Η σεξουαλική βία ως όπλο πολέμου ζητά δικαιοσύνη, λογοδοσία και αναγνώριση: Ανεγείρεται στη Λευκωσία μνημείο για γυναίκες θύματα βιασμών του 1974

Την απόφαση του Υπουργικού Συμβουλίου για ανέγερση μνημείου αφιερωμένου στις γυναίκες που υπέστησαν βία κατά τη διάρκεια των τραγικών γεγονότων του 1974 ανακοίνωσε η Επίτροπος Ισότητας Φύλων Τζόζη Χριστοδούλου μιλώντας προχθές Παρασκευή σε εκδήλωση που διοργάνωσε το Ίδρυμα «Ζωή κατά της Εμπόλεμης Βίας» με την ευκαιρία της Παγκόσμιας Ημέρας για την Εξάλειψη της Σεξουαλικής Βίας σε Ένοπλες Συγκρούσεις που είναι η 19^η Ιουνίου κάθε έτους.  Ανέφερε ότι «το μνημείο θα ανεγερθεί σε κεντρικό σημείο της Λευκωσίας με τη στήριξη του Δημάρχου Χαράλαμπου Προύντζου και του Δήμου Λευκωσίας που συνέβαλαν ουσιαστικά στον εντοπισμό ενός χώρου όπου το μνημείο θα αναδεικνύεται και θα είναι ορατό». Η εκδήλωση με τίτλο «Βιασμός ως όπλο πολέμου: μνήμη, αναγνώριση και δράση» πραγματοποιήθηκε στο Προεδρικό Μέγαρο στη Λευκωσία υπό την αιγίδα της Επιτρόπου Ισότητας των Φύλων και περιλάμβανε επίσης σημαντικές παρεμβάσεις από  τον ευρωβουλευτή Λουκά Φουρλά ο οποίος μίλησε με θέμα «Το ψήφισμα του Ευρωκοινοβουλίου για τις γυναίκες του 1974 ορόσημο για την αναγνώριση του βιασμού ως όπλο πολέμου διεθνώς» και από την πρόεδρο του Ιδρύματος Νατάσσα Φρειδερίκου που τόνισε ότι «από την πρώτη στιγμή της ίδρυσής του, το Ίδρυμα έθεσε ως προτεραιότητα τη δημιουργία ενός μνημείου αφιερωμένου στις γυναίκες και τα κορίτσια που υπέστησαν σεξουαλική βία στην Κύπρο κατά το 1974 όσο και σε άλλες χώρες». Και οι τρεις ομιλητές έκαναν αναφορά στην επίσκεψη της Επιτροπής Δικαιωμάτων των Γυναικών και Ισότητας των Φύλων (FEMM) του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στην Κύπρο το 2025 υπό την ηγεσία της ευρωβουλεύτριας Ελεονώρας Μελέτη και στην έγκριση του σχετικού ψηφίσματος από την Επιτροπή. Η εκδήλωση έκλεισε με θεατρικό αναλόγιο με αποσπάσματα από τις μαρτυρίες γυναικών που βίωσαν σεξουαλική βία κατά την τουρκική εισβολή του 1974 σε σκηνοθεσία Αιμίλιου Χαραλαμπίδη. Συμμετείχαν οι ηθοποιοί Έλενα Δημητρίου και Ανδρέας Τσέλεπος, όπως και ο μουσικός Κώστας Χαλλούμας με το κοντραμπάσο του. Την εκδήλωση συντόνισε η Τώνια Σταυρινου.

