Την απομάκρυνση των περιοχών τους από τη διάσημη λίστα Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO, ζητούν ολοένα και περισσότεροι κάτοικοι σε χωριά και άλλες περιοχές του κόσμου.
Για δεκαετίες, η ένταξη ενός τόπου στη Λίστα Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO θεωρούνταν ένα από τα μεγαλύτερα παράσημα που μπορεί να λάβει μια πόλη, ένα μνημείο ή ένα φυσικό τοπίο. Η αναγνώριση αυτή πιστοποιεί ότι ένας τόπος διαθέτει «εξαιρετική οικουμενική αξία» και αποτελεί κομμάτι της κοινής κληρονομιάς της ανθρωπότητας. Συχνά συνοδεύεται από αυξημένη διεθνή προβολή, περισσότερους επισκέπτες, μεγαλύτερη χρηματοδότηση για έργα προστασίας και μια θέση στον παγκόσμιο τουριστικό χάρτη.
Ωστόσο, όλο και περισσότεροι κάτοικοι σε ορισμένες περιοχές του κόσμου αρχίζουν να αναρωτιούνται αν το τίμημα αυτής της διάκρισης είναι τελικά μεγαλύτερο από τα οφέλη της. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η δυσαρέσκεια έχει φτάσει σε τέτοιο βαθμό ώστε τοπικές κοινότητες ζητούν ακόμη και την απομάκρυνση των περιοχών τους από τη διάσημη λίστα της UNESCO.
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα βρίσκεται στην καρδιά της Σλοβακίας. Το Βλκολίνετς, ένα μικρό ορεινό χωριό με μόλις 20 μόνιμους κατοίκους, μοιάζει βγαλμένο από παραμύθι των αδελφών Γκριμ. Σαράντα πέντε ξύλινα σπίτια βαμμένα με έντονα χρώματα περιβάλλουν ένα καμπαναριό του 18ου αιώνα, συνθέτοντας μια εικόνα που μοιάζει να έχει παγώσει στον χρόνο.
Η μοναδική αρχιτεκτονική και η εξαιρετική διατήρηση του οικισμού οδήγησαν την UNESCO να τον εντάξει στη Λίστα Παγκόσμιας Κληρονομιάς το 1993. Από τότε όμως, το χωριό μετατράπηκε σε τουριστικό αξιοθέατο διεθνούς εμβέλειας, προσελκύοντας περισσότερους από 100.000 επισκέπτες κάθε χρόνο.
Για πολλούς κατοίκους, αυτή η επιτυχία εξελίχθηκε σε πρόβλημα. Υποστηρίζουν ότι ο μαζικός τουρισμός έχει αλλοιώσει την καθημερινότητα και έχει δημιουργήσει περισσότερες δυσκολίες από όσες έλυσε η παγκόσμια αναγνώριση.
Χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά, στην Τανζανία, μια διαφορετική αλλά εξίσου έντονη διαμάχη εξελίσσεται γύρω από την προστατευόμενη περιοχή του Ngorongoro Conservation Area. Πρόκειται για μία από τις πιο εμβληματικές περιοχές σαφάρι της Αφρικής, όπου συνυπάρχουν άγρια πανίδα και παραδοσιακές κοινότητες Μασάι.
Ωστόσο, οργανώσεις που εκπροσωπούν τους ντόπιους υποστηρίζουν ότι οι πολιτικές διατήρησης που συνδέονται με το καθεστώς προστασίας της UNESCO έχουν περιορίσει τα δικαιώματά τους στη γη και έχουν οδηγήσει ακόμη και σε εκτοπισμούς πληθυσμών από βοσκοτόπια που χρησιμοποιούνταν επί γενιές. Για τους κατοίκους, το ζήτημα δεν αφορά μόνο τη διατήρηση ενός φυσικού τοπίου αλλά το δικαίωμα να συνεχίσουν να ζουν σύμφωνα με τον παραδοσιακό τρόπο ζωής τους.
