Η ομπρέλα ασφάλειας που δίνει στα πλείστα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης το ΝΑΤΟ ήταν ένας από τους λόγους που το Άρθρο 42(7) ουδέποτε απέκτησε ρήτρες υλοποίησης και παρέμενε ως απλή αναφορά. Η κινητοποίηση της Λευκωσίας από τις αρχές Μαρτίου άνοιξε τη συζήτηση για ένα σημαντικό κεφάλαιο της ΕΕ, με την οποία δεν φαίνεται να συμφωνούν όλοι στις Βρυξέλλες.

Η τελευταία κρίση στη Μέση Ανατολή κατέδειξε ένα σημαντικό κενό στον τομέα της ασφάλειας των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, κάτι που δεν αναδείχθηκε στην περίπτωση του πολέμου στην Ουκρανία. Εκεί όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ που επηρεάζονταν από τη ρωσική εισβολή και επιθετικότητα ήταν ταυτοχρόνως και μέλη του ΝΑΤΟ και ως εκ τούτου καλύπτονταν από την ομπρέλα της βορειοατλαντικής συμμαχίας.

Η ύπαρξη της ομπρέλας ΝΑΤΟ για τα κράτη της ανατολικής Ευρώπης και της Βαλτικής δημιούργησε μια τάση η οποία επηρέαζε και τις αποφάσεις που λάμβανε η ίδια η Ευρωπαϊκή Ένωση. Δημιουργήθηκε μια πολύ συγκεκριμένη ατζέντα στα θέματα ευρωπαϊκής ασφάλειας, σχεδόν μονοθεματική, η οποία συνδεόταν μόνο με την επιθετικότητα της Ρωσίας.

Δείγμα της νοοτροπίας η δήλωση Κάλας

Η τοποθέτηση της Κάγια Κάλας ευθύς μετά το Συμβούλιο Εξωτερικών Υποθέσεων ότι «δεν είναι ένας ευρωπαϊκός πόλεμος» δεν ήταν μια τυχαία αναφορά, αλλά ήταν μια τάση που επικρατεί σε διάφορους κύκλους της ΕΕ, ειδικότερα ανάμεσα σ’ όσους προέρχονται από τις χώρες της Βαλτικής. Γιατί υπάρχει μια συγκεκριμένη κατηγορία χωρών, όχι μόνο τα τελευταία χρόνια ένεκα της εισβολής στην Ουκρανία, τα οποία διαχρονικά βλέπουν όλες τις εξελίξεις σε σχέση με τον άξονα Ρωσία.

Η Κάγια Κάλας, προερχόμενη από τις χώρες της Βαλτικής ήταν εξ εκείνων που βγήκαν κερδισμένοι από τον πόλεμο στην Ουκρανία καθώς εκμεταλλεύθηκε το αντιρωσικό κλίμα για να πάρει τη θέση της Ύπατης Εκπροσώπου της ΕΕ. Με έντονες αντιρωσικές απόψεις μέσα σε ένα κλίμα κατά της Ρωσίας μετά την εισβολή στην Ουκρανία κρίθηκε ως η καταλληλότερη για να εκφράσει αυτή την πολιτική ΕΕ.

Γι’ αυτό και το ότι η ατζέντα εξωτερικής πολιτικής της ΕΕ φαινόταν να είναι μονοθεματική, μόνο Ουκρανία, δεν ήταν ένα τυχαίο γεγονός. Ήταν ένα συνεπακόλουθο της ευρύτερης νοοτροπίας συγκεκριμένων χωρών που αρνούνταν να δουν τα ευρύτερα συμφέροντα της ΕΕ.

Ούτως ή άλλως οι χώρες της Βαλτικής αλλά και της κεντρικής και ανατολικής Ευρώπης ήταν κράτη μέλη του ΝΑΤΟ και ως εκ τούτου αισθάνονταν την ασφάλεια της συμμαχίας και ολίγο του ενδιέφερε εάν το τι μπορούσε να προσφέρει αμυντικά η ΕΕ.

Μέσα σ’ αυτό ακριβώς πλαίσιο κινήθηκε η Ύπατη Εκπρόσωπος της ΕΕ η οποία θεωρεί πως «δεν είναι πόλεμος της Ευρώπης» το τι συμβαίνει στην Μέση Ανατολή. Τοποθέτηση που ερχόταν να τραβήξει το χαλί κάτω από τα πόδια της Κύπρου την ώρα που προσπαθούσε να ενεργοποιήσει τους μηχανισμούς της ΕΕ για αμοιβαία συνδρομή προς κράτη μέλη.

