Του Liam Denning
Είναι κάπως παράδοξο το γεγονός ότι τα πετρελαϊκά σοκ μας προκαλούν ακόμα… σοκ. Πρόκειται για ένα ζωτικό αγαθό που ρέει στις αρτηρίες της σύγχρονης ζωής και η προμήθεια του οποίου -σαν ένα κακόγουστο συμπαντικό αστείο- εξαρτάται από ορισμένα από τα πιο ασταθή μέρη του πλανήτη. Γιατί, λοιπόν, να μην υπάρχουν αναταράξεις; Κι όμως, η ιστορία δείχνει ότι αιφνιδιαζόμαστε ξανά και ξανά.
Η τρέχουσα αναταραχή, η οποία έχει τώρα ανασταλεί λόγω μιας αβέβαιης εκεχειρίας δύο εβδομάδων, διαφέρει ως προς την κλίμακα. Η προσφορά που “στραγγαλίστηκε” στα Στενά του Ορμούζ αντιστοιχεί στο 10% έως 15% της παγκόσμιας ζήτησης – ποσοστό σημαντικά υψηλότερο από το πλήγμα του 7% κατά τη διάρκεια του αραβικού εμπάργκο το 1973-74. Είναι όμως διαφορετική, ίσως και σημαντικότερη, και ως προς μια άλλη πτυχή που τη συνδέει με μια ξεχωριστή, κάπως επισκιασμένη, πετρελαϊκή κρίση που ξέσπασε χιλιάδες μίλια βορειότερα, κοντά στην Αγία Πετρούπολη.Play Video
Αυτό που συνδέει το κλείσιμο του Ορμούζ από το Ιράν με την πρόσφατη διακοπή των ρωσικών εξαγωγών πετρελαίου στη Βαλτική Θάλασσα από την Ουκρανία, είναι το πόσο φθηνές και εύκολες φαίνονται αυτές οι ενέργειες σε σχέση με τη ζημιά που προκάλεσαν. Αυτή η ασυμμετρία αποτελεί μια σημαντική διάσταση ενός νέου ενεργειακού συστήματος -πιο κατακερματισμένου και αβέβαιου- που αναδύεται μέσα από αυτούς τους πολέμους.
Το Ιράν δεν χρειάστηκε να γεμίσει τα στενά του Ορμούζ με νάρκες, να επιβάλει αεροπορική ή ναυτική υπεροχή, ούτε να βυθίσει κάθε δεξαμενόπλοιο που τολμούσε να διασχίσει το στενό πέρασμα. Από το ξέσπασμα των εχθροπραξιών μέχρι την ανακοίνωση της εκεχειρίας την Τρίτη, σημειώθηκαν 22 επιβεβαιωμένες επιθέσεις σε πλοία στα Στενά και στη Μέση Ανατολή, σύμφωνα με τον Διεθνή Ναυτιλιακό Οργανισμό – κατά μέσο όρο, λιγότερο από μία επίθεση την ημέρα.
Το Ιράν στόχευσε τα πλοία με βαλλιστικούς πυραύλους, καθώς και με φθηνότερα drones και ορισμένες νάρκες. Πάνω απ’ όλα, όμως, εκμεταλλεύτηκε κάτι που δεν κοστίζει τίποτα: τον φόβο. Οι αμερικανικές και ισραηλινές επιθέσεις έχουν αναμφίβολα υποβαθμίσει τις στρατιωτικές δυνατότητες της Τεχεράνης, αλλά όχι στον βαθμό που θα έπειθε τους πλοιοκτήτες, τους ασφαλιστές ή τα πληρώματα ότι η πιθανότητα επίθεσης έχει μειωθεί επαρκώς. Ο Ed Morse, ανώτερος σύμβουλος της Hartree Partners LP, δίνει το παράδειγμα ενός υποθετικού πλοιοκτήτη ο οποίος, πέρα από τις ανησυχίες για την ασφάλεια του πληρώματος, πρέπει να συνυπολογίσει όχι μόνο την πιθανή βύθιση ενός δεξαμενόπλοιου αξίας $120 εκατομμυρίων, αλλά και την απώλεια κερδών ύψους $300 εκατομμυρίων ενόσω περιμένει την αντικατάστασή του. Το Ιράν δεν χρειαζόταν να καταλάβει τα Στενά – χρειαζόταν απλώς να καταστήσει σαφές ότι αυτά τα ύδατα είναι καλύτερα να αποφεύγονται.
