Η διαδικασία επίλυσης του Κυπριακού προβλήματος ευρίσκεται εδώ και 7 χρόνια σε στασιμότητα. Η στασιμότητα αυτή προέκυψε τόσο από την αποτυχία της διάσκεψης στο Κραν Μοντανά όσο και από την εγκατάλειψη από τη Τ/κ και τη τουρκική πλευρά (sides) του στόχου της ΔΔΟ κατά την άτυπη πενταμερή. Ο στόχος της ΔΔΟ αποτελούσε από το 1977 τη κοινή βάση πάνω στην οποία οι πλευρές διαπραγματεύονταν. Στο χάσμα στις θέσεις των δύο πλευρών ήρθε να προστεθεί στα προβλήματα που προκαλούσαν στους Ε/κ οι παράνομες τουρκικές δραστηριότητες στην κυπριακή ΑΟΖ αλλά και το παράνομο άνοιγμα της περιφραγμένης περιοχής των Βαρωσίων, καθώς και τα τετελεσμένα σε Πύλα και Αγ. Δομέτιο.
Οι αντικειμενικές επιλογές που έχουμε σήμερα μπροστά μας είναι μόνο οι ακόλουθες τρεις, είτε μας αρέσει είτε όχι, αφού η ΔΔΟ δεν είναι αποδεκτή από τη τουρκική πλευρά.
– Η πρώτη επιλογή είναι να διαπραγματευτούμε τη λύση 2 ξεχωριστών και κυρίαρχων κρατών που προτείνουν η Τουρκία και οιΤ/κ . Κανένας Ε/κ ηγέτης ή πολιτικό κόμμα δεν είναι διατεθειμένοι να το πράξουν.
– Η δεύτερη επιλογή είναι η πρόταση του ΟΗΕ και των Βρετανών. Δηλαδή να διαπραγματευτούμε μία συνολική λύση, που κατ όνομα θα είναι ομοσπονδία, που στη πράξη θα είναι συνομοσπονδία δύο κυρίαρχων κρατών ως την μέση λύση ανάμεσα στην ΔΔΟ που εμείς υποστηρίζουμε και τα 2 κράτη που υποστηρίζουν η Τουρκία και οι
Τ/κ. Αυτό δήλωσε και ο ίδιος ο Τατάρ σε συνέντευξη του το 2023 στο POLITICO. Ούτε αυτό το βλέπω να προχωρεί γιατί η συνομοσπονδία είναι χειρότερη λύση ακόμα και από εκείνη των 2 κρατών και ως τέτοια απορρίπτεται από τη πλειοψηφία των κομμάτων και τον Πρόεδρο της ΚΔ.
– Η τρίτη επιλογή την οποία στη πράξη φαίνεται ότι επιλέγουμε ως ΚΔ και ως Ε/κ πλευρά είναι η παρούσα κατάσταση πραγμάτων. Αυτή η επιλογή εμπεριέχει σημαντικό ρίσκο εξ αιτίας των τουρκικών τετελεσμένων σε ξηρά και θάλασσα. Μία άλλη ρεαλιστική μας επιλογή είναι να επιχειρήσουμε να σταθεροποιήσουμε τη παρούσα κατάσταση πραγμάτων και αν είναι εφικτό να τη βελτιώσουμε.
Η πρόταση μου κινείται στη λογική της βελτίωσης της παρούσας κατάστασης πραγμάτων διά της εξελικτικής μεθόδου. Κεντρικό χαρακτηριστικό της πρότασης μου είναι ότι αφήνει συνειδητά ανοικτή την τελική μορφή της λύσης (open ended agreement), όπου σήμερα υπάρχει χάσμα, ώστε αυτή να συζητηθεί αφού πρώτα έχουν συμφωνηθεί και υλοποιηθεί όλα τα ενδιάμεσα βήματα και δημιουργηθεί έτσι ένα θετικό κλίμα ανάμεσα στους πολίτες Ε/κ και Τ/κ. Με τον τρόπο αυτά στη καλύτερη περίπτωση θα οδηγηθούμε σε μία λειτουργική ομοσπονδιακή λύση και στη χειρότερη σ ένα σημαντικά βελτιωμένο και πολύ πιο σταθερό στάτους κβο. Συγκεκριμένα προτείνω όπως σε πρώτη φάση οι εμπλεκόμενες πλευρές μέσα από μία εντατική μυστική διπλωματία καταλήξουν σε μία νέα διαδικαστική συμφωνία-πλαίσιο που θα προβλέπει, αν είναι δυνατό, τα ακόλουθα:
Πρώτο ότι όλες οι πλευρές (Ελλάδα & Ε/κ και Τουρκία & Τ/κ) αναγνωρίζουν πως η παρούσα κατάσταση πραγμάτων (status quo) στη Κύπρο είναι μη αποδεκτή (unacceptable).
