Λίγες ώρες μετά την επιβεβαίωση του θανάτου του αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, το ιρανικό καθεστώς προσπαθεί να εκπέμψει ένα μήνυμα που αυτή τη στιγμή αξίζει όσο και μια στρατηγική νίκη: ότι η «Ισλαμική Δημοκρατία συνεχίζει» και ότι υπάρχει θεσμικός δρόμος για τη διαδοχή.
Στην κρατική τηλεόραση εμφανίζονται διαδοχικά κορυφαία πολιτικά και στρατιωτικά πρόσωπα – πολλά εξ αυτών που θεωρούνταν «σε κρυψώνα» – με στόχο να προβάλουν συνέχεια, πειθαρχία και πρόκληση προς τους αντιπάλους.
Όμως το ίδιο το σχέδιο διαδοχής δοκιμάζεται από μια ωμή πραγματικότητα: η διαδικασία πρέπει να τρέξει ενώ συνεχίζεται ένας πόλεμος που χτυπά καίρια τις δομές του καθεστώτος, με αμερικανοϊσραηλινά πλήγματα να στοχεύουν θεσμούς, επιτελεία και πρόσωπα που θα κληθούν να «κρατήσουν» το σύστημα όρθιο.
Και αυτό δημιουργεί ένα παράδοξο με τεράστιες συνέπειες: όποιος αναδειχθεί, γίνεται ταυτόχρονα το πρόσωπο-εγγύηση της συνέχειας και – δυνητικά – ο πιο «προφανής» στόχος.
Μεταβατική τριάδα και εκλογή από τη Συνέλευση των Εμπειρογνωμόνων
Σύμφωνα με όσα μεταδίδονται από ιρανικές πηγές και επιβεβαιώνουν δημόσιες δηλώσεις κορυφαίων αξιωματούχων, η Τεχεράνη ενεργοποιεί τη διαδικασία που προβλέπει το Σύνταγμα για το κενό εξουσίας: ένα τριμελές μεταβατικό συμβούλιο αναλαμβάνει προσωρινά τις αρμοδιότητες μέχρι να εκλεγεί νέος ανώτατος ηγέτης.
Στο μεταβατικό σχήμα εμφανίζονται τρία πρόσωπα με θεσμικό βάρος:
- ο πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν,
- ο επικεφαλής της Δικαιοσύνης Γκολάμ-Χοσεΐν Μοχσενί-Ετζεΐ,
- και ένας ανώτερος κληρικός από το Συμβούλιο των Φρουρών, με το όνομα του αγιατολάχ Αλιρεζά Αραφί να προβάλλει ως κομβικό.
Παράλληλα, ο Αλί Λαριτζανί – κορυφαίο πρόσωπο της εθνικής ασφάλειας και ιστορικός παίκτης του συστήματος – εμφανίζεται για πρώτη φορά μετά την έναρξη της σύγκρουσης, λέγοντας ότι το μεταβατικό συμβούλιο θα συνεδριάσει άμεσα.
Και ο υπουργός Εξωτερικών Αμπάς Αραγτσί ανεβάζει ακόμη περισσότερο τον πήχη των προσδοκιών (και της πίεσης), δηλώνοντας ότι οι «συνταγματικές διαδικασίες» μπορεί να ολοκληρωθούν γρήγορα, ακόμη και «σε μία-δύο ημέρες».
Το τελικό βήμα ανήκει στη Συνέλευση των Εμπειρογνωμόνων: ένα σώμα 88 κληρικών που εκλέγεται ανά οκταετία, αλλά στην πράξη διαμορφώνεται μέσα από αυστηρό φιλτράρισμα υποψηφίων από το ίδιο το σύστημα. Αυτή είναι η θεσμική «σφραγίδα» που θα δώσει νομιμοποίηση στον επόμενο ανώτατο ηγέτη. Το πρόβλημα είναι πρακτικό και υπαρξιακό μαζί: πώς συνεδριάζει, πώς διαπραγματεύεται και πώς αποφασίζει ένα τέτοιο σώμα, όταν η χώρα βομβαρδίζεται και η ίδια η κορυφή της εξουσίας βρίσκεται στο στόχαστρο;
Υπάρχει λόγος που η Τεχεράνη δείχνει να βιάζεται. Ο θάνατος του Χαμενεΐ δεν είναι μια απλή αλλαγή φρουράς. Είναι η απώλεια ενός προσώπου που, επί σχεδόν τέσσερις δεκαετίες, συγκέντρωνε πάνω του τους μοχλούς ισχύος: στρατό, Φρουρούς της Επανάστασης, δικαιοσύνη, κρατικά μέσα, βασικούς διορισμούς, τις μεγάλες κατευθύνσεις σε εσωτερική και εξωτερική πολιτική.
