Η τεχνητή νοημοσύνη διχάζει τους επιστήμονες: Προβληματισμός στη Βουλή για τη νευροτεχνολογία – Φόβοι για μια νέα «υπόθεση Μαζωνάκη»

Σοβαρός προβληματισμός για την καταγραφή της εγκεφαλικής δραστηριότητας μέσω της νευροτεχνολογίας και παράλληλα, φόβοι για τη συγκέντρωση δεδομένων, ακόμη και της ασυνείδητης δραστηριότητας του ανθρώπου, εκφράστηκαν στην Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων της Βουλής.

Το εν λόγω ζήτημα δίχασε αισθητά τους προσκεκλημένους από την επιστημονική κοινότητα. Η μία πλευρά φαίνεται να συμμερίζεται κινδύνους που θυμίζουν σενάρια επιστημονικής φαντασίας, όπου οι αλγόριθμοι έχοντας πρόσβαση στη νοητική ιδιωτικότητα, την ψυχική ακεραιότητα και την ελευθερία της σκέψης, επηρεάζουν άμεσα τις ζωές των ανθρώπων.

Η άλλη πλευρά, φαίνεται να εκτιμά τη συμβολή της νευροτεχνολογίας στη ιατρική επιστήμη, κρίνοντας πως μπορεί να συμβάλει εποικοδομητικά, αρκεί να υπάρχει η απαραίτητη ρύθμιση και σεβασμός των δικαιωμάτων του ανθρώπου. Όπως υπογραμμίστηκε, όμως, χρειάζεται έλεγχος και προσοχή στον τρόπο αξιοποίησης της νευροτεχνολογίας. Στην Κύπρο, υπογραμμίστηκε, υπάρχει περίπτωση ψυχολόγου που τη διαφήμιζε στο διαδίκτυο και γι’ αυτό εκφράστηκαν οι φόβοι ότι μπορεί να δούμε μια άλλη «υπόθεση Μαζωνάκη».

Στη διάρκεια της συζήτησης, αναφέρθηκε παράλληλα, πως υπάρχει κενό στη νομοθεσία για τη νευροτεχνολογία και τα νευροδεδομένα και ότι δεν είναι γνωστό πόσα τέτοια μηχανήματα υπάρχουν στη χώρα μας. Η Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων θα επαναφέρει το ζήτημα σε ένα μήνα.

Νίκος Κωνσταντίνου: Δεν μιλάμε για απλή παραβίαση των προσωπικών δεδομένων

Η αρχική τοποθέτηση έγινε από τον καθηγητή του ΤΕΠΑΚ, δρ Νίκο Κωνσταντίνου, ο οποίος προχώρησε σε ένα νοητικό πείραμα.

«Φανταστείτε ότι είμαστε σε προεκλογική περίοδο και ένας πολίτης βλέπει ένα ντιμπέιτ ή σκρολάρει στο social media και φοράει, παράλληλα, μια κορδέλα κεφαλής για παρακολούθηση ύπνου ή έξυπνα ακούστηκα. Οι συσκευές αυτές χρησιμοποιούν εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης για να καταγράφουν βιολογικές μεταβολές ή ακόμη και για να αναγνωρίσουν εγκεφαλική δραστηριότητα που σχετίζεται με τις σκέψεις, τα συναισθήματα ακόμη και τις ασυνείδητες αντιδράσεις μας».

Δηλαδή, υπογράμμισε ο δρ. Κωνσταντίνου, προτού ακόμη το ίδιο το άτομο αναγνωρίσει το πώς νιώθει ή τι σκέφτεται για κάτι που βλέπει ή ακούει, «οι αλγόριθμοι έχουν τη δυνατότητα να προσαρμόζονται σε πραγματικό χρόνο για να μας προβάλουν την επόμενη διαφήμιση βασισμένοι σε καρδιακούς παλμούς και άλλα βιολογικά στοιχεία». Λέγεται νευροανατροφοδότηση, είπε και ξεκαθάρισε πως δεν πρόκειται για σενάρια επιστημονικής φαντασίας και υπογράμμισε την ανάγκη για την ύπαρξη ρύθμισης.

Πλέον, είπε ο καθηγητής, δεν μιλάμε για απλή παραβίαση των προσωπικών δεδομένων, αλλά για μια απειλή προς τη Δημοκρατία και την κοινωνική συνοχή. «Αν μπορεί κάποιος να χειραγωγήσει τη συμπεριφορά ενός ψηφοφόρου, τότε αυτό ακυρώνει την αξία της ίδιας της διαδικασίας». Το ζήτημα, πέρα από τις εκλογές και τη συμπεριφορά του ψηφοφόρου, αφορά  και του καταναλωτή, του παιδιού, του κάθε πολίτη.