Δεύτερο ότι οι πλευρές συμφωνούν πως διαφωνούν ανάμεσα στ’ άλλα και κατά κύριο λόγο ως προς το τελικό καθεστώς (status) της περιοχής (από τούδε η Περιοχή) που θα παραμείνει υπό τον έλεγχο των Τ/κ σε περίπτωση συνολικής λύσης του Κυπριακού.
Τρίτο ότι οι πλευρές συμφωνούν πως το τελικό καθεστώς της Περιοχής θα παραμεριστεί προσωρινά (put aside) και θα τύχει διαπραγμάτευσης τελευταίο (open ended process).
Τέταρτο ότι κατά τη διάρκεια της νέας διαπραγμάτευσης όλες οι πλευρές θα μπορούν να διατηρήσουν στο δημόσιο λόγο τους τις σημερινές τους θέσεις.
Πέμπτο η νέα διαδικασία διαπραγματεύσεων θα παραμείνει υπό την ευθύνη του ΓΓ του ΟΗΕ ο οποίος και θα διορίσει ως μεσολαβητή (mediator) ένα αμερικανό πολίτη, με τη σύμφωνη γνώμη του Προέδρου των ΗΠΑ, ο οποίος να γνωρίζει άριστα τα θέματα ενέργειας όπως πχ ο Amos Hochstein και ο οποίος θα έχει ως βοηθό του τον εκάστοτε ειδικό αντιπρόσωπο του ΓΓ του ΟΗΕ για τη Κύπρο (Collin Stewart).
Στα πλαίσια αυτά οι πλευρές υιοθετούν μία νέα διαδικασία διαπραγματεύσεων στηριγμένη στις ακόλουθες αρχές:
• Θα κινηθούν προς τη λύση βήμα με βήμα (step by step approach)
• Οτιδήποτε συμφωνείται από τις πλευρές θα εφαρμόζεται τοχρονοδιαγράμματός ταχύτερο δυνατό στη βάση συγκεκριμένου χρονοδιαγράμματος
• Όλα τα βήματα θα είναι ισορροπημένα και αμοιβαία επωφελή.
• Το πρώτο βήμα που θα τύχει διαπραγμάτευσης θα εμπεριέχει ένα πάρε-δώσε με το εδαφικό/ΑΟΖ έναντι του φυσικού αερίου.
• Η διαπραγμάτευση για το πρώτο βήμα θα είναι εντατική και θα πρέπει να ολοκληρωθεί εντός 9 μηνών. Αντίστοιχο χρονοδιάγραμμα θα ισχύσει και για τα επόμενα βήματα.
• Η συμφωνία για το κάθε βήμα θα υπογράφεται από εκπροσώπους όλων των εμπλεκομένων πλευρών από τη μια και ένα αξιωματούχο της κυβέρνησης των ΗΠΑ από την άλλη.
• Προς υποβοήθηση της διαπραγμάτευσης του πρώτου βήματος οι πλευρές θα εφαρμόσουν αντίστοιχης χρονικής διάρκειας μορατόριουμ ερευνών και γεωτρήσεων στις επικαλυπτόμενες περιοχές των ΑΟΖ/υφαλοκρηπίδων Τουρκίας και ΚΔ όπως αυτές προκύπτουν από τους χάρτες που έχουν καταθέσει στον ΟΗΕ καθώς και μορατόριουμ ενεργειών στις υπό επιστροφή περιοχές.
• Το ποιο θα είναι κάθε φορά το επόμενο βήμα θα συμφωνείται εντός των δύο μηνών που προηγούνται της ολοκλήρωσης της διαπραγμάτευσης του προηγούμενου βήματος.
Έκτο Ανάμεσα στις ευθύνες του βοηθού μεσολαβητή θα είναι και η στενή παρακολούθηση με τη βοήθεια και της UNFICYP της εφαρμογής των βημάτων που θα έχουν συμφωνηθεί.
Έβδομο οι νέες διαπραγματεύσεις θα λάβουν χώρα στις εγκαταστάσεις του ΟΗΕ στο αεροδρόμιο Λευκωσίας με τη διαρκή συμμετοχή και παρουσία του αμερικανού μεσολαβητή του ΓΓ του ΟΗΕ και των αντιπροσωπειών από όλες τις εμπλεκόμενες πλευρές καθώς και παρατηρητών από την ΕΕ και το Η.Β ως εγγυήτριας δύναμης (μοντέλο Κραν Μοντανά).
Όγδοο οι ΗΠΑ θα αναλάβουν επιπρόσθετα το ρόλο του εγγυητή της εφαρμογής των όποιων βημάτων συμφωνηθούν.
Ο κ. Πέτρος Ζαρούνας είναι διεθνολόγος