Οι δύο αυτές περιπτώσεις αναδεικνύουν ένα ολοένα και πιο επίκαιρο ερώτημα: τι συμβαίνει όταν η προστασία ενός τόπου που θεωρείται σημαντικός για ολόκληρη την ανθρωπότητα συγκρούεται με τις ανάγκες των ανθρώπων που ζουν μέσα σε αυτόν;
1.248 μνημεία και τοπία σε 170 χώρες
Η UNESCO διαχειρίζεται σήμερα 1.248 μνημεία και τοπία σε 170 χώρες. Στη λίστα περιλαμβάνονται ορισμένα από τα πιο διάσημα μέρη του πλανήτη, όπως το Μάτσου Πίτσου και το Σινικό Τείχος, αλλά και λιγότερο γνωστοί προορισμοί που απέκτησαν διεθνή αναγνώριση χάρη στην ένταξή τους. Η δημιουργία της λίστας συνδέεται με τις προσπάθειες που ακολούθησαν τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο για τη διάσωση πολιτιστικών και φυσικών θησαυρών που απειλούνταν από πολέμους, βιομηχανική ανάπτυξη και ανεξέλεγκτη αστικοποίηση.
Η σημασία της διάκρισης είναι τεράστια. Η ένταξη μπορεί να εξασφαλίσει διεθνή χρηματοδότηση, να κινητοποιήσει κυβερνήσεις και οργανισμούς προστασίας και να λειτουργήσει ως ασπίδα απέναντι σε έργα που απειλούν έναν τόπο. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν το Belize Barrier Reef Reserve System, που βγήκε από τη λίστα των μνημείων «σε κίνδυνο» το 2018 ύστερα από αυστηρότερα μέτρα προστασίας, και το Άνγκορ Βατ, το οποίο σώθηκε από περαιτέρω φθορές μετά από δεκαετίες πολέμων και λεηλασιών.
Όμως η παγκόσμια αναγνώριση έχει και μια άλλη πλευρά. Όπως επισημαίνουν ειδικοί στον πολιτιστικό τουρισμό, η σφραγίδα της UNESCO λειτουργεί πλέον σαν ένα παγκόσμιο σήμα ποιότητας που καθοδηγεί εκατομμύρια ταξιδιώτες.
ν παλαιότερα οι επισκέπτες ακολουθούσαν οδηγούς ταξιδιών, σήμερα οι αναρτήσεις στο Instagram, τα βίντεο στο TikTok και οι ταξιδιωτικοί influencers μπορούν να μετατρέψουν ένα σχετικά άγνωστο χωριό ή μια ιστορική συνοικία σε παγκόσμιο αξιοθέατο μέσα σε λίγους μήνες. Σύμφωνα με τον ερευνητή του πολιτιστικού τουρισμού Γκρεγκ Ρίτσαρντς, υπάρχει ένα αποτέλεσμα που θεωρείται σχεδόν βέβαιο μετά από μια ένταξη στη λίστα: η αύξηση των επισκεπτών.
Οι ερευνητές χρησιμοποιούν συχνά τον όρο «μουσειοποίηση»
Αυτό το φαινόμενο είναι εμφανές σε ορισμένες από τις πιο γνωστές πόλεις του κόσμου. Η Βενετία, η οποία απέκτησε καθεστώς Μνημείου Παγκόσμιας Κληρονομιάς το 1987, αντιμετωπίζει πλέον ένα από τα σοβαρότερα προβλήματα υπερτουρισμού στην Ευρώπη. Οι κάτοικοι εγκαταλείπουν το ιστορικό κέντρο, τα ενοίκια αυξάνονται διαρκώς και μεγάλα τμήματα της πόλης προσανατολίζονται σχεδόν αποκλειστικά στην εξυπηρέτηση επισκεπτών.
Παρόμοιες συζητήσεις έχουν αναπτυχθεί στην Λιτζιάνγκ της Κίνας, όπου η ιστορική πόλη μετατράπηκε σταδιακά σε τουριστικό σκηνικό γεμάτο ξενώνες και καταστήματα αναμνηστικών, καθώς και στο Μαρακές, όπου η αύξηση των ξένων επενδύσεων και των επισκεπτών προκάλεσε ανησυχίες για εξευγενισμό και άνοδο των τιμών των ακινήτων.
Οι ερευνητές χρησιμοποιούν συχνά τον όρο «μουσειοποίηση» για να περιγράψουν αυτή τη διαδικασία. Πρόκειται για τη σταδιακή μετατροπή ζωντανών κοινοτήτων σε χώρους που λειτουργούν ολοένα και περισσότερο για τους επισκέπτες παρά για τους κατοίκους τους. Τα σπίτια γίνονται καταλύματα βραχυχρόνιας μίσθωσης, τα παραδοσιακά καταστήματα αντικαθίστανται από τουριστικά μαγαζιά και η καθημερινότητα αρχίζει να προσαρμόζεται στις ανάγκες του τουρισμού.