Η ενόχληση Νίκου Χριστοδουλίδη

Η συγκεκριμένη τοποθέτηση της Κάγια Κάλας, η οποία ήρθε να προστεθεί σε ανάλογες προσεγγίσεις που είχε να κάνει με τα ζητήματα της Μέσης Ανατολής, ενόχλησε τη Λευκωσία. Οι τοποθετήσεις του Προέδρου Χριστοδουλίδη κατά την παραμονή του στις Βρυξέλλες νωρίτερα αυτή την εβδομάδα δεν ήταν ένα τυχαίο ξέσπασμα, αλλά οφείλονταν σε προσεγγίσεις όπως αυτή της Κάγια Κάλας.

Προσερχόμενος στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο το πρωί της Πέμπτης ο Πρόεδρος Χριστοδουλίδης δεν έκρυψε τη δυσφορία του για τοποθετήσεις όπως της Κάγια Κάλας και εξέφρασε τη διαφωνία του με αναφορές που έγιναν και οι οποίες υποστηρίζουν ότι δεν είναι θέμα της ΕΕ ο νέος πόλεμος στη Μέση Ανατολή.

Πριν από την έναρξη των εργασιών της συνόδου ο Πρόεδρος Χριστοδουλίδης είχε συνομιλία με την Ύπατη Εκπρόσωπο της ΕΕ προς την οποία φαίνεται να μετέφερε την άποψη ότι τέτοιες τοποθετήσεις δεν βοηθούν την προσπάθεια για διάλογο στην περιοχή.

Η Λευκωσία το τελευταίο διάστημα υποστήριξε μετά επιτάσεως ότι οι ηγεσίες των χωρών της ευρύτερης Μέσης Ανατολής περιμένουν να δουν την ΕΕ να έρχεται πιο κοντά και όχι να απομακρύνεται ένεκα της κρίσης. Ο ίδιος ο Πρόεδρος Χριστοδουλίδης μιλώντας στο Ευρωπαϊκό Κέντρο Πολιτικής είχε υποδείξει χαρακτηριστικά πως δεν μπορεί η Ευρώπη να μην έχει πρόβλημα όταν πουλά όπλα στις χώρες της Μέσης Ανατολής αλλά να έχει πρόβλημα στο να συνεργάζεται με τα κράτη της περιοχής.

Κατά την παρέμβασή του στη συζήτηση για τη Μέση Ανατολή ο Πρόεδρος Χριστοδουλίδης τόνισε τη σημασία της Ευρωπαϊκής Ένωσης να στείλει ξεκάθαρο μήνυμα για τη σημασία της περιοχής και της ανάγκης για διεθνή πρωτοβουλία για την αποκλιμάκωση του πολέμου. «Η ΕΕ πρέπει να αναλάβει έναν ενεργό ρόλο στην προσπάθεια τερματισμού της σύγκρουσης. Οι χώρες της περιοχής με τις οποίες είμαστε σε επαφή αναμένουν πρωτοβουλία από την ΕΕ για να τερματιστεί αυτή η κατάσταση», δήλωσε, εκφράζοντας τη θέση της Κύπρου για το ρόλο της ΕΕ στη διαμόρφωση των εξελίξεων.

Μετά τον Πρόεδρο Χριστοδουλίδη, κατά τη συζήτηση της κρίσης στη Μέση Ανατολή, παρέμβαση έκανε η Ύπατη Εκπρόσωπος της Ένωσης για Θέματα Εξωτερικής Πολιτικής και Πολιτικής Ασφάλειας Κάγια Κάλλας. Σύμφωνα με πηγές που ήταν κοντά στη σύνοδο, η Κάγια Κάλας έδωσε στήριξη στην Κύπρο για το περιστατικό στις Βάσεις. Στήριξη και αλληλεγγύη στην Κύπρο στο θέμα της ασφάλειας και για τη συζήτηση που προωθεί για τους μηχανισμούς ενεργοποίησης του άρθρου 42 (7), έδωσαν κατά τη συζήτηση στο Συμβούλιο οι αρχηγοί των Κυβερνήσεων  της Ελλάδας, της Ιρλανδίας, Γαλλίας, Ισπανίας, Γερμανίας, Ολλανδίας και Ιταλίας.