«Οι συσκευές καταγράφουν σκέψεις και συναισθήματα απευθείας από τις λειτουργείες του εγκεφάλου, από το βιολογικό υπόβαθρό του εγκεφάλου», είπε και αναρωτήθηκε: «Πώς μπορείς να δώσεις συγκατάθεση για δεδομένα πού δεν ξέρεις ότι παράγεις; Υπάρχει ηθικό και νομικό ζήτημα».

Σημείωσε, ακόμη, ότι χρησιμοποιούν τα δεδομένα μας για να εκπαιδεύουν τους μελλοντικούς αλγορίθμους. «Είναι μια απειλή για την αξιοπρέπειά μας με πολιτικές και κοινωνικές προεκτάσεις».

Ανδρέας Δημητρίου: «Ουδείς ξέρει πώς ο άνθρωπος παράγει σκέψη»

Διαφορετική ήταν η αντιμετώπιση του καθηγητή και μέλους της Κυπριακής Ακαδημίας Επιστημών, Γραμμάτων και Τεχνών και πρώην υπουργού Παιδείας, Ανδρέα Δημητρίου.

Διαφωνώ εντόνως με τη θέση του ΤΕΠΑΚ, είπε και μίλησε για τη χαρτογράφηση του ανθρωπίνου εγκεφάλου μέσω ενός προγράμματος εκατομμυρίων, το οποίο κατέρρευσε. «Ουδείς ξέρει πώς ο άνθρωπος παράγει σκέψη. Είναι άλλο πράγμα να συνδέουμε τις εντολές για τις κινήσεις των χεριών και των ποδιών και άλλο να πούμε ότι γνωρίζουμε πώς σκέπτεται ο άνθρωπος».

Δεν θεωρώ, υπογράμμισε ο κ. Δημητρίου, ότι θα έρθουν αύριο να ελέγξουν αν θα ψηφίσουμε ΑΚΕΛ ή ΔΗΣΥ. «Πιθανόν να μην γίνει και ποτέ αυτό. Είμαστε πολύ μακριά από το σημείο που η Τεχνητή Νοημοσύνη θα λειτουργεί αυτοβούλως, όπως αναφέρθηκε το προηγούμενο διάστημα ότι δήθεν θα προχωρούσε σε πυρηνικό χτύπημα», είπε και υπογράμμισε πως «Δεν θα έρθει η καταστροφή αύριο».

Ο κ. Δημητρίου στάθηκε περισσότερο στη συμβολή της νευροτεχνολογίας στην ιατρική. Ο Έλον Μάσκ, είπε ο καθηγητής, μέσω της Neuralink σκοπεύει να αποκαταστήσει λειτουργίες κινητικότητας σε ανθρώπους που υπέστησαν εγκεφαλικό ή ατύχημα κτλ., όμως, σκοντάφτει στο γεγονός ότι ο όγκος μεταγωγής δεδομένων είναι τόσο τεράστιες που κανένα εμφύτευμα δεν μπορεί να λειτουργήσει.

«Θέλω να είμαστε καθησυχαστικοί προς την κοινωνία για το ότι δεν θα ζήσουμε αύριο τον “Μεγάλο Αδελφό” του Όργουελ», είπε και πρόσθεσε πως πρέπει να υπάρξει νομοθεσία που να ελέγχει τη ιδιωτικότητα της σκέψης, ο τεχνικός σχεδιασμός να σέβεται τις λειτουργίες του πολιτεύματος και τον θεσμών, ο πολίτης να απολαμβάνει ουσιαστική προστασία.

Οι θέσεις των επιστημόνων

Η καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Κύπρου και διευθύντρια στο Κέντρο Εφαρμοσμένης Νευροεπιστήμης, Φώφη Κωνσταντινίδου, επεσήμανε πως σήμερα συλλέγονται δεδομένα που δεν σχετίζονται με την νευροτεχνολογία, όπως από τα βιντεάκια και τα reels.

Η συζήτηση για το πώς λειτουργεί ο ανθρώπινος εγκέφαλος, είναι πάρα πολύ παλιά και φτάνει στο τέλος των παγκοσμίων πολέμων, είπε και μίλησε για επιστημονικά τεστ και μαγνητικούς τομογράφους.

