης, διαφιλονικούμενος.
Με βάση απογραφή του 2016, ο πληθυσμός του Γιβραλτάρ ανέρχεται σε 34.000 κατοίκους. Ο βρετανικός νόμος περί Υπερποντίων Περιοχών του 2002 παραχωρεί Βρετανική (υπερπόντια) υπηκοότητα στους κατοίκους του Γιβραλτάρ.
Κατά την τελευταία σύνοδο της 29μελούς επιτροπής του ΟΗΕ για την αποαποικιοποίηση τον Ιούνιο του 2023, ο πρωθυπουργός του Γιβραλτάρ, Fabian Picardo, δήλωσε εμφαντικά: «Το Γιβραλτάρ ανήκει στους Γιβραλταριανούς, τελεία και παύλα», για να προσθέσει: «Σε όποιον δεν αρέσει, θα το ανεχθεί και θα πει κι ένα τραγούδι».
* Διευθυντής του International Security Forum Cyprus