Η έμφυλη οπτική στην ιστορική αφήγηση

«Το μνημείο αποτελεί  ελάχιστο φόρο τιμής στις γυναίκες που βρέθηκαν αντιμέτωπες με την πιο σκοτεινή όψη της βίας και του πολέμου, όμως επέδειξαν αξιοθαύμαστη δύναμη και συνέχισαν με αξιοπρέπεια να στηρίζουν τις οικογένειές τους και να συμβάλλουν στην πρόοδο της κοινωνίας μας», τόνισε στην ομιλία της η Επίτροπος Ισότητας των Φύλων. «Αποτελεί – πρόσθεσε – μια συμβολική πράξη ιστορικής δικαιοσύνης, αναγνώρισης του πόνου τους και  μια δημόσια δέσμευση ότι οι εμπειρίες τους δεν λησμονιούνται». Ανέφερε μεταξύ άλλων και τα εξής η κυρία Χριστοδούλου: «Η σημερινή ημέρα μάς υπενθυμίζει ότι η σεξουαλική βία σε  συγκρούσεις παραμένει μια τραγική πραγματικότητα σε πολλά μέρη του κόσμου.

Σύμφωνα με την έκθεση για το 2025 της Ειδικής Αντιπροσώπου του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ για τη Σεξουαλική Βία που Συνδέεται με Συγκρούσεις, καταγράφηκαν 9.788 επαληθευμένες περιπτώσεις σεξουαλικής βίας που σχετίζεται με συγκρούσεις. Η σεξουαλική βία σε συγκρούσεις και πολέμους εξακολουθεί να χρησιμοποιείται ως όπλο πολέμου και ως μέσο τρομοκράτησης, εξευτελισμού και υποταγής γυναικών και πληθυσμών. Γυναίκες και παιδιά βιάζονται, ή/και πέφτουν θύματα εμπόρων προσώπων με σκοπό την εργασιακή και σεξουαλική εκμετάλλευση. Για εμάς στην Κύπρο, η ημέρα αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία. Πενήντα δύο χρόνια μετά την τουρκική εισβολή του 1974 και τη συνεχιζόμενη κατοχή μέρους της πατρίδας μας, οι πληγές παραμένουν ανοικτές. Ενσωματώνοντας την έμφυλη οπτική στην ιστορική μας αφήγηση, οφείλουμε να αναγνωρίσουμε ότι οι εμπειρίες και μαρτυρίες των γυναικών παρέμειναν για δεκαετίες υποβαθμισμένες και/ ή αποσιωπημένες από ολόκληρο το κοινωνικό-πολιτικό μας σύστημα. Γυναίκες  που έπεσαν θύματα βιασμού και σεξουαλικής βίας, θυματοποιήθηκαν ξανά από την κοινωνία, η οποία τις αντιμετώπισε τιμωρητικά με αποκλεισμό και διακρίσεις.

Οι μαρτυρίες των γυναικών δεν ήταν εύκολο να κατατεθούν – και εξακολουθεί να μην είναι εύκολη διαδικασία – αφού η επίπτωση θα ήταν ο στιγματισμός, ο κοινωνικός αποκλεισμός και ο αποκλεισμός από γάμο. Παρά τις επιπτώσεις, κάποιες είχαν βρει τη δύναμη και μαρτύρησαν τη βία που είχαν υποστεί. Σύμφωνα με μαρτυρίες και ιστορικές καταγραφές, κατά τη διάρκεια της εισβολής διαπράχθηκαν συστηματικά εγκλήματα σεξουαλικής βίας σε βάρος γυναικών και κοριτσιών. Αναγνωρίζουμε το θάρρος όσων μοιράστηκαν δημόσια τις εμπειρίες τους, συμβάλλοντας στη διατήρηση της ιστορικής αλήθειας. Η Κύπρος ως παθούσα έχει υποχρέωση να συμβάλει στην εφαρμογή σχετικών ψηφισμάτων όπως και του Ψηφίσματος 1325 του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών «Γυναίκες, Ειρήνη και Ασφάλεια». Το Ψήφισμα 1325 προωθεί τη συμμετοχή των γυναικών στις διαδικασίες ειρήνης και λήψης αποφάσεων, την προστασία τους από τη βία, την πρόληψη των συγκρούσεων και την αποκατάσταση των θυμάτων ως βασικούς πυλώνες μιας βιώσιμης ειρήνης. Η Κύπρος μέσα από το νέο Εθνικό Σχέδιο Δράσης (2026- 2028) το οποίο εγκρίθηκε από το Υπουργικό Συμβούλιο στις 11 Μαρτίου 2026 και η υλοποίηση του οποίου συντονίζεται από το Γραφείο μας σε συνεργασία με το υπουργείο Εξωτερικών, ανανεώνει τη δέσμευσή της στην προώθηση των αρχών του ψηφίσματος σε εθνικό, ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο».

