Του Ariel Cohen
Οι επιθέσεις των ΗΠΑ και Ισραήλ κατά του Ιράν, που ξεκίνησαν στις 28 Φεβρουαρίου, έφεραν την αντίδραση της Τεχεράνης που έπληξε ενεργειακές υποδομές, μονάδες αφαλάτωσης νερού και άλλους στόχους στη Μέση Ανατολή, ενώ προχώρησε και στο κλείσιμο του Στενού του Ορμούζ. Το κλείσιμο του Ορμούζ είχε προβλεφθεί εδώ και καιρό από αναλυτές, ωστόσο συνεχίζει να σοκάρει τις αγορές. Οι τιμές του αργού εκτοξεύτηκαν ξεπερνώντας τα 110 δολάρια το βαρέλι από περίπου 70 δολάρια, ενώ η κρίση έχει μπει στον δεύτερο μήνα της.
Η κατάσταση πιθανόν να επιδεινωθεί πριν βελτιωθεί. Ο πλήρης αντίκτυπος των οικονομικών κραδασμών δεν έχει ακόμη φανεί στις ανεπτυγμένες χώρες της Ασίας, καθώς ακόμη κυκλοφορεί “προπολεμικό” πετρέλαιο. Στις 5 Απριλίου, ο Ντόναλντ Τραμπ επανέλαβε την προειδοποίησή του ότι οι ΗΠΑ θα καταστρέψουν τις ενεργειακές εγκαταστάσεις, τις πετρελαιοπηγές και τις γέφυρες του Ιράν, εάν συνεχίσει να παρεμποδίζει τη ναυσιπλοΐα μέσω του Ορμούζ. Προηγήθηκε η απόρριψη από πλευράς Τεχεράνης του σχεδίου εκεχειρίας 15 σημείων που παρουσίασε ο Αμερικανός πρόεδρος την περασμένη εβδομάδα.
Η σύγκρουση έχει προκαλέσει ανησυχία στους αναλυτές όσον αφορά τη σταθερότητα στην περιοχή και τις πιθανές διαταραχές στις παγκόσμιες αγορές ενέργειας. Η παραγωγή πετρελαίου και φυσικού αερίου στον Κόλπο έχει επηρεαστεί από τις ιρανικές επιθέσεις και το -ουσιαστικό- κλείσιμο του Στενού, ωθώντας ανοδικά τις τιμές πετρελαίου και φυσικού αερίου. Το διακύβευμα είναι μεγάλο για όλους τους εμπλεκόμενους. Οι ΗΠΑ θέλουν να βάλει τέλος το Ιράν στο πυρηνικό του πρόγραμμα και να περιορίσει τις δυνατότητές του σε επίπεδο βαλιστικών πυραύλων, ενώ η Τεχεράνη υποστηρίζει ότι το πυρηνικό του πρόγραμμα έχει “ειρηνικούς σκοπούς”.
Ο Τραμπ έστειλε αξιωματούχους στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων, ανακοινώνοντας προσωρινή αναστολή των επιθέσεων κατά των ενεργειακών υποδομών του Ιράν. Ο χρόνος τρέχει αντίστροφα. Το Ιράν δεν φαίνεται διατεθειμμένο να υποχωρήσει και έχει αρχίσει να χρεώνει για την ασφαλή διέλευση μέσω του Ορμούζ, κάνοντας αποδεκτό το κινεζικό γιουάν για πληρωμές.
Πώς θα τελειώσει αυτή η σύγκρουση είναι ζωτικής σημασίας για τις παγκόσμιες αγορές ενέργειας. Τα σενάρια που παρουσιάζονται εδώ είναι προβλέψεις και τεκμηριωμένες εικασίες. Η κατάσταση είναι εξαιρετικά ρευστή και τίποτα δεν μπορεί να προβλεφθεί με ακρίβεια.
Σενάριο 1: Ο πόλεμος κλιμακώνεται
Ο Τραμπ θα μπορούσε να συνεχίσει την πίεση προς το Ιράν και να παρατείνει τη σύγκρουση έως ότου η Τεχεράνη υποκύψει ή το καθεστώς καταρρεύσει. Οι Φρουροί της Επανάστασης έχουν ανακοινώσει ότι το Στενό δεν θα ανοίξει. Ο πρόεδρος των ΗΠΑ μπορεί να μπεί στον πειρασμό να καταλάβει το νησί Χαργκ ή άλλα νησιά στον Κόλπο για να κλιμακώσει την πίεση. Η Τεχεράνη ίσως αντιδράσει δυναμικά.