Ζήτησαν οδικό χάρτη

Ο Πρόεδρος Νίκος Χριστοδουλίδης και ο Έλληνας πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης ζήτησαν από την ΕΕ να εξετάσει το ενδεχόμενο σύνταξης οδικού χάρτη για την εφαρμογή της ρήτρας αμοιβαίας άμυνας, σύμφωνα με δύο διπλωμάτες της ΕΕ και έναν ανώτερο Ευρωπαίο κυβερνητικό αξιωματούχο. Όπως ανέφεραν το θέμα τέθηκε και από πλευράς της Κάγια Κάλας.

Η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, και ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς είχαν προηγουμένως προτείνει να διευκρινιστεί ο τρόπος με τον οποίο το Άρθρο 42(7)  — το αντίστοιχο της ΕΕ με την αμυντική ρήτρα του Άρθρου 5 του ΝΑΤΟ — θα λειτουργήσει στην πράξη και θα «καταστήσει» τη διάταξη λειτουργική.

Άνοιξε πλέον η συζήτηση

Η επιμονή και η κινητικότητα από πλευράς Λευκωσίας έσπρωξε προκειμένου να ανοίξει πλέον η συζήτηση για το Άρθρο 42(7) και το πως αυτό ενεργοποιείται, πως αποφασίζεται η πρώτη ανταπόκριση και από ποιους.

Μετά τις συζητήσεις που έγιναν το τελευταίο διάστημα και κυρίως στις Βρυξέλλες το διήμερο 18 και 19 Μαρτίου το ζήτημα της ενεργοποίησης του Άρθρου 42(7) θα είναι στην ατζέντα του Άτυπου Ευρωπαϊκού Συμβουλίου που θα πραγματοποιηθεί στις 23 και 24 Απριλίου στην Κύπρο.

Οι αναφορές στο κείμενο συμπερασμάτων

Τρεις ήταν οι παράγραφοι που είχαν ιδιαίτερη σημασία και βαρύτητα για την Κύπρο. Η παράγραφο 6 για τη Μέση Ανατολή, η παράγραφος 17 για τη Γάζα και η παράγραφος 48 για την ευρωπαϊκή άμυνα και ασφάλεια.

Πιο συγκεκριμένα οι τρεις παράγραφοι αναφέρουν τα εξής:

  • Παράγραφος 6: Η Ευρωπαϊκή Ένωση στέκεται σταθερά και κατηγορηματικά στο πλευρό των Κρατών – Μελών που βρίσκονται κοντά στην περιοχή.  Χαιρετίζει τη στήριξη που παρέχεται από τα Κράτη – Μέλη, ιδίως μέσω της ανάπτυξης στρατιωτικών μέσων στην Ανατολική Μεσόγειο και προς στήριξη της Κύπρου.  Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο αναγνωρίζει την πρόθεση της Κύπρου να ξεκινήσει συζητήσεις με το Ηνωμένο Βασίλειο σχετικά με τις βάσεις του Ηνωμένου Βασιλείου στην Κύπρο και είναι έτοιμο να παράσχει βοήθεια, όποτε αυτό κριθεί απαραίτητο.
  • Παράγραφος 17: Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο εκφράζει τη λύπη του για τη συνεχιζόμενη καταστροφική ανθρωπιστική κατάσταση στη Γάζα και καλεί το Ισραήλ να επιτρέψει την άμεση, ανεμπόδιστη πρόσβαση και τη διαρκή διανομή -μεγάλης κλίμακας- ανθρωπιστικής βοήθειας προς και σε ολόκληρη τη Γάζα, μεταξύ άλλων μέσω του Θαλάσσιου Διαδρόμου της Κύπρου ως συμπληρωματική των χερσαίων διαδρομών, καθώς και να επιτρέψει στον ΟΗΕ και στους οργανισμούς του, καθώς και στις ανθρωπιστικές οργανώσεις, να εργαστούν ανεξάρτητα και αμερόληπτα για τη διάσωση ζωών και τη μείωση των δεινών. Καλεί το Ισραήλ να ανακαλέσει την απόφασή του σχετικά με τον νόμο περί εγγραφής των ΜΚΟ, να ανοίξει εκ νέου τα συνοριακά περάσματα της Γάζας και να συμμορφωθεί πλήρως με τις υποχρεώσεις του βάσει του διεθνούς δικαίου, συμπεριλαμβανομένου του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο υπενθυμίζει την ανάγκη να διασφαλίζεται η προστασία των αμάχων ανά πάσα στιγμή.
  • Παράγραφος 48: Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο υπογραμμίζει την κατάσταση στα ανατολικά σύνορα της ΕΕ, λαμβάνοντας υπόψη τις απειλές που θέτουν η Ρωσία και η Λευκορωσία, καθώς και τους κινδύνους που αντιμετωπίζουν τα κράτη μέλη που επηρεάζονται άμεσα από την κατάσταση στο Ιράν και τη Μέση Ανατολή. Επαναλαμβάνει ότι η υπεράσπιση όλων των χερσαίων, εναέριων και θαλάσσιων συνόρων της ΕΕ συμβάλλει στην ασφάλεια της Ευρώπης στο σύνολό της.

