Πριν 1.5 περίπου χρόνο, μετά από μια δημόσια συζήτηση για τα θέματα ηλεκτρικής ενέργειας, η τότε υπουργός Ενέργειας Νατάσα Πηλείδου ζήτησε από το ΕΤΕΚ να ετοιμάσει και να της καταθέσει πλήρη και εμπεριστατωμένη έκθεση και προς τούτο ζήτησε από τεχνοκράτες του υπουργείου της να συνδράμουν.
Η έκθεση ετοιμάστηκε και κατατέθηκε στην υπουργό το φθινόπωρο του 2022. Συναφώς, είδε το φως της δημοσιότητας τον Νοέμβριο του 2022. https://www.stockwatch.com.cy/sites/default/files/news-downloads/tehniki_ekthesi_etekilektrismos.pdf
Μεταγενέστερα της ετοιμασίας της έκθεσης, κάποιες από τις εισηγήσεις της έκθεσης άρχισαν να υλοποιούνται, όπως (μπορεί να ήταν ήδη στα πλάνα του Ρυθμιστή): η αποσύνδεση της τιμής αγοράς ΑΠΕ από το κόστος αποφυγής ή η άδεια στην ΑΗΚ να δραστηριοποιηθεί στις ΑΠΕ ή ο μειοδοτικός διαγωνισμός για την αποθήκευση και η υποχρέωση να συμβληθείς με ΑΗΚ Προμήθεια ώστε να έχει όφελος και ο μέσος καταναλωτής κοκ.
Μία από τις εισηγήσεις της έκθεσης, με διάφορες παραλλαγές της, ήταν η σε έκτακτη βάση εισαγωγή εύλογου τέλους στις ΑΠΕ. Σκοπός του άρθρου αυτού είναι να εμβαθύνει στο προκείμενο.
Πριν μπούμε στο προκείμενο, ας διευκρινίσουμε τα εξής: Παρόλο που είμαι θιασώτης της εξοικονόμησης ενέργειας πρώτα, είμαι υπέρ των ΑΠΕ για μια σειρά από λόγους και όχι μόνο περιβαλλοντικούς. Παράλληλα, όμως, πάντα στη δική μου αντίληψη, θεωρώ εξίσου σημαντική αρχή ότι, αυτός που στο πλαίσιο επιχειρηματικής (ή και άλλης) επικερδούς δραστηριότητας δημιουργεί παράπλευρο κόστος στην κοινωνία, οφείλει κατ’ ελάχιστον να καλύψει σημαντικό μέρος του, αν όχι όλο.
Το αφανές κόστος στους καταναλωτές
Αφού τα ξεκαθαρίσαμε αυτά πάμε στο προκείμενο:
1. Ο ηλεκτρισμός είναι αναντίλεκτα ένας σημαντικός συντελεστής κόστους για σχεδόν όλα τα προϊόντα και αγαθά και συνεπώς οποιεσδήποτε αυξήσεις στην τιμή της ηλεκτρικής ενέργειας (ή και ψηλές τιμές της τιμής ηλεκτρισμού) προκαλούν αλυσιδωτές αντιδράσεις και έντονες πληθωριστικές πιέσεις σε όλα τα προϊόντα, διαβρώνοντας την ανταγωνιστικότητα της κυπριακής οικονομίας από τη μία και πιέζοντας τα εισοδήματα της μεσαίας και χαμηλής τάξης συμπατριωτών μας από την άλλη.
2. Με δεδομένο το ενεργειακά φτωχό κτηριακό απόθεμα, την εκτενή χρήση ηλεκτρισμού στον κτηριακό τομέα, τις υψηλές ανάγκες για σκοπούς ψύξης, τις τεχνικές δυσκολίες ή και τη διαχειριστική ικανότητα για εγκατάσταση φ/β συστήματος, υπάρχει ένα σημαντικό μέρος που πληθυσμού που είναι στα όρια της ενεργειακής φτώχειας.