Το νησί Χαργκ, στο βόρειο τμήμα του Περσικού Κόλπου, αποτελεί εδώ και δεκαετίες τον κύριο κόμβο εξαγωγής πετρελαίου του Ιράν. Περίπου το 90% των εξαγωγών πετρελαίου της χώρας διακινούνται μέσω του Χαργκ, ενώ περίπου το 50% των εσόδων του Ιράν προέρχεται από το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο. Η αποσταθεροποίηση του νησιού θα αποτελούσε τεράστιο πλήγμα για την Τεχεράνη. Στα τέλη Μαρτίου, η Ουάσιγκτον χαλάρωσε τις κυρώσεις κατά του Ιράν προκειμένου να σταθεροποιήσει τις παγκόσμιες τιμές της ενέργειας. Μια στρατιωτική κλιμάκωση στο Χαργκ θα μείωνε την προσφορά σε μια περίοδο που οι αγορές ενέργειας αντιμετωπίζουν ήδη ένα σημαντικό σοκ.
Για να μετριαστούν οι κλυδωνισμοί στην προσφορά πετρελαίου που οφείλονται στο κλείσιμο του Στενού, κράτη-μέλη του OPEC+ συμφώνησαν να αυξήσουν την παραγωγή πετρελαίου κατά 206.000 βαρέλια την ημέρα από τον Απρίλιο. Εντούτοις, αν η σύγκρουση συνεχιστεί για μεγάλο χρονικό διάστημα, η απόφαση αυτή δεν θα είναι αρκετή. Επομένως, μια στρατιωτική κλιμάκωση από τις ΗΠΑ θα επιδείνωνε την κρίση, οδηγώντας προσωρινά τις τιμές του πετρελαίου και του φυσικού αερίου ακόμη υψηλότερα και πιθανώς θα πυροδοτούσε αύξηση του πληθωρισμού παγκοσμίως.
Ωστόσο, αυτό θα ανάγκαζε τους μεγάλους εισαγωγείς ενέργειας να διαφοροποιήσουν το μείγμα των προμηθειών τους πέρα από τον Κόλπο. Οι μεγάλοι νικητές σε αυτό το σενάριο θα ήταν οι πετρελαιοπαραγωγές χώρες εκτός Μέσης Ανατολής: οι παραγωγοί στη λεκάνη του Ατλαντικού, στην περιοχή της Κασπίας και στην Αφρική. Η Αγκόλα, το Αζερμπαϊτζάν, η Βραζιλία, η Γουιάνα, το Καζακστάν, η Ναμίμπια και η Νιγηρία θα μπορούσαν να αποκομίσουν απροσδόκητα έσοδα, συμβάλλοντας παράλληλα στη διαφοροποίηση των παγκόσμιων προμηθειών. Αλλά και η Ρωσία θα επωφεληθεί, ειδικά με τις πωλήσεις στις ασιατικές αγορές, καθώς ακόμη και η κρίση στο Ορμούζ είναι απίθανο να επανασυνδέσει το Κρεμλίνο με τις ευρωπαϊκές αγορές πετρελαίου που έχασε λόγω της εισβολής στη Ρωσία. Οι χαμένοι σε αυτό το σενάριο θα είναι οι πετρελαιοπαραγωγές χώρες της Μέσης Ανατολής. Σε αυτό το σενάριο οι τιμές του πετρελαίου και του LNG θα συνεχίσουν το ράλι τους.
Σενάριο 2: Ανακήρυξη νίκης και αποχώρηση
Ο Τραμπ δεν φαίνεται διατεθειμένος ακόμα να ανακηρύξει τη νίκη του, να επιστρέψει στην πατρίδα του και να αφήσει το Στενό να το αντιμετωπίσουν οι υπόλοιποι σύμμαχοί του, παρόλο που έχει παροτρύνει τις χώρες αυτές να “πάνε να πάρουν το δικό τους πετρέλαιο”. Μια τέτοια κίνηση εκ μέρους του Τραμπ δεν είναι οικονομικά απίθανη, παρόλο που θα προκαλούσε αναταραχές. Η παραγωγή ενέργειας στις Ηνωμένες Πολιτείες έχει εκτοξευθεί από το 2010, και οι παραγωγοί ενέργειας στο Δυτικό Ημισφαίριο, όπως το Μεξικό, ο Καναδάς, η Γουιάνα, ακόμη και η Βενεζουέλα, θα μπορούσαν να συμβάλουν στην κάλυψη του μεγαλύτερου μέρους των αναγκών των ΗΠΑ.