«Η Κύπρος, η Ευρώπη, η Ιστορία σας ακούει»

Από το βήμα της προχθεσινής εκδήλωσης στο Προεδρικό ο ευρωβουλευτής Λουκάς Φουρλάς απευθύνθηκε στις κακοποιημένες γυναίκες του 1974 που μίλησαν πέρσι στα μέλη της  Επιτροπής Δικαιωμάτων των Γυναικών και Ισότητας των Φύλων του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και τις διαβεβαίωσε ότι «η Κύπρος, η Ευρώπη, η Ιστορία σας ακούει». Και πρόσθεσε: «Η αξιοπρέπειά σας νίκησε τον φόβο, η αλήθεια σας νίκησε τη σιωπή και η δύναμή σας νίκησε τη λήθη». Συνέχισε με τα εξής ο κ. Φουρλάς: «Σήμερα δεν θέλω να μιλήσω μόνο για τον πόνο των γυναικών αυτών. Θέλω να μιλήσω για τη δύναμή τους, για το πώς γεννήθηκε μια ανάγκη. Γιατί όλα ξεκίνησαν από την πεποίθηση ότι δεν μπορεί να υπάρξει πραγματική δικαιοσύνη και ιστορική μνήμη, όταν υπάρχουν άνθρωποι που παραμένουν αόρατοι και ιστορίες που δεν ειπώθηκαν ποτέ. Όταν ξεκινήσαμε αυτή την προσπάθεια στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, γνωρίζαμε ότι η σιωπή δεν ήταν πλέον επιλογή. Από αυτή τη μη επιλογή, «γεννήθηκε», αν θέλετε, η πρωτοβουλία μου. Και με αυτήν, πραγματοποιήθηκε για πρώτη φορά στην Κύπρο η επίσκεψη της Επιτροπής Δικαιωμάτων των Γυναικών και Ισότητας των Φύλων του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, με εισηγήτρια τη φίλη Ελεονώρα Μελέτη. Η Επιτροπή άκουσε τις μαρτυρίες των γυναικών αυτών. Πραγματικά, μια στιγμή που δεν θα ξεχάσω ποτέ όσο ζω. Θυμάμαι τις παύσεις, τα βλέμματα, τη σιωπή που επικρατούσε στην αίθουσα. Και θυμάμαι κάτι που με συγκλόνισε. Ακόμη και οι μεταφραστές δυσκολεύονταν να συνεχίσουν. Υπήρχαν στιγμές που σταματούσαν, προσπαθώντας να συγκρατήσουν τα δάκρυά τους. Και εκείνη τη στιγμή έδωσα μια υπόσχεση, που δεν ήταν πολιτική, ήταν ανθρώπινη. Υποσχέθηκα ότι δεν θα σταματήσουμε, ότι δεν θα αφήσουμε τις γυναίκες αυτές να επιστρέψουν ξανά στη σιωπή, ότι θα παλέψουμε μέχρι να δικαιωθούν.  Και λίγους μήνες αργότερα στη Νέα Υόρκη, είχα την τιμή αλλά και την τεράστια ευθύνη να παραδώσω την έκθεση αυτή στον ίδιο τον Γενικό Γραμματέα των Ηνωμένων Εθνών Αντόνιο Γκουτέρες. Ήταν μια από τις πιο συγκινητικές στιγμές της ζωής μου».