3. Το πρόγραμμα της παρούσας διακυβέρνησης, μεταξύ άλλων, έχει στην προμετωπίδα του σε ό,τι αφορά τα ενεργειακά θέματα την Οικονομικά Προσιτή Ενέργεια.
4. Η προηγουμένη διακυβέρνηση, σε μια προσπάθεια να προσφέρει ανακουφιστικές λύσεις στα νοικοκυριά και τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις, δημιούργησε ένα σχήμα [κλιμακωτής] επιδότησης μέρους της ηλεκτρικής ενέργειας από τον κρατικό προϋπολογισμό (φορολογούμενος).
5. Λόγω της πίεσης που ασκείται στα δημόσια οικονομικά και παρόλο που δεν έχουν αποκλιμακωθεί οι τιμές της ηλεκτρικής ενέργειας και ούτε αναμένεται να αποκλιμακωθούν τα αμέσως επόμενα χρόνια, η παρούσα κυβέρνηση αποφάσισε να συνεχίσει τα μέτρα, με μία ενδιάμεση διακοπή, καθώς υπάρχει στοχευμένη επαναφορά τους. Είναι όμως δεδομένο πως αυτό δεν είναι μακροπρόθεσμα βιώσιμο, αλλά ούτε και ορθολογικό.
6. Εδώ και λίγα χρόνια, για λόγους που σίγουρα δεν ευθύνονται ο μέσος καταναλωτής ή η μικρή επιχείρηση, η διείσδυση των ΑΠΕ, η οποία είναι κατά γενικό κανόνα περιβαλλοντικά επωφελής, έχει δημιουργήσει οριακά οικονομικά οφέλη [π.χ διεσπαρμένη παραγωγή] αλλά ταυτόχρονα έχει δημιουργήσει και μεγαλύτερο αφανές κόστος (externalities) σε καταναλωτές, οι οποίοι μάλιστα όχι μόνο δεν έχουν καμία συνεισφορά στη δημιουργία του, αλλά κατά κανόνα δεν έχουν και επιλογές σε σχέση με την αποφυγή του. Εδώ να σημειωθεί πως μέχρι και πριν λίγους μήνες οι ΑΠΕ αποζημιώνονταν και για το CO2 που δεν παραγόταν!
Αυτά (τα externalities) αφορούν τη μείωση του βαθμού αξιοποίησης του συμβατικού συστήματος, τη λειτουργία των θερμοηλεκτρικών σταθμών σε χαμηλότερο βαθμό απόδοσης, τη λειτουργία των ιδιαίτερα ρυπογόνων και οικονομικά απρόσιτων μηχανών της Δεκέλειας, την αναγκαιότητα διατήρησης στρεφόμενης εφεδρείας, τα ανισοζύγια τα οποία προκαλούν οι ΑΠΕ και τα οποία επωμίζονται οριζόντια όλοι οι καταναλωτές κλπ.
7. Βασική αρχή της ορθολογιστικής οικονομικής θεωρίας είναι πως αυτός που μέσω μιας πολύ επωφελούς επιχειρηματικής δραστηριότητας δημιουργεί εξωτερικά κόστη σε τρίτους και στην κοινωνία γενικότερα, οφείλει ακόμη και διά νόμου να συνεισφέρει (και όχι μόνο ο φορολογούμενος ή ο καταναλωτής) για να μετριάσει ή και μηδενίσει το κόστος που δημιούργησε.
8. Είναι δεδομένο πως σήμερα οι ιδιοκτήτες φ/β, είτε αυτά αφορούν FiT, είτε net metering, είτε net billing, είτε συμμετέχουν στη μεταβατική ρύθμιση έχουν σημαντικά οικονομικά οφέλη. Ειδικά σε σχέση με ιδιώτες προμηθευτές / παραγωγούς ΑΠΕ (φ/β) που συμμετέχουν στη μεταβατική ρύθμιση (τάξη μεγέθους 8% της αγοράς) υπάρχουν εύλογες υποψίες και σειρά ενδείξεων ότι δημιουργούν απροσδόκητα ετήσια κέρδη αρκετών εκατομμυρίων ευρώ, με αυξητική τάση.