Ωστόσο, αυτό το σενάριο θα μπορούσε να αποδειχθεί πολιτικά καταστροφικό. Οι στρατηγικοί εταίροι του Ιράν, όπως η Ρωσία και η Κίνα, δεν έχουν κανένα λόγο να συγκρατήσουν την Τεχεράνη σε περίπτωση που η Ουάσιγκτον της παραχωρήσει ελευθερία δράσης. Η Ρωσία θα επωφεληθεί από τα “διόδια” στο Ορμούζ, τα οποία θα οδηγήσουν σε αύξηση των τιμών του πετρελαίου, συμπεριλαμβανομένου του ρωσικού Ουράλ, ενώ η Κίνα θα είναι άκρως ικανοποιημένη αν οι ενεργειακές συναλλαγές γίνονται στο εθνικό της νόμισμα. Η επιβολή “διοδίων” στο Ορμούζ θα παραβίαζε τις αρχές της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας, όπως της ελευθερίας της ναυσιπλοΐας. Ελλοχεύει ο κίνδυνος να “κλείσουν” και άλλες στρατηγικής σημασίας θαλάσσεις οδοί, όπως τα Στενά της Μάλακκα και του Μπαμπ-ελ-Μαντέμπ, ή να μπουν διόδια και σε αυτά τα σημεία ή να ξεσπάσουν στρατιωτικές συγκρούσεις και σε αυτές τις περιοχές.
Σε αυτό το σενάριο, οι τιμές του πετρελαίου μάλλον θα διατηρηθούν σε υψηλότερα επίπεδα από τα προπολεμικά. Οι παγκόσμιες αγορές ενέργειας θα αποτιμούσαν τον πολιτικό κίνδυνο από το Ιράν σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή. Η Ρωσία και η Κίνα θα μπορούσαν να υποστηρίξουν όχι μόνο ότι οι ΗΠΑ είναι ένα επιθετικό κράτος που καταστρέφει την παγκόσμια οικονομία, αλλά ότι δεν διαθέτει την ισχύ για να υποτάξει το Ιράν και να προστατεύσει τις πλούσιες σε πετρέλαιο μοναρχίες του Κόλπου. Το περιφερειακό χάος θα συνεχιζόταν.
Σενάριο 3: Ανακωχή υπό όρους
Η απροθυμία της Τεχεράνης να υποκύψει θα μπορούσε να οδηγήσει σε επιτυχημένες διαπραγματεύσεις, με αποτέλεσμα μια συμφωνία που θα ανοίξει πλήρως το Ορμούζ για τα εμπορικά πλοία. Η κυβέρνηση Τραμπ έχει εξετάσει το ενδεχόμενο χαλάρωσης των κυρώσεων στα αποθέματα πετρελαίου του Ιράν για να διοχετεύσει επιπλέον ποσότητες στις παγκόσμιες αγορές και, προς το παρόν, έχει αποκλείσει πιο ακραία μέτρα, όπως τον περιορισμό των εξαγωγών πετρελαίου.
Αρκετές χώρες έχουν εκφράσει την προθυμία τους να μεσολαβήσουν στις διαπραγματεύσεις μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν. Το Πακιστάν ενέτεινε τις προσπάθειές του να συνεχίσει να ωθεί τις δύο χώρες προς μια ειρηνική λύση και να ενεργήσει ως ουδέτερος μεσολαβητής. Η Κίνα έχει δηλώσει στο παρελθόν ότι θα υποστηρίξει πλήρως μια πρωτοβουλία που θα παροτρύνει τις ΗΠΑ και το Ιράν να ακολουθήσουν τη διπλωματική οδό. Οι υπουργοί Εξωτερικών της Κίνας και του Πακιστάν συναντήθηκαν πρόσφατα και εξέδωσαν ένα κοινό σχέδιο πέντε σημείων για την αποκατάσταση της θαλάσσιας κυκλοφορίας μέσω του Ορμούζ. Το σχέδιο υποστηρίχθηκε από τη Σαουδική Αραβία, την Αίγυπτο και την Τουρκία. Ο Ρώσος υπουργός Εξωτερικών Σεργκέι Λαβρόφ είχε μια τηλεφωνικές επικοινωνίες το Σαββατοκύριακο, σε μια προσπάθεια να διαμορφωθεί ένα ψήφισμα του Συμβουλίου Ασφαλείας που θα ήταν αποδεκτό για τα κράτη του Κόλπου.