Οι επιθέσεις της Ουκρανίας στις ρωσικές εγκαταστάσεις εξαγωγής πετρελαίου στο Ουστ-Λούγκα και το Πριμόρσκ είναι επίσης συγκριτικά φθηνές. Από τα τέλη Μαρτίου έως τις αρχές Απριλίου, χρησιμοποιήθηκαν drones για επιθέσεις στις δύο τοποθεσίες, προκαλώντας πυρκαγιές σε δεξαμενές αποθήκευσης και διακόπτοντας προσωρινά τις αποστολές. Οι ρωσικές εξαγωγές πετρελαίου μέσω θαλάσσης έκαναν “βουτιά” κατά 1,75 εκατομμύρια βαρέλια την ημέρα (περίπου 40%) την τελευταία εβδομάδα του Μαρτίου, κοστίζοντας πάνω από 1 δισεκατομμύριο δολάρια σε χαμένα έσοδα, σύμφωνα με εκτιμήσεις του Bloomberg.
Τα ουκρανικά drones μεγάλου βεληνεκούς, όπως το FP-1 της Fire Point, εκτιμάται ότι κοστίζουν μερικές δεκάδες χιλιάδες δολάρια το καθένα, έναντι εκατομμυρίων που απαιτούνται για έναν εξελιγμένο πύραυλο κρουζ, όπως οι αμερικανικοί Tomahawk. Η Ουκρανία επιτίθεται εδώ και καιρό σε ρωσικά διυλιστήρια και σε έναν άλλο κόμβο εξαγωγών, το Νοβοροσίσκ στη Μαύρη Θάλασσα. Το τελευταίο, ωστόσο, βρίσκεται σχετικά κοντά. Το γεγονός ότι κατάφερε να πλήξει επανειλημμένα και με ακρίβεια στόχους γύρω από την Αγία Πετρούπολη, σε απόσταση 600 μιλίων ή και περισσότερο από τα ουκρανικά σύνορα, υποδηλώνει μια νέα επιχειρησιακή ικανότητα. Παρόμοια με την προσέγγιση του Ιράν στο Ορμούζ, η Ουκρανία δεν επιβάλλει έναν παραδοσιακό ναυτικό αποκλεισμό, καθώς δεν έχει τη δυνατότητα να το πράξει. Αντίθετα, αποδεικνύει ότι ένας κρίσιμος κρίκος στην εφοδιαστική αλυσίδα του πετρελαίου, που κάποτε θεωρούνταν ασφαλής, είναι πλέον ευάλωτος σε επιθέσεις από μια χώρα που προηγουμένως θεωρούνταν ανίσχυρη να το κάνει.
Οι πόλεμοι λειτουργούν ως επιταχυντές υφιστάμενων τάσεων και τεχνολογιών. Όπως επισημαίνει ο Kevin Book της ClearView Energy Partners, το ίδιο το πετρέλαιο έλαβε τεράστια ώθηση από την εξέλιξη της μηχανοκίνησης και της αεροπορίας κατά τη διάρκεια των Παγκοσμίων Πολέμων.
Αντίστοιχα, ο πόλεμος στην Ουκρανία και τώρα αυτός με το Ιράν αποτελούν το “χωνευτήρι” για την ανάπτυξη και τη χρήση drones και του σχετικού τομέα της Τεχνητής Νοημοσύνης. Αυτές οι τεχνολογίες προϋπήρχαν, αλλά με τα βλέμματα όλων στραμμένα στο Ορμούζ, είναι εύκολο να ξεχάσει κανείς ότι υποστηριζόμενες από το Ιράν οργανώσεις είχαν χρησιμοποιήσει drones για να επιτεθούν στην κρίσιμη εγκατάσταση επεξεργασίας πετρελαίου Abqaiq της Σαουδικής Αραβίας το 2019. Αυτό που τότε θεωρήθηκε κρίση, σήμερα μοιάζει με “γενική πρόβα”. Η Ουκρανία, από ανάγκη, έχει μετατραπεί στη “Silicon Valley των drones”, σε τέτοιο βαθμό που ισχυρές προσωπικότητες του τεχνολογικού κλάδου, όπως ο Eric Schmidt, βλέπουν στη σύγκρουση “την αυγή του αυτοματοποιημένου πολέμου”.