9. Τόσο η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, όσο και το Ευρωκοινοβούλιο έχουν δώσει ιδιαίτερη σημασία στα θέματα καταπολέμησης της ενεργειακής φτώχειας, περιλαμβανομένων και μέτρων που αφορούν την κατάλληλη επιδότηση της ενέργειας σε ευάλωτους και αυτό δεν αμφισβητείται.
Ο νόμος και η μεταβατική ρύθμιση
10. Πριν τη σύνταξη του άρθρου αυτού, έχει μελετηθεί δέοντως ο νόμος ν. 101(ι)/2022 (ο νέος νόμος των ΑΠΕ) και ειδικότερα τα άρθρα 6 και 8.
Ειδική αναφορά θα κάνω στην πρόνοια 6(4) του νόμου:
6. (4) Με την επιφύλαξη των διατάξεων του περί Ρύθμισης της Αγοράς Ηλεκτρισμού Νόμου, τα καθεστώτα στήριξης της ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές-
(α) παρέχουν κίνητρα για την ενσωμάτωση της ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές στην αγορά ηλεκτρικής ενέργειας με γνώμονα την αγορά, αποφεύγοντας παράλληλα τις περιττές στρεβλώσεις της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας και λαμβάνοντας υπόψη το κόστος που ενδέχεται να προκύψει λόγω της ενσωμάτωσης της ανανεώσιμης ενέργειας στο ηλεκτρικό σύστημα και τη σταθερότητα του δικτύου·
Είναι διάχυτη η εντύπωση πως, σήμερα, όπως λειτουργούν οι ΑΠΕ στη μεταβατική ρύθμιση, η οποία θα συνεχιστεί και το 2024 τουλάχιστον, καταστρατηγείται η πρόνοια 6(4) του νόμου 107(i)/2022 (το bold πιο πάνω), η οποία είναι θεμελιώδης και η οποία έχει σκοπό να προστατεύσει τον μέσο ή και ευάλωτο καταναλωτή και να αποτρέψει να επισυμβούν φαινόμενα τα οποία έχουν περιγράφει στην παράγραφο 6 έως 8 πιο πάνω.
Συναφώς, σημειώνεται πως στο άρθρο 8 του νόμου αναγνωρίζεται η αναγκαιότητα της επενδυτικής σταθερότητας, αλλά υπάρχει η επιφύλαξη σε σχέση με τις διατάξεις του περί Ελέγχου των Δημοσίων Ενισχύσεων Νόμου.
Υπέρ του δέοντος ελκυστική επένδυση
11. Σε κάθε περίπτωση, η επικρατούσα άποψη είναι πως η απρόσκοπτη περαιτέρω διείσδυση των ΑΠΕ έχει άλλα εμπόδια να αντιμετωπίσει, όπως τις υποδομές, την κατάσταση του δικτύου και τους χρόνους ανταπόκρισης των Διαχειριστών και όχι τόσο την επενδυτική ελκυστικότητα/ σταθερότητα.
Σε ό,τι αφορά το επενδυτικό ενδιαφέρον, δεν είναι δύσκολο να στοιχειοθετήσει κανείς πως αυτό ήταν εξαιρετικά ευνοϊκό [η αγγελία στο Facebook προ τριετίας για εκδήλωση ενδιαφέροντος για αγορά άδειας φωτοβολταικού πάρκου είναι το αποκορύφωμα].
Μάλιστα, αυτό γίνεται σε βαθμό που να δημιουργεί εύλογα ερωτήματα κατά πόσο η Πολιτεία έχει ιεραρχήσει την επενδυτική ελκυστικότητα / σταθερότητα, ακόμη όταν αυτή εκ του αποτελέσματος φάνηκε να είναι υπερ του δέοντος ελκυστική, υψηλότερα από την προσιτότητα των τιμών και την προστασία του καταναλωτή.