Το ψήφισμα για τις κακοποιημένες γυναίκες της εισβολής

«Ένα χρόνο μετά την επίσκεψη στην Κύπρο της Επιτροπής Δικαιωμάτων των Γυναικών και Ισότητας των Φύλων του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, φτάσαμε σε μια ιστορική στιγμή» είπε ο Λουκάς Φουρλάς και πρόσθεσε:

«Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο υιοθέτησε ψήφισμα για τις κακοποιημένες γυναίκες της τουρκικής εισβολής, που αναγνωρίζει ξεκάθαρα ότι η σεξουαλική βία χρησιμοποιήθηκε ως όπλο πολέμου, που ζητά δικαιοσύνη, λογοδοσία και αναγνώριση. Επίσης καταδικάζει με τον πλέον έντονο τρόπο την τουρκική εισβολή και τη συνεχιζόμενη παράνομη κατοχή, τονίζει ότι η Τουρκία φέρει ευθύνη βάσει του διεθνούς δικαίου και την καλεί για αποκατάσταση, αποζημιώσεις και πλήρη αναγνώριση των θυμάτων. Υποστηρίζει ακόμη την πρωτοβουλία για την ανέγερση μνημείου στη Λευκωσία, για τις Γυναίκες Θύματα Σεξουαλικής Βίας, ως χώρου μνήμης και αναγνώρισης. Στο ψήφισμα απαιτείται η αποχώρηση των τουρκικών στρατευμάτων από την Κύπρο, καταγράφεται η άρνηση της Τουρκίας να συνεργαστεί στο θέμα των αγνοουμένων και καλείται ο ΟΗΕ να διερευνήσει τα σχετικά αρχεία ώστε να τεκμηριωθούν πλήρως οι θηριωδίες που διαπράχθηκαν.  Το ψήφισμα θα οδηγηθεί στην Ολομέλεια του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου για έγκριση πολύ σύντομα. Και θα εγκριθεί. Και θέλω σήμερα από αυτό εδώ το βήμα, να ευχαριστήσω τόσο τον συνάδελφο της Αριστεράς Γιώργο Γεωργίου που ήταν δίπλα μας σε όλη αυτή την προσπάθεια, όσο και τη φίλη μου την Ελεονώρα Μελέτη, γιατί η συμβολή της ήταν καθοριστική».

Έγκλημα πολέμου που καταστρέφει ζωές

«Η σημερινή μέρα μας υπενθυμίζει ότι η σεξουαλική βία στον πόλεμο δεν αποτελεί αναπόφευκτο επακόλουθο των συγκρούσεων, αλλά έγκλημα πολέμου που καταστρέφει ζωές και αφήνει τραύματα που συχνά διαρκούν μια ολόκληρη ζωή» είπε μεταξύ άλλων στον χαιρετισμό της η Νατάσσα Φρειδερίκου πρόεδρος του Ιδρύματος «Ζωή κατά της Εμπόλεμης Βίας» («Zoe v War Violence»). «Θα ήθελα να αρχίσω τη σημερινή μου παρέμβαση – πρόσθεσε – κάνοντας ειδική αναφορά στην πρώην πρόεδρο και νυν επίτιμη πρόεδρο του Ιδρύματος μας, την κυρία Αλίκη Χατζηγεωργίου η οποία οραματίστηκε τη δημιουργία αυτού του Ιδρύματος σε μια εποχή που πολύ λίγα άτομα μιλούσαν για τον βιασμό ως όπλο πολέμου στην Κύπρο. Η ίδρυση του ήταν μια πράξη ευθύνης απέναντι στις γυναίκες που υπέστησαν σεξουαλική βία στο παρελθόν και παρέμειναν για δεκαετίες αόρατες ή που βιώνουν σήμερα τη φρίκη του πολέμου σε διάφορες περιοχές του κόσμου.

