Σε μια εποχή που η οικοδόμηση είναι πλέον ανεξέλεγκτη, τουλάχιστον στον τόπο μας, ο όρος Freespace (Ελεύθερος Χώρος) αποκτά ιδιαίτερο νόημα. Freespace είναι το κεντρικό θέμα της φετινής Μπιενάλε Αρχιτεκτονικής που αρχίζει στις 26 Μαΐου στη Βενετία. Η Κύπρος συμμετέχει με την πρόταση «Είμαι τζιαμέ που είσαι», ενώ η Ελλάδα πιάνει το νήμα από την εποχή του Πλάτωνα.
Κύπρος
«Ποιος χρησιμοποιεί το Hyde Park;» ρώτησε προκλητικά ο Πάτρικ Σούμαχερ, επικεφαλής του γραφείου της Ζάχα Χαντίτ, σε μια διεθνή αρχιτεκτονική σύναξη προτείνοντας να ιδιωτικοποιηθούν πλατείες κι άλλοι χώροι δημόσιας χρήσης και να κτιστούν ώστε να λυθεί το στεγαστικό πρόβλημα του Λονδίνου. Η άποψή του ξεσήκωσε πολλές αντιδράσεις, ακόμα και από τους συναδέλφους του μέσα στο γραφείο. Ωστόσο έθεσε επί τάπητος το ζήτημα των ελεύθερων χώρων, με το οποίο καταπιάνεται η φετινή Μπιενάλε Αρχιτεκτονικής, με επιμελήτριες της Yvonne Farrell και Shelley McNamara. Οι χώρες που συμμετέχουν καλούνται να αναπτύξουν, με διάφορους τρόπους, προβληματισμούς γύρω από το θέμα.
Από την Κύπρο επιλέχτηκε η πρόταση των Γιώργου Χατζηχρίστου, Alessandras Swiny και Βερόνικας Αντωνίου με τίτλο «Είμαι Τζιαμαί που Είσαι». Όπως εξηγούν οι εισηγητές, η πρότασή τους αποτελεί αμφισβήτηση της παγκοσμιοποίησης του δομημένου περιβάλλοντος. «Επισημαίνουμε, αναφέρουν, τα θραύσματα της ανθρώπινης δραστηριότητας και διευρύνουμε την απλότητα της καθημερινής τελετουργίας. Διαπιστώνουμε τις συνέργειες ανάμεσα στο άθικτο τοπίο και στο τοπίο που υπόκειται ανθρώπινη επέμβαση και ταυτόχρονα καταγράφουμε τη σκηνογραφία φύσης και ανθρώπινης συνθήκης».
Στο χώρο του Περιπτέρου που θα στηθεί στη Βενετία, στόχος είναι να αναδυθούν σημειολογίες γύρω από το κτιστό και το άκτιστο, την παράδοση και τη νεωτερικότητα, τη μετανάστευση και την τοπικότητα καθώς και εντελώς ντόπια στοιχεία όπως, νησί της Αφροδίτης και νήσος μαρτύρων. «Με άλλα λόγια, εξηγούν οι τρεις αρχιτέκτονες, η πρότασή μας φέρνει στο προσκήνιο, αμφισβητεί και αποδομεί διπολικές δυαδικότητες που έχουν χρησιμοποιηθεί κατά κόρον για να διαμορφώσουν πολιτισμικές αντιλήψεις τόσο στον κόσμο όσο και στην ίδια την Κύπρο».
Για να αναδειχθούν όλοι αυτοί οι προβληματισμοί δίνεται έμφαση στην αρχιτεκτονική διάσταση του Περιπτέρου. «Η Αρχιτεκτονική διαμεσολαβεί και λειτουργεί ως φακός μέσα από τον οποίο διερευνώνται οι ενδιάμεσες συνθήκες που συχνά περνούν απαρατήρητες. Το Περίπτερο θα στεγάζει σύγχρονα στοιχεία ενσωματώνοντας την καθημερινότητα όπως εξελίσσεται δίπλα σε ένα ιστορικό ιστό. Οι έννοιες του χώρου, του χρόνου και της παρουσίας συμπτύσσονται με την επιστράτευση ψηφιακών και διαδραστικών μέσων. Η φυσική δε υπόσταση του σώματος των επισκεπτών διαλύεται καθώς περιβάλλεται από φορέσιμες συσκευές και βυθίζεται σε ένα οπτικό τοπίο ταυτόχρονων προβολών», εξηγούν οι εμπνευστές του Περιπτέρου.
«Βρισκόμαστε σε διαρκή μετάλλαξη», καταλήγουν, «έτσι ώστε ”εμπεριέχω κάτι από αυτό που είσαι και εμπεριέχεις κάτι από αυτό που είμαι”. Το Περίπτερο μετατρέπεται σε πομπό και δέκτη: Στο πλαίσιο της έκθεσης, το κοινό αλληλεπιδρά με τους ανθρώπους που βρίσκονται στην Κύπρο και μεταφέρεται εικονικά στον κυπριακό χώρο και χρόνο. Ποικίλες γλώσσες, συνήθειες, κουλτούρες, τύποι και αρχιτεκτονικές με τις οποίες ερχόμαστε καθημερινά σε επαφή, εναλλάσσονται και συμπτύσσονται για να αναδείξουν το διαφορετικό που μας συνέχει και μας κρατά μαζί».