Η UNESCO αναγνωρίζει πλέον ότι ο υπερτουρισμός αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις που αντιμετωπίζουν τα μνημεία παγκόσμιας κληρονομιάς. Ο Πίτερ ΝτεΜπράιν, ειδικός του οργανισμού στον βιώσιμο τουρισμό, σημειώνει ότι η UNESCO ζητά πλέον από τις τοπικές αρχές να καταρτίζουν σχέδια διαχείρισης επισκεπτών και να αναπτύσσουν στρατηγικές αποσυμφόρησης. Ο στόχος, όπως εξηγεί, δεν είναι να αποθαρρυνθεί ο τουρισμός αλλά να διασφαλιστεί ότι συμβάλλει στην προστασία της πολιτιστικής και φυσικής κληρονομιάς.
Παρά τις αλλαγές αυτές, ο ίδιος παραδέχεται ότι ο οργανισμός διαθέτει περιορισμένα εργαλεία όταν η δυσαρέσκεια προέρχεται από τους ίδιους τους κατοίκους. Η UNESCO μπορεί να παρέμβει όταν απειλείται ένα μνημείο από πολέμους, κλιματική αλλαγή ή ανεξέλεγκτη ανάπτυξη. Δεν διαθέτει όμως κάποιον επίσημο μηχανισμό για να αντιμετωπίσει περιπτώσεις όπου οι κάτοικοι θεωρούν ότι ο τουρισμός ή οι περιορισμοί προστασίας επιβαρύνουν τη ζωή τους.
Μέχρι σήμερα έχουν αφαιρεθεί μόλις τρεις τόποι
Η διαγραφή από τη λίστα αποτελεί εξαιρετικά σπάνιο φαινόμενο. Μέχρι σήμερα έχουν αφαιρεθεί μόλις τρεις τόποι. Το 2007 αφαιρέθηκε το Arabian Oryx Sanctuary στο Ομάν, όταν μειώθηκε δραστικά η προστατευόμενη περιοχή λόγω σχεδίων εξόρυξης πετρελαίου. Το 2009 ακολούθησε η κοιλάδα του Έλβα στη Δρέσδη μετά την κατασκευή γέφυρας που αλλοίωσε το τοπίο, ενώ το 2021 διαγράφηκε η ιστορική παραλιακή ζώνη του Λίβερπουλ εξαιτίας μεγάλων αναπτυξιακών έργων. Και στις τρεις περιπτώσεις η απόφαση συνδέθηκε αποκλειστικά με ζητήματα διατήρησης και όχι με αιτήματα κατοίκων.
Ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι η απώλεια του τίτλου δεν οδήγησε απαραίτητα σε κατάρρευση του τουρισμού. Το Λίβερπουλ συνέχισε να προσελκύει εκατομμύρια επισκέπτες χάρη στη μουσική του κληρονομιά και τη σύνδεσή του με τους Beatles, ενώ και η Δρέσδη παρέμεινε σημαντικός προορισμός. Αυτό ενισχύει το επιχείρημα όσων θεωρούν ότι η αναγνώριση της UNESCO δεν είναι ο μοναδικός λόγος που ένας τόπος γίνεται δημοφιλής.
«Περισσότερο από μισό αιώνα μετά τη δημιουργία του θεσμού, η UNESCO εξακολουθεί να αντιμετωπίζει το ίδιο θεμελιώδες ερώτημα: πώς μπορεί να προστατευθεί ένας τόπος χωρίς να αλλοιωθεί η ζωή όσων τον κατοικούν. Οι περιπτώσεις του Βλκολίνετς και του Νγκορονγκόρο δείχνουν ότι η διάσωση ενός μνημείου ή ενός τοπίου δεν σημαίνει απαραίτητα και τη διάσωση μιας κοινότητας. Και ίσως αυτό να αποδειχθεί η πιο δύσκολη πρόκληση που έχει να αντιμετωπίσει η παγκόσμια κληρονομιά στον 21ο αιώνα», καταλήγει εμφατικά το δημοσίευμα του BBC.