Ανησυχώ ιδιαιτέρως για τη διάσταση της χρήσης της τεχνητής νοημοσύνης, ανέφερε η καθηγήτρια του Ευρωπαϊκού Πανεπιστήμιου, δρ. Χάρις Ξιναρή. «Είναι άλλο πράγμα να σου διορθώνει το κείμενο και άλλο να το γράφει στη θέση σου, να διαμορφώνει δηλαδή τη σκέψη σου». Από πλευρά της, είπε πως «με ενδιαφέρει ποιος έχει πρόσβαση σε αυτά τα δεδομένα, τι συμπεράσματα μπορούν να διεξαχθούν, ποιος χειρίζεται;».

Ο επίκουρος καθηγητής Νομικής στο Πανεπιστήμιο Frederick, Δημήτριος Δεβετζής, επεσήμανε πως διαφαίνεται η ανάγκη δημιουργίας νομικού πλαισίου καθώς και η διάσταση της συναίνεσης.

Από πλευράς Παγκύπριου Δικηγορικού Συλλόγου, η Αλεξία Κουντουρή σημείωσε πως η ΕΣΔΑ κατοχυρώνει την ιδιωτικότητα της σκέψης, το οποίο μέχρι σήμερα απασχολούσε το εξωτερικό κομμάτι, δηλαδή τον τρόπο που εκφράζονταν αυτή και όχι τον τρόπο που παράγονταν. «Σήμερα μιλάμε για μια πιθανή παραβίαση του ασύλου της σκέψης». Αν δεν μας προστατεύει το υφιστάμενο νομικό πλαίσιο, θα πρέπει να παράξουμε τη νομοθεσία για να την προστατέψουμε, είπε.

Από πλευράς Ινστιτούτου Νευρολογίας και Γενετικής (ΙΝΓΚ), ο δρ. Γιώργος Πίττας, είπε πως δεν έχουμε εικόνα για το πώς επηρεάζει μακροπρόσθεσμα η χρήση συσκευών. «Οι συσκευές εστιάζουν σήμερα στη λειτουργική ανατομία».

Θέλει διαχωρισμό, είπε, η χρήση των συσκευών. Είναι άλλο να αξιοποιείται για την έρευνα στην ιατρική και άλλο να αξιοποιείται για εμπορικούς σκοπούς.

Εισηγήσεις της Επιτροπής

Ο πρόεδρος της Επιτροπής, Χριστός Χριστοφίδης, εξέφρασε σοβαρούς προβληματισμούς.

Για την Κύπρο, είπε, εισηγούμαι πέντε βήματα:

• Πρώτον, να ζητήσουμε, εντός τριών μηνών, καταγραφή των εφαρμογών που διατίθενται ή χρησιμοποιούνται στη χώρα, των αρμοδιοτήτων εποπτείας και των πιθανών κενών προστασίας.
• Δεύτερον, με τη συμβολή της Επιτρόπου Προστασίας Δεδομένων, να εξετάσουμε την προστασία των νευροδεδομένων και των συμπερασμάτων που παράγονται από αυτά, ακόμη και σε προϊόντα ευεξίας. Με σαφή σκοπό τη συλλογή, ελάχιστη διατήρηση και αποτελεσματικό έλεγχο από τον πολίτη. Να εξεταστεί ειδικά η απαγόρευση αξιοποίησής τους για χειραγωγική πολιτική στόχευση.
• Τρίτον, ειδικές εγγυήσεις για παιδιά και εργαζομένους, με περιορισμούς στην επιτήρηση για βαθμολόγηση, πρόσληψη ή αξιολόγηση απόδοσης. Η άρνηση χρήσης τέτοιας συσκευής δεν πρέπει να συνεπάγεται δυσμενή μεταχείριση του εργαζόμενου ή ενός παιδιού. Εξαιρέσεις για θεραπεία ή ασφάλεια χρειάζονται αυστηρή τεκμηρίωση και ανεξάρτητο έλεγχο.
• Τέταρτον, να εξετάσουμε την εισήγηση του ΤΕΠΑΚ για διεπιστημονική συμβουλευτική ομάδα, με επιστήμονες, νομικούς και εκπροσώπους των επηρεαζόμενων ανθρώπων, που θα στηρίζει τη Βουλή μέσω της Επιτροπής μας και θα παρακολουθεί τις εξελίξεις.
• Πέμπτον, να συνδέσουμε αυτή την εργασία με την πρωτοβουλία μας για τη Διακήρυξη Ψηφιακών Δικαιωμάτων και την ισότιμη πρόσβαση στις αποδεδειγμένα ωφέλιμες θεραπείες.