Εκτός από τους Βερόνικα Αντωνίου, Alessandra Swiny και Γιώργο Χατζηχρίστου, που είναι οι επιμελητές, συνεργάζονται οι Urban Gorillas (MKO), Σύνδεσμος Αρχιτεκτόνων Κύπρου, Πανεπιστήμιο Λευκωσίας, CCMC, Δικοινοτικό Κέντρο Ενημέρωσης, Πολιτιστικό Ίδρυμα Τράπεζας Κύπρου, Cyprus from Air (MKO), MOI Worldwide Company και Tereza Ditadi (οργάνωση). Συμμετέχουν επίσης οι Matthieu Tercieux, Δέσπω Πασιά, Στέφανος Παντελή, Αναστάσιος Μπαλαμπανίδης, Ευδοκία Δημητρίου, Jose Luna, ενώ επιπρόσθετα έργα θα επιλεγούν μέσα από ανοικτές προσκλήσεις που έχουν ήδη απευθυνθεί.
Ελλάδα
Η ελλαδική πρόταση των Χριστίνα Αργυρού και Ryan Neiheiser, με τίτλο «Η Σχολή των Αθηνών», μας ταξιδεύει από την ακαδημία του Πλάτωνα μέχρι τους σημερινούς πανεπιστημιακούς χώρους, υιοθετώντας αρχιτεκτονικές κοινοτοπίες όπως η σκάλα, αναδεικνύοντας τον ρόλο τους ως σημεία συνάντησης, συζήτησης, επικοινωνίας και μάθησης. Αρχιτεκτονικές μακέτες που απεικονίζουν ακαδημαϊκούς κοινούς χώρους από όλη την ιστορία και όλο τον κόσμο, εν ενεργεία και μη, γεμίζει το περίπτερο προς όλες τις κατευθύνσεις. Το έργο αναγνωρίζει ότι οι κοινοί χώροι του πανεπιστημίου – μη προγραμματισμένοι χώροι για αυτοσχέδιες συνομιλίες, περιστασιακά κουτσομπολιά, pop-up διαλέξεις, δικτύωση και άτυπη διδασκαλία – είναι ζωτικής σημασίας για τη αδιάλειπτη συνάφεια και ζωντάνια του ακαδημαϊκού θεσμού και αξίζουν συνεχή κριτική και εκσυγχρονισμό.
Σύμφωνα με τους επιμελητές, «Η Σχολή των Αθηνών είναι ένα ουτοπικό όραμα ενός ελεύθερου, ανοιχτού, άτυπου και κοινού χώρου μάθησης. Είναι ένας χώρος που βρίσκεται στο “ενδιάμεσο.” Ούτε μέσα ούτε έξω, δεν έχει τις ιδιότητες ενός δωματίου αλλά ούτε και είναι ένας χώρος μόνο για κυκλοφορία. Παρόλο που συνήθως θεωρούμε ότι η μάθηση λαμβάνει χώρα στην τάξη, εκπαιδευτικοί και αρχιτέκτονες έχουν αναγνωρίσει εδώ και χιλιάδες χρόνια ότι η εκμάθηση πραγματοποιείται επίσης στο “ενδιάμεσο”: στους διαδρόμους, στις σκάλες, στην καφετερία, στο προαύλιο.
Ο Σωκράτης δίδαξε στην Αρχαία Αγορά. Ο Πλάτωνας ίδρυσε την Ακαδημία του στον Ελαιώνα της Αθήνας όπου συχνά δίδασκε ενώ περπατούσε. Μεσαιωνικά κολέγια ήταν οργανωμένα γύρω από μία κοινόχρηστη αυλή. Τα πανεπιστήμια του 20ού αιώνα είναι γεμάτα από άτυπους μαθησιακούς χώρους συνήθως συνδεμένους με χώρους κυκλοφορίας, και σήμερα, υπάρχει μια ιδιαίτερη γοητεία προς τον σχεδιασμό αμφιθεατρικών ή κλιμακωτών καθισμάτων που αποτελούν το κύριο αρχιτεκτονικό χαρακτηριστικό ενός ακαδημαϊκού κοινού χώρου. «Φιλοδοξούμε να κοιτάξουμε και προς το παρελθόν, αλλά και να σαρώσουμε το σημερινό τοπίο της πανεπιστημιακής αρχιτεκτονικής και να αναδείξουμε συναρπαστικούς και επιτυχείς χώρους που είναι “ελεύθεροι” – δημοκρατικοί, απρογραμμάτιστοι και κοινοί», αναφέρουν οι εισηγητές της πρότασης. Ταυτόχρονα, θεωρούν ότι η αρχιτεκτονική των ακαδημαϊκών ιδρυμάτων είναι ικανή να αναδιοργανώσει και να αναζωογονήσει τόσο το περιβάλλον τους όσο και την ίδια την πόλη.
«Μόνο με την επανεξέταση αυτών των θεσμών –τόσο της λογικής τους όσο και της μορφής τους– μπορούμε να ανακαλύψουμε εκ νέου το μέλλον της πόλης. Ιδιαίτερα στην Αθήνα, όπου η οικονομία βρίσκεται σε στάση, τα ακαδημαϊκά ιδρύματα έχουν τη δυνατότητα να γίνουν κινητήρια δύναμη κοινωνικής και οικονομικής αλλαγής», τονίζει η Χριστίνα Αργυρού. Με το θέμα αυτό και με τίτλο «The School of Athens» οι Xριστίνα Aργυρού και Ryan Neiheiser συγγράφουν βιβλίο το οποίο εξετάζει τον πιθανό ρόλο που μπορούν να έχουν τα ακαδημαϊκά ιδρύματα στην αναζωογόνηση και την αναδιαμόρφωση της πόλης.
* Η Μπιενάλε Αρχιτεκτονικής θα πραγματοποιηθεί στη Βενετία από τις 26 Μαΐου μέχρι τις 25 Νοεμβρίου.
