Η αφορμή για αυτό το κείμενο ήταν ένα τραγικό συμβάν. Ένας ακόμη δυνατός κώδωνας κινδύνου που μας αναγκάζει να κοιτάξουμε κατάματα τον κόσμο που χτίζουμε για τα παιδιά μας. Όχι μόνο τον κόσμο της οικονομίας ή της εκπαίδευσης. Αλλά τον ψυχικό κόσμο μέσα στον οποίο μεγαλώνουν.
Τις τελευταίες μέρες σκέφτομαι συνεχώς μια ερώτηση που ακούω όλο και πιο συχνά από τον γιο μου: «Τι να σπουδάσω για να βγάλω πολλά λεφτά;» Όχι «τι θα με κάνει χαρούμενο». Όχι «σε τι έχω κλίση». Όχι «πού μπορώ να προσφέρω».
Αλλά πώς θα επιβιώσει σε έναν κόσμο που μοιάζει να του λέει από πολύ νωρίς ότι η αξία του θα μετριέται σε ύλη .Και τότε συνειδητοποιείς ότι δεν μεγαλώνουμε παιδιά. Διαχειριζόμαστε μικρά βιογραφικά υπό συνεχή αξιολόγηση.
Από όλο και μικρότερες ηλικίες, τα παιδιά μας μαθαίνουν ότι πρέπει διαρκώς να προλαβαίνουν: δραστηριότητες, φροντιστήρια, γλώσσες, εξετάσεις, Παγκύπριες, «σωστές επιλογές», σπουδές, ανταγωνισμό. Σαν να μην επιτρέπεται πια απλώς να είναι παιδιά.
Και το πιο ανησυχητικό είναι ότι αυτό συμβαίνει με καλές προθέσεις. Γονείς που αγωνιούν. Εκπαιδευτικοί που προσπαθούν. Οικογένειες που θυσιάζονται οικονομικά για να δώσουν ευκαιρίες στα παιδιά τους.
Όμως κάπου στην πορεία χάσαμε το μέτρο. Μπερδέψαμε την πρόοδο με την εξάντληση. Την πειθαρχία με τη μόνιμη πίεση. Τη φιλοδοξία με τον φόβο της αποτυχίας. Και κυρίως μπερδέψαμε την επιτυχία με την αξία.
Ζούμε σε εποχές όπου κυριαρχούν η εικόνα, η σύγκριση, τα χρήματα και η κοινωνική αναγνώριση. Τα παιδιά μας μεγαλώνουν μέσα σε έναν θόρυβο που συνεχώς τους ψιθυρίζει ότι πρέπει να αποδείξουν πως αξίζουν. Να είναι καλύτερα. Γρηγορότερα. Πιο ανταγωνιστικά. Πιο επιτυχημένα.
Και κάπως έτσι, η παιδική ηλικία μετατρέπεται σιωπηλά σε προθάλαμο επιδόσεων.
Δεν μειώνω τη σημασία της αριστείας. Η προσπάθεια, η επιμονή, η πειθαρχία έχουν αξία. Η γνώση και η πρόοδος έχουν αξία.
Μια κοινωνία χωρίς αριστεία δεν προχωρά. Όμως υπάρχει μια κρίσιμη διαφορά. Άλλο να ενθαρρύνεις ένα παιδί να εξελίξει τα χαρίσματά του και άλλο να το αφήσεις να πιστέψει ότι η αγάπη, η αποδοχή και η ανθρώπινη αξία του εξαρτώνται από τις επιδόσεις του.
Πολλοί γονείς συμφωνούμε εύκολα με όλα τα πιο πάνω. Πιστεύουμε ότι αυτή την προσέγγιση εφαρμόζουμε. Η αλήθεια όμως βρίσκεται στις μικρές καθημερινές στιγμές. Στο πώς αντιδρούμε σε έναν κακό βαθμό, στο άγχος που μεταφέρουμε χωρίς να το καταλαβαίνουμε, στις προσδοκίες που βαφτίζουμε «για το καλό τους», στον φόβο μας μήπως τα παιδιά μας μείνουν πίσω.
Γι’ αυτό χρειάζεται να κοιτάξουμε λίγο πιο βαθιά στον καθρέφτη. Όχι για να ενοχοποιηθούμε, αλλά για να αξιολογηθούμε με ειλικρίνεια.
Η μεγαλύτερη -ίσως- παιδαγωγική και κοινωνική πρόκληση της εποχής μας είναι να μεγαλώσουμε παιδιά που θα μπορούν να αγωνίζονται χωρίς να συνθλίβονται, να αποτυγχάνουν χωρίς να ακυρώνονται, να επιμένουν χωρίς να χάνουν τον εαυτό τους.
Γιατί η ανθεκτικότητα δεν είναι να μάθει ένα παιδί να αντέχει ασταμάτητη πίεση.
Είναι να μάθει ότι ακόμη κι όταν αποτυγχάνει, δεν χάνει την αξία του ως άνθρωπος.
Χρειαζόμαστε επειγόντως μια επιστροφή στις «εργοστασιακές ρυθμίσεις» της ανθρώπινης ζωής.
Να ξαναθυμηθούμε ότι επιτυχία δεν είναι μόνο οι βαθμοί, τα εισοδήματα και οι τίτλοι.
Επιτυχία είναι επίσης η ενσυναίσθηση, ο σεβασμός, η καλοσύνη, η ψυχική ανθεκτικότητα, η δυνατότητα να χαίρεσαι τη ζωή χωρίς να ζεις διαρκώς σε καθεστώς σύγκρισης και φόβου.
Τα παιδιά μας δεν χρειάζονται άλλους διαχειριστές επιδόσεων. Χρειάζονται ενήλικες που να τους υπενθυμίζουν ότι είναι αυτόφωτα.
Ότι η αξία τους προηγείται της επίδοσής τους.
Ότι δεν χρειάζεται να κερδίσουν το δικαίωμα να υπάρχουν.
Ίσως τελικά η μεγαλύτερη αποτυχία μιας κοινωνίας δεν είναι να έχει παιδιά που δεν πετυχαίνουν. Είναι να έχει παιδιά που φοβούνται διαρκώς μήπως δεν αξίζουν αρκετά.
Και ίσως η πιο επείγουσα παιδαγωγική πράξη της εποχής μας να μην είναι να μάθουμε στα παιδιά πώς να γίνουν πρώτα.
Αλλά πώς να μη νιώθουν δεύτερα.
*Διευθυντής Διοίκησης και Οικονομικών Πανεπιστημίου Κύπρου