Πριν την έναρξη της σύγκρουσης, περίπου 20 εκατομμύρια βαρέλια την ημέρα διέρχονταν από το Στενό, οπότε το κλείσιμό του προκάλεσε μια άνευ προηγουμένου διαταραχή στο 20% της ημερήσιας παγκόσμιας κατανάλωσης πετρελαίου. Καθώς οι αγορές αναζητούν εναλλακτικές για την πρόμηθεια αργού, οι τιμές του πετρελαίου παραμένουν ευάλωτες στις εξελίξεις στην περιοχή του Κόλπου, υποχωρώντας στα περίπου 100 δολάρια το βαρέλι, αφού ο Τραμπ έστειλε σήμα ότι ο πόλεμος ίσως λάβει τέλος, αλλά ξαναπήραν την ανιούσα όταν δήλωσε ότι οι επιθέσεις θα συνεχιστούν. Σε αυτό το τρίτο σενάριο, οι άμεσες ανησυχίες σχετικά με την ενεργειακή προσφορά θα κατευναστούν.
Ανάλογα με την κατάσταση επί του πεδίου, οι νικητές και οι ηττημένοι θα καθοριστούν από το περιεχόμενο μιας συμφωνίας. Οι τιμές πιθανόν να επιστρέψουν σταδιακά στα προπολεμικά επίπεδα, ίσως ελαφρώς υψηλότερα, με την ενσωμάτωση του μεγαλύτερου πολιτικού κινδύνου. Οι παραγωγοί ενέργειας της Μέσης Ανατολής θα διατηρήσουν σημαντική επιρροή στις παγκόσμιες τιμές ενέργειας.
Η Ρωσία θα συνεχίσει να επωφελείται από τις υψηλότερες τιμές του αργού, η Κίνα από τις “ευκολότερες” εισαγωγές, και οι δύο χώρες θα χαρακτήριζαν τις ΗΠΑ ως πολεμοκάπηλο που απέτυχε αφενός να προστατεύσει τους εμπορικούς εταίρους της και αφετέρου να αναγκάσει το Ιράν να εγκαταλείψει τις πυρηνικές του φιλοδοξίες. Οι ΗΠΑ, από την πλευρά τους, θα μπορούσαν να διεκδικήσουν τη νίκη, έχοντας καταστρέψει το μεγαλύτερο μέρος του ιρανικού πυρηνικού προγράμματος και καταστείλει σημαντικά τις στρατιωτικές δυνατότητες του Ιράν μέσω των αεροπορικών της επιδρομών.
Πώς θα τελειώσει η σύγκρουση – αυτό έχει σημασία
Μια παρατεταμένη στρατιωτική κλιμάκωση στο Ιράν θα οδηγούσε σε μακροχρόνια αστάθεια στις παγκόσμιες αγορές ενέργειας. Οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής από τις μεγάλες χώρες εισαγωγής ενέργειας θα επιτάχυναν τις προσπάθειές τους για διαφοροποίηση των εισαγωγών τους αποφεύγοντας πολιτικά ασταθείς περιοχές και θα κινούνταν προς αξιόπιστες πηγές ενέργειας. Αυτό θα ενίσχυε τη σπουδαιότητα των παραγωγών σε περιοχές που δεν εξαρτώνται από τις θαλάσσιες οδούς της Μέσης Ανατολής.
Από την άλλη, εάν επιτευχθεί μια διαπραγματευτική λύση, αλλά το ιρανικό καθεστώς και η ατζέντα του για περιφερειακή κυριαρχία παραμείνουν στη θέση τους, η αύξηση των τιμών του πετρελαίου στη Μέση Ανατολή θα επιβάλει ουσιαστικά έναν φόρο στην παγκόσμια οικονομία, επιβραδύνοντας την ανάπτυξη.
Αν το Ιράν ηττηθεί, οι τιμές του πετρελαίου θα υποχωρήσουν καθώς η κανονικότητα της προσφοράς θα επιστρέψει στις παγκόσμιες αγορές και το Ορμούζ θα ανοίξει πλήρως. Η εύρυθμη λειτουργία της εφοδιαστικής αλυσίδας του πετρελαίου θα αποκατασταθεί μέχρι το γ’-δ’ τρίμηνο του 2026. Οι ΗΠΑ θα συνεχίζουν να ορίζουν των κανόνων όχι μόνο στη Μέση Ανατολή, αλλά και στην προάσπιση της ελευθερίας της ναυσιπλοΐας, διατηρώντας ανοιχτές τις παγκόσμιες εμπορικές διαδρομές.
Όπως είχε πει και ο Λέον Τρότσκι, “Ο πόλεμος, σύντροφοι, είναι μια μεγάλη κινητήρια δύναμη της ιστορίας”. Ανεξάρτητα από το πώς θα τελειώσει αυτός ο πόλεμος, η κρίση θα έχει μακροχρόνιο αντίκτυπο στις παγκόσμιες αγορές ενέργειας, στην οικονομική ανάπτυξη και στη διεθνή ασφάλεια, ενώ οι στρατηγικές αλλαγές που θα προκαλέσει θα διαρκέσουν ακόμα και για δεκαετίες.