 Σήμερα ο βιασμός σε συνθήκες πολέμου αναγνωρίζεται ως έγκλημα πολέμου και έγκλημα κατά της ανθρωπότητας. Τα στοιχεία που μελετήσαμε για την Κύπρο οδηγούν στο ίδιο συμπέρασμα. Ο βιασμός και η σεξουαλική βία δεν χρησιμοποιήθηκαν μόνο εναντίον μεμονωμένων γυναικών, αλλά και για να τρομοκρατήσουν κοινότητες, για να επιταχύνουν τον εκτοπισμό πληθυσμών, για να εξαναγκάσουν ανθρώπους να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους και τελικά για να συμβάλουν στη δημογραφική μεταβολή ολόκληρων περιοχών. Όταν μιλάμε λοιπόν για τις γυναίκες του 1974, δεν μιλάμε μόνο για θύματα ενός εγκλήματος, μιλάμε για γυναίκες που βρέθηκαν στο στόχαστρο μιας στρατηγικής που μετέτρεψε το γυναικείο σώμα σε πεδίο μάχης. Για πολλά χρόνια γράφαμε την ιστορία των πολέμων του τόπου μας μέσα από τις μάχες, τους στρατηγούς και τους στρατιώτες. Όμως η πραγματική ιστορία του πολέμου περιλαμβάνει και τις γυναίκες, που κράτησαν οικογένειες όρθιες, που μεγάλωσαν παιδιά μόνες, που έζησαν την προσφυγιά, που περίμεναν τους αγνοούμενους, που επέζησαν της βίας, που κουβάλησαν τραύματα χωρίς ποτέ να ζητήσουν αναγνώριση. Για μένα, αυτές οι γυναίκες είναι πραγματικές ηρωίδες του πολέμου».

Το Διεθνές Λαϊκό Δικαστήριο θα συγκληθεί το Νοέμβριο για τις συνέπειες του 1974

Η Νατάσσα Φρειδερίκου χαρακτήρισε «σημαντική εξέλιξη» το γεγονός ότι το Διεθνές Λαϊκό Δικαστήριο για την Κύπρο θα συνέλθει στις Βρυξέλλες τον ερχόμενο Νοέμβριο. «Πρόκειται – είπε – για μια διεθνή πρωτοβουλία που θα δώσει τη δυνατότητα να παρουσιαστούν μαρτυρίες, στοιχεία και τεκμηρίωση για σοβαρές παραβιάσεις που συνδέονται με την Κύπρο και τις συνέπειες της εισβολής του 1974, συμπεριλαμβανομένης της σεξουαλικής βίας κατά γυναικών. Για τις γυναίκες που για δεκαετίες παρέμειναν αόρατες, κάθε τέτοια διαδικασία έχει ιδιαίτερη σημασία. Γιατί η αλήθεια που δεν καταγράφεται, κινδυνεύει να χαθεί. Ως Ίδρυμα έχουμε ήδη συμβάλει παρέχοντας πληροφορίες και υλικό και θα συνεχίσουμε να στηρίζουμε κάθε πρωτοβουλία που προωθεί την αλήθεια, την αναγνώριση και τη δικαιοσύνη».

Τελειώνοντας η κυρία Φρειδερίκου τόνισε ότι «ο πόνος της σεξουαλικής βίας δεν έχει εθνότητα. Στην Κύπρο – πρόσθεσε -υπήρξαν και Τουρκοκύπριες γυναίκες που υπέστησαν σεξουαλική βία. Κάθε περίπτωση αξίζει σεβασμό, αναγνώριση και δικαιοσύνη. Ασφαλώς, η αναγνώριση αυτή δεν σημαίνει εξίσωση διαφορετικών ιστορικών γεγονότων και ευθυνών. Δεν μπορεί να εξισωθεί η τουρκική εισβολή και η συνεχιζόμενη κατοχή της Κύπρου, ούτε η συστηματική και οργανωμένη βία που ασκήθηκε από τον τουρκικό στρατό, με μεμονωμένα περιστατικά ή συγκρούσεις που σημειώθηκαν σε άλλες συνθήκες. Οι ιστορικές ευθύνες πρέπει να αναγνωρίζονται. Οι θύτες πρέπει να λογοδοτούν. Τα γεγονότα πρέπει να αποτυπώνονται με ακρίβεια και ειλικρίνεια. Όμως όταν μιλάμε για μια γυναίκα που υπέστη βιασμό, μιλάμε για έναν ανθρώπινο πόνο που δεν γνωρίζει εθνικές, θρησκευτικές ή πολιτικές ταυτότητες. Και αυτός ο πόνος αξίζει την ίδια ανθρώπινη συμπόνια, τον ίδιο σεβασμό και την ίδια αναγνώριση».