Οι χώρες που εξαρτώνται από τις εισαγωγές καυσίμων -δηλαδή η συντριπτική πλειοψηφία- αντιμετωπίζουν ήδη μια βαθιά μετατόπιση στην παγκόσμια ενεργειακή αγορά: το τέλος της δέσμευσης των ΗΠΑ για την αστυνόμευση των θαλάσσιων οδών. Η έκκληση του προέδρου Ντόναλντ Τραμπ προς τους συμμάχους να στείλουν πλοία για να καθαρίσουν το Ορμούζ ήταν ένα σήμα εκνευρισμού και απόγνωσης, αλλά ταυτόχρονα και η προαναγγελία θανάτου του Δόγματος Κάρτερ.
Τώρα, οι χώρες αυτές πρέπει επίσης να αναμετρηθούν με το γεγονός ότι ακόμη και παίκτες με χαμηλότερη γεωπολιτική ισχύ -και οι οποίοι υφίστανται οι ίδιοι σκληρές στρατιωτικές επιθέσεις- μπορούν να κρατήσουν σε ομηρία ζωτικές ενεργειακές ροές. Πράγματι, οι ΗΠΑ, παρά την περίφημη “ενεργειακή κυριαρχία” τους, είδαν τις δικές τους ευπάθειες να εκτίθενται. Ο ίδιος φόβος που καθήλωσε τα πλοία κατέκλυσε επίσης τις χρηματοπιστωτικές αγορές, τις αντοχές των καταναλωτών και, όπως συμβαίνει συνήθως, τη νοοτροπία των πολιτικών – συμπεριλαμβανομένου ενός συγκεκριμένου ηγέτη, ο οποίος είχε υποσχεθεί φθηνότερη ενέργεια, αλλά τώρα ηγείται μιας ασαφούς εκεχειρίας που αφήνει το Ιράν να φαίνεται ως ο κυρίαρχος του Ορμούζ.
Εάν η έννοια της ενεργειακής ασφάλειας μετά το 1973, η οποία οικοδομήθηκε γύρω από τη συλλογική δράση υπό την ηγεσία των ΗΠΑ για την προστασία των αγορών και της πρόσβασης, δίνει τώρα τη θέση της στο “πηγαίνετε μόνοι σας να πάρετε το πετρέλαιό σας”, όλοι οι καταναλωτές ενέργειας πρέπει πλέον να αναζητήσουν δικούς τους τρόπους για να υπερασπιστούν τις εφοδιαστικές τους αλυσίδες ή να τις παρακάμψουν εντελώς. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα σε έναν κόσμο όπου η δυνατότητα πρόκλησης αναταραχών “εκδημοκρατίζεται”, θα έλεγε κανείς. Ο Morse σημειώνει την ανάπτυξη anti-drone drones και αναρωτιέται αν ο υποθετικός πλοιοκτήτης του θα μπορούσε να τα εγκαταστήσει και στη συνέχεια να ρισκάρει τη διέλευση από τα Στενά, βασιζόμενος στη μειωμένη πιθανότητα βύθισης ή τελικά στην αποδοχή περιορισμένων ζημιών που θα απαιτούσαν μόνο μια σύντομη στάση για επισκευή. Τέτοιοι υπολογισμοί είναι πλέον απαραίτητοι.
Ευρύτερα, οι εταιρείες και τα κράτη έχουν πλέον ακόμη περισσότερους λόγους να καταβάλουν κάθε δυνατή προσπάθεια για να διαφοροποιήσουν τις πηγές καυσίμων τους, στρεφόμενα μακριά από τα εισαγόμενα καύσιμα και προς εγχώριες πηγές ηλεκτρικής ενέργειας, όπως οι ανανεώσιμες πηγές και η πυρηνική ενέργεια – όχι απαραίτητα για οικολογικούς λόγους, αλλά λόγω ενός νέου “ESG” που αφορά την Οικονομία, την Ασφάλεια και τη Γεωπολιτική (Economics, Security, Geopolitics). Δεν υπάρχουν τέλειες επιλογές στον ενεργειακό εφοδιασμό. Ούτε όμως υπάρχουν δικαιολογίες, εν μέσω βίντεο με καπνούς να υψώνονται πάνω από τον Περσικό Κόλπο και τον Κόλπο της Φινλανδίας, για να δηλώνουμε σοκαρισμένοι από αυτά που έρχονται.
Απόδοση – Επιμέλεια: Λυδία Ρουμποπούλου