Η «γρήγορη επιλογή» είναι μήνυμα σταθερότητας προς την κοινωνία – και σήμα προς τους αντιπάλους ότι δεν υπάρχει κενό για να εκμεταλλευτούν. Όμως, όσο πιο γρήγορα εμφανιστεί ένα πρόσωπο ως φαβορί, τόσο πιο εύκολα γίνεται στόχος. Αυτό είναι το κεντρικό δίλημμα: σταθερότητα μέσω ονοματεπώνυμου ή ασφάλεια μέσω σιωπής;
Οι Φρουροί της Επανάστασης: ο αληθινός ρυθμιστής
Κανείς στην Τεχεράνη δεν αποφασίζει σε κενό. Αν υπάρχει ένας «θεσμός μέσα στον θεσμό» που μπορεί να καθορίσει τη διαδοχή, αυτός είναι οι Φρουροί της Επανάστασης (IRGC).
Η επιρροή τους ξεπερνά το στρατιωτικό πεδίο: έχουν παρουσία στην οικονομία, στα δίκτυα εξουσίας, στην εσωτερική ασφάλεια, στη διαχείριση κρίσεων. Και σε μια περίοδο πολέμου, η βαρύτητά τους γίνεται ακόμη μεγαλύτερη.
Ταυτόχρονα, οι Φρουροί δεν είναι ενιαίο σώμα με μία φωνή. Υπάρχουν γενιές, φατρίες, ανταγωνισμοί, διαφορετικές ιδεολογικές αποχρώσεις – και το τελευταίο διάστημα έχουν δεχθεί βαριά πλήγματα σε επίπεδο στελεχών. Όσο περισσότερο διαρκεί η σύγκρουση, τόσο πιο καθοριστικό γίνεται το ερώτημα: η πρωταρχική τους επιλογή είναι «η συνέχιση του συστήματος» ή «η διατήρηση της ισχύος» με όποιο σχήμα προσφέρει μεγαλύτερη επιβίωση;
Δεν υπάρχει «καθαρό» φαβορί
Σε αντίθεση με άλλες μεταβάσεις, εδώ δεν υπάρχει ένα πρόσωπο που να συγκεντρώνει αδιαμφισβήτητη δυναμική. Δύο ονόματα που κατά καιρούς έμοιαζαν να έχουν «γραμμή» προς την κορυφή έχουν βγει εκτός κάδρου ή βρίσκονται μέσα σε ομίχλη αβεβαιότητας.
Ο Εμπραχίμ Ραϊσί, σκληροπυρηνικός κληρικός και πολιτικό τέκνο του συστήματος, εθεωρείτο κάποτε ισχυρός υποψήφιος. Όμως έχει πεθάνει (από το 2024), αφαιρώντας από το καθεστώς μια «έτοιμη λύση» με γνωστά χαρακτηριστικά.
Ο Μοτζταμπά Χαμενεΐ, γιος του ανώτατου ηγέτη, εμφανιζόταν εδώ και χρόνια ως πιθανός διάδοχος λόγω δικτύων επιρροής και σχέσεων με μηχανισμούς ισχύος. Αλλά όπως έγινε γνωστό είναι και αυτός νεκρός.
Αν κάτι προκύπτει καθαρά, είναι ότι ο επόμενος ηγέτης – όποιος κι αν είναι – δύσκολα θα έχει την ίδια προσωπική ισχύ με τον Χαμενεΐ. Πιθανότερο είναι ένα μοντέλο όπου ο ανώτατος ηγέτης θα χρειάζεται περισσότερο από ποτέ την «πλάτη» των Φρουρών για να κρατήσει το σύστημα συνεκτικό.
Τα πρόσωπα που μπορεί να «σηκώσουν» το σύστημα
Επειδή ακριβώς λείπει το καθαρό φαβορί, η μεταβατική περίοδος μπορεί να αναδείξει ρόλους-κλειδιά εκτός του στενού πλαισίου «ποιός γίνεται ανώτατος ηγέτης».