Αναγκαία η επιβολή έκτακτου τέλους στις ΑΠΕ
12. Με βάση όλα τα πιο πάνω, διαφαίνεται πως όχι μόνο επιτρέπεται, αλλά επιβάλλεται (δηλαδή είναι αναγκαίο) η επιβολή έκτακτου τέλους (levy) στις ΑΠΕ, με τρόπο που να υπάρξει συμμόρφωση με την επιχειρηματική ηθική αλλά και με τη θεμελιώδη πρόνοια 6(4) του νόμου. Τώρα, πώς θα ονομαστεί το τέλος αυτό, τέλος ανισοζυγίων, τέλος αλληλεγγύης, τέλος αποθήκευσης, δεν έχει σημασία.
Μία τέτοια ρύθμιση, δηλαδή η επιβολή έκτακτου τέλους, σαφώς και εξυπηρετεί το δημόσιο συμφέρον, στο οποίο περιλαμβάνεται και η προστασία των καταναλωτών και κυρίως των ευάλωτων. Nα σημειωθεί εδώ πως σήμερα ένα μεγάλο βάρος που αφορά τη μείωση του τιμολογίου ευάλωτων το σηκώνουν οι υπόλοιποι καταναλωτές μέσω της χρέωσης για υποχρεώσεις παροχής δημόσιας υπηρεσίας, η οποία παρεμπιπτόντως από 01.01.2024 έχει σχεδόν διπλασιαστεί.
Εδώ να ανοίξουμε μια παρένθεση και να σημειώσουμε πως, τα πρώτα και δύσκολα χρόνια, αυτός που στήριξε τις ΑΠΕ είναι ο καταναλωτής ρεύματος και ο φορολογούμενος, δηλαδή η κοινωνία στο σύνολο της.
Προφανώς, μια τέτοια ρύθμιση είναι και κατάλληλη, καθώς επιλύει με άμεσο και ευθύ τρόπο τη στρέβλωση που έχει δημιουργηθεί, ενώ τα χρήματα που θα συσσωρεύονται (μαζί και με κρατικό χρήμα) θα πρέπει να διοχετεύονται σε ανακουφιστικές δράσεις προς τους ευάλωτους.
Και για να αποκτηθεί μια εικόνα τάξης μεγέθους, η εκτίμηση μου είναι πως, πλέον, τα ουρανοκατέβατα κέρδη της μεταβατικής ρύθμισης σε ετήσια βάση δεν είναι λιγότερα από τον προϋπολογισμό του «κάλιο αργά παρά ποτέ», γνωστού πλέον «Φωτοβολταικά για όλους».
Σε ό,τι αφορά την αρχή της αναλογικότητας, σημειώνεται πως επιχειρήθηκαν τα τελευταία χρόνια διάφορες προσπάθειες, οι οποίες δεν τελεσφόρησαν. Αυτές αφορούσαν μεταξύ άλλων τη φορολόγηση των υπερκερδών ή την άσκηση εξουσιών και αρμοδιοτήτων που έχει η ΡΑΕΚ (για ρύθμιση του κέρδους της μεταβατικής ρύθμισης), η οποία επί του προκειμένου φαίνεται να έχει, ίσως και δικαιολογημένα εκ της φύσης της, διαφορετικές προσεγγίσεις από τους υπόλοιπους θεσμούς [εκτελεστική εξουσία και μέρος του Κοινοβουλίου].
Καταληκτικά, εάν υιοθετηθεί το σκεπτικό του άρθρου αυτού, αυτό που απομένει είναι να ποσοτικοποιηθεί το ύψος του έκτακτου τέλους, η διάρκεια του και να συγκεκριμενοποιηθεί από ποιους θα καταβάλλεται. Τέλος, θα πρέπει να διευκρινιστεί ότι η χρήση του θα αποσκοπεί αποκλειστικά σε ανακουφιστικά μέτρα για ευάλωτες ομάδες.
* Μηχανολόγος Μηχανικός, Dipl. Eng, MBA (οι απόψεις που εκφράζονται είναι προσωπικές)