Τι κρατά η Λευκωσία από το εαρινό ΕΣ

Κάνοντας απολογισμό στα αποτελέσματα του εαρινού Ευρωπαϊκού Συμβουλίου η Λευκωσία καταγράφει τα εξής ως τα πιο σημαντικά:

  • Στο επίκεντρο όλων των συζητήσεων ήταν οι περιφερειακές εξελίξεις, και ως προς την επίδραση που έχουν σε όλες σχεδόν τις θεματικές της ημερήσιας διάταξης (Ανταγωνιστικότητα, Άμυνα και Ασφάλεια, Μεταναστευτικό, Πολυμέρεια).
  • Ο Πρόεδρος Χριστοδουλίδης ανέδειξε τη σημασία η ΕΕ να στείλει ξεκάθαρο μήνυμα ενεργότερης εμπλοκής στην περιφερειακή κρίση μέσα από την ανάληψη πρωτοβουλίας μαζί με άλλα μέρη, ως προς την επίτευξη αποκλιμάκωσης. Η Κυπριακή Δημοκρατία ως κράτος της περιοχής διατηρεί εξαιρετικές σχέσεις και ο ΠτΔ ανοιχτό δίαυλο επικοινωνίας με όλους τους ηγέτες των κρατών, και ως εκ τούτου μετέφερε τις ανησυχίες αλλά και τις προσδοκίες των κρατών αυτών από ΕΕ.
  • Το παράδειγμα της Κύπρου και η άμεση, έμπρακτη ανταπόκριση κρατών μελών προς το αίτημα της μπορεί να αποτελέσει εφαλτήριο για εμβάθυνση της συζήτησης για το Αρθρο 42(7) μέσα από ένα πολύ συγκεκριμένο πρίσμα: Πώς και πότε ενεργοποιείται, πώς αποφασίζεται η πρώτη ανταπόκριση και από ποιους, σε ποια έκταση κοκ.  

Ο Πρόεδρος Χριστοδουλίδης ανέλαβε πρωτοβουλία, την οποία συζήτησε με Πρόεδρους Ευρωπαϊκού Συμβουλίου και Ευρωπαϊκής Επιτροπής το θέμα να συζητηθεί εις βάθος και να ενταχθεί ως θέμα στην Άτυπη Σύνοδο Ηγετών του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου που θα πραγματοποιηθεί στην Κύπρο στις 23-24 Απριλίου.

Όπως χαρακτηριστικά σημειώνουν κυβερνητικοί κύκλοι στη Λευκωσία «η έμπρακτη αλληλεγγύη των εταίρων και η ενσωμάτωση σχετικών αναφορών στα Συμπεράσματα επιβεβαιώνουν ότι η ασφάλεια της Κύπρου αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της συλλογικής ασφάλειας της Ευρωπαϊκής Ένωσης».

Οι θέσεις της Λευκωσίας κατά τη σύνοδο

Επιγραμματικά τα σημεία πάνω στα οποία στάθηκε ο Πρόεδρος Χριστοδουλίδης κατά τις παρεμβάσεις του στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο αλλά και στις επαφές του με τους επικεφαλής των θεσμών της ΕΕ είναι τα πιο κάτω:

  • Έμφαση στην έμπρακτη ευρωπαϊκή αλληλεγγύη προς την Κυπριακή Δημοκρατία.
  • Ανάδειξη της Κύπρου ως πυλώνα σταθερότητας στην Ανατολική Μεσόγειο.
  • Σαφής αναφορά στις εργασίες Κυπριακής Προεδρίας του Συμβουλίου της ΕΕ και στην πρόοδο που έχει επιτευχθεί μέχρι στιγμής.
  • Προετοιμασία της Άτυπης Συνόδου Ηγετών του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου στις 23-24 Απριλίου, στην Κύπρο, και καθορισμός θεμάτων που θα τεθούν.
  • Αξιοποίηση παραδείγματος Κυπριακής Δημοκρατίας και έμπρακτης στήριξης και αλληλεγγύης κ-μ ΕΕ, προς ενίσχυση και ενδυνάμωση προνοιών και μηχανισμών ρήτρας αμοιβαίας συνδρομής 42(7). Ο ΠτΔ συζήτησε την προσέγγιση αυτή με Πρόεδρο Ευρωπαϊκού Συμβουλίου και Πρόεδρο Ευρωπαϊκής Επιτροπής, με πολύ θετική ανταπόκριση, για να ενταχθεί ως θέμα συζήτησης στο Άτυπο ΕΣ του Απριλίου στην Κύπρο.
  • Ικανοποίηση για ρητές και έμμεσες αναφορές στην Κύπρο στα Συμπεράσματα του ΕΣ.  Αντίστοιχη σημαντική αναφορά και στα Συμπεράσματα του ΕΛΚ.

Η πυξίδα για την ενίσχυση του Άρθρου 42(7)

Η έμπρακτη ευρωπαϊκή στήριξη προς την Κύπρο αποτελεί, για τη Λευκωσία πυξίδα ενίσχυσης του Άρθρου 42(7). Ποια τα σημαντικά στοιχεία της στήριξης;

  • Άμεση ανταπόκριση κρατών-μελών (Ελλάδα, Γαλλία, Ιταλία, Ισπανία, Ολλανδία).
  • Ισχυρές και σαφείς τοποθετήσεις από τους Ευρωπαϊκούς θεσμούς και κ-μ ότι η ασφάλεια της Κύπρου είναι ασφάλεια και της ΕΕ στο σύνολο.
  • Ανάπτυξη στρατιωτικών μέσων στην Ανατολική Μεσόγειο.
  • Ενίσχυση αμυντικών δυνατοτήτων της ΕΕ.
  • Το πολιτικό μήνυμα: (α) Η ασφάλεια της Κύπρου είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την ασφάλεια της Ευρωπαϊκής Ένωσης, και (β) Πρακτική εφαρμογή της ρήτρας αμοιβαίας συνδρομής (Άρθρο 42(7))

Η κρίση στη Μέση Ανατολή αποτέλεσε το πιο σημαντικό θέμα στην ατζέντα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου το οποίο διασυνδεόταν με τα πλείστα άλλα θέματα που βρίσκονταν στην ατζέντα της ημερήσιας διάταξης όπως: Ανταγωνιστικότητα και τιμές ενέργειας, Ασφάλεια, Ενδεχόμενες μεταναστευτικές ροές.

Κατά τις παρεμβάσεις του ο Πρόεδρος Χριστοδουλίδης καταδίκασε τις επιθέσεις και εξέφρασε την πλήρη αλληλεγγύη του προς τις χώρες του Κόλπου. Τόνισε την ανάγκη ανάληψης συγκεκριμένης πρωτοβουλίας από την Ευρωπαϊκή Ένωση προς αποκλιμάκωση της κρίσης και αναφέρθηκε στο θέμα των προσπαθειών για συζητήσεις ανάμεσα σε Ισραήλ και Λίβανο. Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στη διπλωματία τονίζοντας πως αυτή αποτελεί μοναδική βιώσιμη οδός για αποκλιμάκωση της έντασης.

Ως προς το ρόλο της Κύπρου, για τον οποίο έκανε ιδιαίτερη αναφορά, ο ΠτΔ αναφέρθηκε στο ότι το νησί αποτελεί γέφυρα ανάμεσα σε Ευρωπαϊκή Ένωση και Μέση Ανατολή αλλά και στο ότι αποτελεί παράγοντα σταθερότητας. Την ίδια ώρα ανέδειξε και τους κινδύνους που προκύπτουν από την κρίση στη Μέση Ανατολή: αύξηση ενεργειακών τιμών, πληθωρισμός και διαταραχές στις εφοδιαστικές αλυσίδες.

Για τη Λευκωσία οι εξελίξεις δημιουργούν και μια δυναμική ως προς την προσπάθεια της Κυπριακής Δημοκρατίας για ένταξη στο Σένγκεν. Ο Πρόεδρος Χριστοδουλίδης τόνισε πως η ένταξη της Κύπρου στο Σένγκεν αποτελεί μια στρατηγική αναγκαιότητα για την ΕΕ. Ανέφερε επίσης ότι η Κύπρος έχει σημειώσει καθοριστική πρόοδο ως προς την τεχνική προετοιμασία και επάρκεια.