Αλί Λαριτζανί: παλιός πυλώνας του συστήματος, με θεσμική εμπειρία, δίκτυα και εικόνα ανθρώπου «της συνέχειας». Μπορεί να λειτουργήσει ως κεντρικός διαχειριστής της μετάβασης, ειδικά αν το καθεστώς χρειάζεται πρόσωπο που να συντονίζει χωρίς να είναι ο ίδιος η τελική επιλογή.
Μοχάμαντ Μπαγέρ Γκαλιμπάφ (πρόεδρος του Κοινοβουλίου): φιγούρα με στέρεους δεσμούς με το στρατόπεδο της ασφάλειας και καθεστωτική αξιοπιστία, ικανή να παίξει ρόλο στην εξισορρόπηση μεταξύ θεσμών και σκληροπυρηνικών μηχανισμών.
Αλιρεζά Αραφί: κληρικός με θεσμική βαρύτητα (Συμβούλιο των Φρουρών, σύνδεση με τη Συνέλευση των Εμπειρογνωμόνων, θέση στο ιερατικό κέντρο του Κομ). Ενδέχεται να λειτουργήσει ως «συμβολικός» και «θεσμικά κατάλληλος» πόλος, εάν το σύστημα θέλει μια χαμηλών τόνων, πειθαρχημένη επιλογή.
Παράλληλα, υπάρχουν και ονόματα που συνδέονται με τον σκληρό πυρήνα της ιδεολογικής γραμμής – επιλογές που θα σήμαιναν «σκλήρυνση» και όχι άνοιγμα. Σε ένα περιβάλλον πολέμου, τέτοια πρόσωπα μπορεί να ενισχυθούν πολιτικά, αν το καθεστώς κρίνει ότι η κοινωνική συνοχή επιβάλλεται με περισσότερο έλεγχο και λιγότερη ευελιξία.
Μπορεί να αλλάξει το μοντέλο εξουσίας;
Πριν από τη σύγκρουση, η διαδοχή συζητούνταν – σε αναλυτικά σενάρια – και ως πιθανό «παράθυρο» θεσμικών αλλαγών: είτε για περιορισμό του ρόλου του ανώτατου ηγέτη, είτε για μια πιο «στρατιωτικοποιημένη» εκδοχή διακυβέρνησης, όπου οι μηχανισμοί ασφαλείας αποκτούν ακόμη πιο εμφανή πρωτοκαθεδρία.
Η σημερινή συνθήκη πολέμου τείνει να σπρώχνει προς τη δεύτερη κατεύθυνση: όχι επειδή το σύστημα το επιθυμεί ιδεολογικά, αλλά επειδή το επιβάλλει η επιβίωση. Κι αυτό σημαίνει ότι ο επόμενος ηγέτης ίσως δεν είναι το πρόσωπο που «θα αλλάξει» το Ιράν, αλλά εκείνος που «θα κρατήσει» το Ιράν – όπως το ορίζει το καθεστώς – για να περάσει την καταιγίδα.
Το ιρανικό κράτος προσπαθεί να δείξει πως η απώλεια του Χαμενεΐ δεν ισοδυναμεί με κατάρρευση. Και πράγματι, η Ισλαμική Δημοκρατία δεν είναι «one man show»· είναι ένα σύστημα με πολλούς αρμούς εξουσίας, συμφέροντα και δικλίδες. Αλλά για πρώτη φορά εδώ και δεκαετίες, η διαδοχή δεν είναι μόνο εσωτερική υπόθεση ισορροπιών. Γίνεται υπό συνεχή εξωτερική στρατιωτική πίεση, με απειλές αλλαγής καθεστώτος να δηλώνονται ανοιχτά και με το ενδεχόμενο να χτυπιούνται διαδοχικά τα πρόσωπα που βγαίνουν μπροστά.
Σε αυτό το περιβάλλον, το πιο πιθανό είναι να δούμε μια επιλογή που συνδυάζει τρία κριτήρια: κληρική νομιμοποίηση, απόλυτη πίστη στο σύστημα και αποδοχή – ή τουλάχιστον ανοχή – από τους Φρουρούς της Επανάστασης.
Όχι κατ’ ανάγκη έναν νέο «ισχυρό άνδρα» τύπου Χαμενεΐ, αλλά έναν ηγέτη που θα λειτουργεί ως κορυφή ενός σχήματος όπου η πραγματική ισχύς θα μοιράζεται πιο έντονα με τους μηχανισμούς ασφαλείας.
